सुराज्यको बीपी–सपना- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सुराज्यको बीपी–सपना

शीतयुद्धको उत्कर्षकालमा विशिष्ट भू–राजनीतिक घटनाका कारण राजसंस्थाका बारेमा दिएको वक्तव्यलाई लिएर एकांगी बुद्धिजीवीहरू बीपीलाई राजावादी देखाउन कम्मर कसेर लागिपरिरहेका छन् । इतिहासप्रति उनीहरूको योभन्दा ठूलो मूढाग्रह अर्को हुन सक्दैन ।
शंकर तिवारी

बीपी कोइरालाको निधन भएको करिब चार दशकपश्चात् उनको १०८ औं जन्मजयन्ती उनले स्थापना गरेको पार्टी नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक मामिला मात्रै रहेन । कुनै पनि देशले विशेष दिनहरूमा आफ्नो आत्मालाई खोज्ने र पक्रने कोसिस गर्छ ।

अरू देशका हकमा स्वतन्त्रता दिवस त्यस्तो खास दिन रहे पनि नेपालका लागि प्रजातन्त्र दिवस, लोकतन्त्र दिवस, गणतन्त्र दिवस त्यस्ता अवसर हुन् । बीपी जयन्तीलाई पनि त्यही हाराहारी राख्न सकिन्छ । बीपीले २००३ सालदेखि २०३९ सालसम्म नेपाली राजनीतिलाई निरन्तर रूपमा सत्तापक्ष होस् वा प्रतिपक्ष नेताका रूपमा एकछत्र नेतृत्व गरेका थिए ।

आफू जन्मिँदाको पारिवारिक स्थितिका बारेमा बीपीले बडो मार्मिक शैलीमा लेखेका छन्, ‘जन्मिने बखतमा मैले आफ्नो मुखमा ल्याएका दुई चम्चामध्ये चाँदीको भने केही कालभित्रै लोप भइहाल्यो । तर राजनीतिको फलामे चम्चाचाहिँ अद्यापि मेरो पैतृक सम्पत्तिका रूपमा बाँकी नै छ ।’ उनले राजनीतिलाई फलामे चम्चाको संज्ञा दिएका थिए र त्यही फलामे चम्चाले उनलाई कालान्तरमा नेपाली लोकतन्त्रको उन्नायक बनायो ।

कुनै पनि इतिहासपुरुष अनेक घटना र परिस्थितिको उपज हुन्छ । त्योभन्दा पर उसले धेरै घटना र परिस्थितिलाई समेत प्रभावित पारेको हुन्छ । इतिहासकार कार्लाइलका अनुसार घटनाहरू इतिहासपुरुषका माध्यमबाट भएका हुन्छन् वा उसको वरिपरि हुन्छन्, उसका विचार र निर्णयहरू इतिहासको पानामा अंकित हुन्छन् । कठिन परिस्थितिमा ऊ घटनाको नायक बन्न पुग्छ, जुन सामान्य अवस्थामा सम्भव हुँदैन । बीपी त्यस्तै असामान्य परिस्थितिमा निर्माण भएका थिए । उनले भनेजस्तै पारिवारिक विरासतका रूपमा प्राप्त राजनीतिको फलामे चम्चाले उनलाई आजीवन छाडेन ।

बीपी नेपाली लोकतन्त्रको सुरुआती चरणमा त्यो संघर्षमय गोरेटोलाई सुरम्य राजमार्ग बनाउने अभियानमा लागेर जनताले निर्वाचित गर्ने सर्वोच्च पदमा आसीन हुन पुगेका थिए । त्यो लक्ष्यमा पुग्न अरू बाटा पनि उपलब्ध थिए तर उनलाई ती मञ्जुर थिएनन् । पुनश्च, तानाशाही धक्काका कारण उनी लोकतन्त्र पक्षधरहरूको आस्थाको पुञ्जमा रूपान्तरित भए । जेल र निर्वासनमा भएको कष्टलाई उनले सहर्ष स्वीकार गरे तर सर्तसहितको कथित लोकतन्त्र उनलाई कदापि स्वीकार्य थिएन ।

जेलमुक्त भएपछि उनले राजालाई बारम्बार भने, ‘म एउटा व्यक्ति प्रधानमन्त्री बन्ने कुरा ठूलो होइन, तर कसरी र कुन पद्धतिबाट शासन व्यवस्था चलाउने, योचाहिँ महत्त्वपूर्ण हो । राजा संसद् अधीनस्थ हुनुपर्छ । प्रजातान्त्रिक राजतन्त्र स्वीकार्य छ तर तानाशाही वृत्तिको राजा स्वीकार्य छैन ।’ शीतयुद्धको उत्कर्षकालमा विशिष्ट भू–राजनीतिक घटनाका कारण राजसंस्थाका बारेमा दिएको वक्तव्यलाई लिएर एकांगी बुद्धिजीवीहरू बीपीलाई राजावादी देखाउन कम्मर कसेर लागिपरिरहेका छन् । इतिहासप्रति उनीहरूको योभन्दा ठूलो मूढाग्रह अर्को हुन सक्दैन ।

अहिले आधुनिक लोकतन्त्रका लागि आवश्यक संस्थाहरू बनिसकेका छन् । पञ्चायतले नै लोकतन्त्रका लागि आवश्यक संस्थाहरूको निर्माणमा बाधा पुर्‍याइरहेको थियो । राजसंस्था संक्रमणकालीन समाजहरूमा नयाँनयाँ संरचनाको आधार बन्दै गर्दा परम्परागत शक्तिलाई हटाउनु हुन्न भन्ने बीपीको निष्कर्ष राजनीतिशास्त्री सामुयल पी. हन्टिङ्टनको निष्कर्षसँग मेल खान्छ । बहुदलको पुनःस्थापनापछि त्यस्ता आधुनिक संस्थाहरूको बढोत्तरी हुँदै गयो र त्यो वस्तुगत यथार्थलाई अनदेखा गर्ने काम सुरु भएर २०१७ सालको गल्ती दोहोरियो । २०५९ सालको गल्तीले गर्दा २०६५ सालमा पुगेर राजसंस्था इतिहासमा सीमित बन्यो ।

‘आत्मवृत्तान्त’ को प्रकाशनसँगै ओझेलमा परेजस्तो भएको आत्मकथा ‘आफ्नो कथा’ मा बीपीले लेखेका छन्— ‘हिन्दुस्तानमा निर्वासित जीवन बिताउनुपरेका नेपालीहरूका लागि र हिन्दुस्तानी नेपालीहरूका लागि पनि स्वाभाविक स्थिति यो थियो कि उनीहरूले हिन्दुस्तानको आजादी (स्वराज्य) र नेपालको प्रजातन्त्र ( सुराज्य) को पृथक्पृथक् लक्ष्यका बीच अन्तरसम्बन्धको अनुभव गरून् । मेरो विचारमा स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्रप्रतिको आस्थाले बौद्धिक क्षेत्रभन्दा तल पुगेर मानिसको मनोवैज्ञानिक भूमिमा जरो हाल्छ । यस दृष्टिले प्रजातन्त्र त्यस्तो राजनीतिक व्यवस्था मात्र होइन जो कुनैलाई कुनै संविधानमा आधारित गरेर त्यसप्रतिको जवाफदेही समाप्त हुन्छ ।’

बीपीले ‘प्रजातन्त्र’ शब्दलाई ‘सुराज्य’ शब्दसँग समानान्तर रूपमा उभ्याएका छन् । (सुराज्य शब्द नेपाली शब्दकोशमा नभए पनि र ढिलो प्रवेश पाएकाले होला, त्यति चलनचल्तीमा भने छैन ।) प्रजातन्त्रको समानार्थी शब्दका रूपमा सुराज्यजस्तो उपयुक्त शब्द अर्को सायद नहोला । बीपीलाई सूक्ष्म रूपमा अध्ययन गर्नेहरूले समेत सुराज्य शब्दको खास चर्चा गरेको पाइँदैन । राजनीतिक रस्साकस्सी र ऊहापोहमा लागेकालाई सुराज्य शब्दको हेक्का नहुनु आश्चर्यको विषय होइन । सुशासन शब्द चल्तीमा भए पनि सुराज्य शब्द अबका विमर्शहरूमा आउनुपर्छ । कुनै पनि कुरालाई राम्रो भन्नका लागि ‘सु’ उपसर्ग शब्दको अघिल्तिर जोड्ने नेपाली भाषाको स्थापित मान्यता नै हो । सुराज्य भनेको राम्रो, सुन्दर अथवा उत्तम राज्य । के २०४६ सालयताका परिवर्तनपछिका सरकारहरूले सुराज्यको प्रत्याभूति गर्न सकेका छन् त ! सुराज्य शब्दलाई लोकतन्त्रका प्रत्येक सत्तासञ्चालकले मनमस्तिष्कमा सजाएर मात्र पुग्दैन, व्यवहारतः कार्यान्वयन गर्न सक्नुपर्छ ।

२००७ सालको क्रान्ति प्रजातन्त्रका नाममा लडिएको थियो भने २०४६ सालको आन्दोलन बहुदल र २०६२–६३ सालको आन्दोलन लोकतन्त्र/गणतन्त्रका नाममा लडिएको थियो । यसले के देखाउँछ भने, खासखास क्रान्ति/आन्दोलनलाई व्याख्या गर्ने, प्रतिविम्बित गर्ने शब्द हुन्छन् । प्रजातन्त्र भने पनि, बहुदल भने पनि वा लोकतन्त्र वा गणतन्त्र जे भने पनि राजनीतिक उपलब्धिसँगै त्यो राजनीतिक व्यवस्था बीपीले इंगित गरेजस्तो सुराज्य बन्न सकेन भने त्यसले आम जनतामा कुनै माने राख्दैन ।

शेरबहादुर देउवाको पाँचौं सत्तारोहण गणतान्त्रिक संविधान आएयताको पहिलो आम निर्वाचनपछि खास परिस्थितिका कारण सम्भव भएको छ । जीवनका आखिरी वर्षहरूमा बीपीले लोकतन्त्र र राष्ट्रियताका बारेमा नयाँनयाँ कुरा भनिरहेका थिए । भारतमा इन्दिरा गान्धीले संकटकाल लगाएपश्चात् बीपीले नेपालको संसद्भित्रैबाट जर्मनीभन्दा बाहिर पनि हिटलरजस्तो तानाशाह जन्मिन सक्नेतर्फ संकेत गरेका थिए । दुई महिनाअगाडि मात्र पदच्युत हुन पुगेका केपी ओली त्यस्तै निर्वाचित तानाशाहीको अभ्यास गरिरहेका थिए । तर के केपी ओलीलाई बरखास्त गरेर बनेको नेपाली कांग्रेसका नेता शेरबहादुर देउवाको लोकतान्त्रिक सरकारले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र राष्ट्रियताका बारेमा ठीकठाक अडान लिएको छ त ? फाँटवाला मन्त्रालयका शुष्क वक्तव्यहरूले निको संकेत गरेका छैनन् । कांग्रेस केन्द्रीय कार्य समिति बैठकमा यी विषयमा प्रश्न उठेका छन् । ‘बीपी कोइरालाको डायरी, २००८–२०१४’ हेर्ने हो भने यस्ता समस्याको समधान गर्न उनले देखाएको तत्परता, वैचारिक स्पष्टता र अडानका बारेमा प्रस्ट हुन सकिन्छ ।

बीपीले प्रजातन्त्र र राष्ट्रियताका बारेमा कसैसँग पनि सम्झौता गर्न हुन्न भनेका थिए । २०७२ सालको नाकाबन्दीपश्चात् नेपाली कांग्रेसले देखाएको अन्योल र केपी ओलीको दोस्रो कार्यकालमा तानाशाही वृत्तिप्रति गरेको अनदेखाले नेपाली कांग्रेसको ऐतिहासिक चरित्रमा क्षय भएको थियो । ओलिको दोस्रो पटकको संसद् भंगपश्चात् मात्रै वर्तमान कांग्रेस नेतृत्वले लोकतन्त्रमाथिको खतरालाई ठ्याक्क पहिचान गर्न सक्यो । अहिले सरकारको नेतृत्वमा पुगेपछि पुराना गल्तीलाई सुधार गरेर अगाडि बढ्नुपर्नेमा झन् पुरानै गल्तीलाई निरन्तरता दिनु निश्चय पनि राम्रो होइन ।

कुनै बेला थियो, नेहरूले भारतीय संसद्मा नेपालमाथिको आक्रमणलाई भारतमाथिको आक्रमण ठान्ने र त्यसको प्रतिकार गर्ने वक्तव्य दिएपछि बीपीले नेपाल सार्वभौम देश भएकाले आफ्नो सीमा आफैं रक्षा गर्न सक्षम रहेको बताए । उनले नेहरूको टिप्पणीको आलोचना र खण्डन गरेÙ नेहरूले बीपीको वक्तव्यको समर्थन गरे र आफ्ना शब्द फिर्ता लिए । गलत टिप्पणी गर्न पुगेको भन्दै नेहरूले माफीसमेत मागे । बीपी त्यति बेला प्रधानमन्त्री थिए । यसरी बीपीले भारतीय विदेशनीतिका निर्माता मानिने नेहरूलाई समेत माफी मगाउनुबाट राष्ट्रियताका सवालमा उनको स्पष्ट अडान झल्कन्छ ।

त्यस्तै अर्को घटना बीपी प्रधानमन्त्री भएका बखत चीनसँग भएको थियो । नेपाली सरहदभित्र आएर चिनियाँ सेनाले नेपाली नागरिकको ज्यान लिएको थियो । त्यस कार्यका बारेमा बीपीले चीन सरकारलाई माफी मात्र मगाएनन्, क्षतिपूर्तिसमेत तिर्न बाध्य पारे । यसरी हेर्दा बीपी दुई विशाल हात्तीमाथि सवार माहुते साबित भएका थिए । पृथ्वीनारायण शाहले संकेत गरेको दुई ढुंगाबीचको तरुल छिमेकी हात्तीहरूलाई शान्तिपूर्ण रूपमा तह लगाउने माहुते भएको बीपीले पुष्टि गरेका थिए । त्यो नेपाली कूटनीतिक इतिहासको दुर्लभ ‘माहुते क्षण’ थियो ।

बीपीले नेपाल राष्ट्रको वैचारिकी निर्माणमा समेत सकारात्मक र सार्थक हस्तक्षेप गरे । उनले विकास निर्माण र राष्ट्र निर्माण गर्दा जनतालाई केन्द्रमा राख्न भनेका थिए, जुन आजका विकास अर्थशास्त्री र राष्ट्र निर्माण गर्ने कार्यमा लागेकाहरूका लागि प्रस्थानविन्दु हुन सक्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७८ ०८:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कामवासना र व्यक्तित्व : स्वीकारोक्तिदेखि ढाकछोपसम्म

पश्चिमा संसारमा सिग्मन्ड फ्रायडको प्रादुर्भाव भएसँगै व्यक्तित्वको अध्ययनमा यौन मनोविज्ञानले प्रश्रय पायो र त्यसयता इतिहासका महत्त्वपूर्ण मानिने मानिसको यौनजीवनका माध्यमबाट उनीहरूको व्यक्तित्वलाई हेर्ने कोसिस थालियो । फ्रायड स्वयं पनि यो अध्ययन पद्धतिको अपवाद बन्न सकेनन् । 
शंकर तिवारी

सन् १७८९ । इस्वी संवत्‌को यो साल भन्नेबित्तिकै विश्वइतिहासमा जानकारी राख्ने जोकोहीलाई फ्रेन्च क्रान्तिको याद आउनु स्वाभाविक हो । फ्रेन्च क्रान्तिको महिमा र महत्ता यस्तो छ कि, यसको अध्ययन–अनुसन्धानबिना दुनियाँको कुनै पनि क्रान्तिको अध्ययन अधुरो–अपुरो हुन जान्छ ।

सन् १७८९ मा एटलान्टिक महासागरवरिपरि के–के घटना भएका थिए भन्नेबारे बाह्र विद्वान्ले हालै गरेको एक अध्ययनलाई ‘१७८९ : ट्वेल्भ अथर्स एक्सप्लोर अ एअर अफ रिबेल्यन, रिभोलुसन एन्ड चेन्ज’ (२०२०) शीर्षकमा मार्क आरोन्सन र सुसान क्याम्पबेल बर्टोलेट्टीले सम्पादन गरेर छापेका छन् । यस पुस्तकमा मार्क आरोन्सनले थोमस जेफर्सनकी दास प्रेमिका शेली हेम्मिङ्सको प्रसंग पनि समाहित गरेकी छन् । कारण, १७८९ मा ती दासी आफ्नो भावी जीवनबारे अलमलका बीच कठोर निर्णय गर्दै थिइन् ।

थोमस जेफर्सन संयुक्त राज्य अमेरिकाका तेस्रो राष्ट्रपति थिए । त्यसो त उनले आफ्नो मृत्युपछि स्थापना गरिने इपिटाफ अर्थात् समाधि–लेखमा आफूलाई तेस्रो अमेरिकी राष्ट्रपतिभन्दा पनि ‘अथर अफ द डेक्लारेसन अफ अमेरिकन इन्डेपेन्डेन्स, अफ द स्टाच्युट अफ भर्जिनिया फर रिलिजियस फ्रिडम एन्ड फादर अफ द युनिभर्सिटी अफ भर्जिनिया; यिनै तीन कार्य म बाँचेको दसी–प्रमाण हुन्, जसका लागि मलाई सम्झिइयोस्,’ लेख्नू भनेर इच्छापत्रमा उल्लेख गरेका थिए । जहाँ–जहाँ मानिसहरू स्वतन्त्रताका लागि लडेका छन्, ती सबैले प्रेरणा लिने दुई विख्यात घोषणापत्र ‘द डेक्लारेसन अफ अमेरिकन इन्डेपेन्डेन्स’ (१७७४) र ‘डिक्लारेसन अफ द राइट्स अफ म्यान’ (१७८९) दुवैको लेखनीमा जेफर्सनको विशेष भूमिका थियो । एउटामा मूल लेखकका रूपमा र अर्कोमा सल्लाहकार/परिमार्जनकर्ताका रूपमा । अमेरिकाको स्वतन्त्रता संग्रामलाई फ्रान्सले सघाएको थियो । कारण, फ्रान्स र बेलायत ‘जानी दुस्मन’ थिए । तर, चतुर अमेरिकी कूटनीतिज्ञहरूले पेरिस र लन्डन दुवै राजधानीबाट आफ्नो देशको हितमा स्वतन्त्रता संग्रामपछि समेत कार्य गराइरहेका थिए ।

अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्रामको घोषणापत्रका लेखकका रूपमा जेफर्सनको ख्याति युरोपमा फैलिसकेको थियो । विशेष गरी उनले लेखेको वाक्य ‘हामी हरेक मनुष्यलाई विधाताले समान दृष्टिले सृष्टि गरेका हुन्छन् भन्ने कुरालाई स्वतः सिद्ध प्रमाणित मान्छौं किनभने उनीहरूलाई विधाताले सुम्पेको अहरणीय अधिकारका रूपमा जीवन, स्वतन्त्रता र सुखको खोजीलाई कसैले पनि निषिद्ध गर्न सक्दैन’ पढ्दा अहिले पनि जोकोही पाठक रोमाञ्चित हुन्छन् । थोमस जेफर्सन सन् १७८५ मा फ्रान्सका लागि अमेरिकी राजदूतका रूपमा पेरिस पुगेका थिए, जति बेला उनी चार सन्तानका पिता भइसकेका थिए । उनको परिवारसँगै शेली हेम्मिङ्स र उनका दाजु जोन बस्थे ।

शेली हेम्मिङ्स चौधवर्षे नवयौवना थिइन् भने थोमस जेफर्सन चौवालीस वर्षका अधबैंसे । जेफर्सनकी पत्नी मार्था असह्य रोगले मृत्युको मुखमा थिइन् । आफ्ना पतिलाई सन्तानसामु राखेर उनले आजीवन बिहे गर्नेछैनन् भनी वाचा गर्न लगाएकी थिइन्, अर्थात् उनका सन्तानहरूले सौतेनी आमाको मातहतमा रहनुपर्ने छैन । जेफर्सन–पत्नी मार्थाले उक्त किरिया गराउँदा उनको परिवारमा दासी भए पनि कामदारको हैसियतमा रहेकी शेली संयोगले त्यस घटनाको प्रत्यक्षदर्शी बन्न पुगेकी थिइन् । फलतः जेफर्सनले आजीवन दोस्रो बिहे गरेनन् र उनी पत्नीको वचनप्रति प्रतिबद्ध भए । के जेफर्सनको जीवनमा शेलीको उपस्थितिबेगर यो सम्भव थियो ?

लामो समय इतिहास जेफर्सनको पक्षबाट लेखिए पनि पुलिट्जर पुरस्कार विजेता प्राध्यापक आनेते गोर्दोन रिडले ‘द हेम्मिङ्सेस अफ मन्टिसेलो : एन अमेरिकन फ्यामिली’ (२००८) पुस्तकमा शेलीका आँखाबाट जेफर्सनलाई हेर्ने कोसिस गरेकी छन् । प्राध्यापक रिडका अनुसार, जेफर्सनको परिवारसँगै पेरिस पुगेकी शेलीलाई पेरिसमै रहने र जेफर्सनको परिवारबाट मुक्त हुने विकल्प पनि थियो, तर किन उनका दाइ र उनले जेफर्सनको परिवारबाट मुक्ति चाहेनन् ? किन उनी पेरिसको स्वतन्त्र जीवन त्यागेर जेफर्सनसँगै उनको गृहनगर मन्टिसेल्लो, अमेरिका प्रस्थान गर्नका लागि राजी भइन् ? शेलीकी आमा मार्थाको बाबुबाट गर्भवती भएका कारण मार्था शेलीकी विमातृ अर्थात् सौतेनी दिदी थिइन् । शेलीका पूर्वज अफ्रिकी/अश्वेत भएकाले जेफर्सनले त्यो सम्बन्धलाई विवाहमा परिणत गरेनन् भन्ने पनि छ । जे होस्, जेफर्सनले उनलाई परिवारमा औपचारिक रूपमा श्रीमतीको स्थान नदिए पनि बाँकी सम्पूर्ण इज्जत र मर्यादा दिए अनि त्यो मान्यता उनीहरूबाट हुन गएका सन्तानहरूको हकमा पनि लागू भयो ।

रिडका अनुसार, जेफर्सन यति उदार थिए कि उनले शेलीलाई कहिल्यै दासीका रूपमा व्यवहार गरेनन् । उनका भाइ जेम्सले भान्से र शेलीले जेफर्सनकी छोरीको कुरुवाका रूपमा फ्रान्समा त्यति बेलाको चल्तीको भन्दा बढी ज्याला पाउँथे । फ्रेन्च क्रान्तिको सफलतालगत्तै फ्रान्समा दास प्रथाको अन्त्य गरिएको थियो । फ्रान्समै बस्न चाहेकी भए शेली दासबाट मुक्त वा स्वतन्त्र मानिसको दर्जामा रहन सक्ने थिइन् । तर, अमेरिका फर्केर जाँदा उनीहरू दुवैको हैसियत दासका रूपमा रहे पनि जेफर्सनको परिवारभित्र उनीहरूको शान–सौकत भने यथास्थान रहने देखेर उनले त्यो विकल्प रोजिन् भन्ने छ । जेफर्सनले प्रेम र सपना देखे भने शेलीले प्रेम र कानुन देखिन् भन्ने रिडको मत छ । यसरी आजभन्दा झन्डै दुई शताब्दीअघि भएको र मानव इतिहासको स्वतन्त्रता संग्रामका दुई सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण दस्तावेजसँग प्रत्यक्ष सम्बद्ध व्यक्ति थोमस जेफर्सनको निजी जीवनका घटनालाई इतिहासकारहरूले अहिले पनि उत्खनन गरिरहेका छन् । सार्वजनिक जीवनमा स्वतन्त्रताका पक्षधर भए पनि जेफर्सन निजी जीवनमा कति उदात्त थिए भनेर उनको परख भइरहेको छ ।

नेपालको सार्वजनिक वृत्तमा हालै लेखक सरिता तिवारीले कार्ल मार्क्सको जीवनको निजी पक्षका केही कुरा ‘कान्तिपुर’ को नियमित स्तम्भमार्फत सार्वजनिक गरिन् । कार्ल मार्क्स र उनकी घरेलु सहयोगीसँगको सम्बन्धबाट सन्तान जन्मेको सत्य–तथ्यका आधारमा र त्यसरी जन्मेको सन्तानलाई मार्क्सले अभिभावकत्व दिन इन्कार गरेको विषयलाई टेकेर सरिताले मार्क्सलाई ‘बलात्कारी’ को आरोप लगाएकी छन् । मार्क्सलाई देउताभन्दा माथि राख्ने नेपाली कम्युनिस्टलाई त्यो कुरा चित्त बुझेन । ‘कम्युनिस्टहरूका देउता’ मार्क्सलाई बलात्कारीको आरोप लाग्नु/लगाइनु कथित शुद्धतावादी मार्क्सवादीहरूलाई पाच्य हुने विषय थिएन । उनीहरूले सरिता तिवारीमाथि विभिन्न शैलीबाट प्रहार गर्ने कोसिस पनि गरे । त्यो लहरको अग्रमोर्चामा आफूलाई ‘वैज्ञानिक समाजवादी’ भन्न रुचाउने अर्का चिन्तक लेखक आहुति पनि ‘कान्तिपुर’ कै नियमित स्तम्भमै सामेल भए ।

आहुतिले त मार्क्सकी सेविकाले ‘इतिहासको महान् सर्वहारा क्रान्तिमा बलिदान दिएको’ भनेर गलत कार्यको महिमामण्डन नै गरे । इतिहासमा जोसुकैले गल्ती गरेको किन नहोस्, त्यो गल्ती गल्ती नै हुन्छ । मार्क्स एउटा मानिस थिए र मानिसका रूपमा उनका पनि सीमितता–कमजोरीहरू थिए । मार्क्सको निधनको धेरै वर्षपछि सार्वजनिक भएको यो तथ्यलाई मार्क्स पैदा भएको समाजले उनको मानवीय कमजोरीलाई सहजतापूर्वक सार्वजनिक बहसको विषय बनायो । नेपाली कम्युनिस्टलाई त्यही विषय एउटा सानो लिखतमा चर्चा गर्दा स्विकार्न मुस्किल भयो र उनीहरूले नाङ्गो बचाउमा उत्रेर आफ्नो बौद्धिक संकीर्णता प्रदर्शन गरे ।

महात्मा गान्धीका अन्यत्रका विरोधीजस्तै केही नेपाली कम्युनिस्ट गान्धीको आलोचना गर्नुपर्‍यो भने उनकी नातिनी–भतिजी मनु बेनसँगको सम्बन्धलाई लिएर आलोचना गर्छन् । गान्धीको मनुसँगको कुनै त्यस्तो अस्वस्थ सम्बन्ध थिएन । उनले आजीवन अनेक विषयको परीक्षण गरिरहे— राजनीति, आहारविहार, औखतीमुलोलगायत यावत् विषयमा । उनको आत्मकथाको शीर्षक नै ‘सत्यको प्रयोग’ त्यही कारण राखिएको हो । मनु गान्धी–पत्नी कस्तूरबा जीवित हुँदै गान्धीको परिवारमा समाहित भएकी थिइन् । कस्तूरबाको मृत्युपश्चात् मनुको आमा बन्ने अभिभारा गान्धीले सम्हाले । आफ्ना निजी सहयोगी प्यारेलाल मनुसँग लहसिएको सुइँको गान्धीले पाएका थिए । चालीस वर्षको उमेरदेखि ब्रह्मचर्यको अभ्यास गरेका गान्धीलाई करिब तीन दशकपछि आफ्नो ब्रह्मचर्यको परीक्षण गर्ने भूत सवार भयो । मनुलाई रुचि नै नभएको अनावश्यक विषयमा गान्धीले विवादमा ल्याए । गान्धीको मनुसँगको सम्बन्ध अरू कसैले सार्वजनिक नगरेर गान्धी स्वयंले गरेका थिए, त्यो पनि घटना भएकै हप्ता । आफूले गरेको परीक्षणमा अनुत्तीर्ण भएको बताउँदै गान्धीले आफूमा अझै हिंसाको अंश रहेको स्विकारे । त्यो गान्धीको इमानदार स्पष्टोक्ति थियो । कसैले लगाएको आरोपको खण्डन उनले गरेका थिएनन् । त्यसबारे गान्धीको जीवनका गाथाकारहरूले कलम चलाएका छन् र स्वयं मनुले लेखेका डायरी र पुस्तक ‘बापु माई मदर (१९४९)’ प्रकाशित छन् । गान्धीसँग नजिकबाट जोडिएका नारीहरूले र नारीहरूबारे गान्धी जीवित हुँदै र मृत्युपश्चात् पनि अनेकन् पुस्तक प्रकाशन गरेका/भएका छन् । यो क्रम रोकिएको छैन । तैपनि गान्धीले नेतृत्व गरेको आन्दोलनमा जति महिलाको अग्रमोर्चामा सहभागिता हुन्थ्यो, त्यति दुनियाँको कुनै आन्दोलनमा नभएको अध्ययनले देखाएका छन् ।

सत्य, अहिंसा, शान्ति र सत्याग्रहका माध्यमबाट गान्धीले विश्वलाई दिएको सन्देशलाई न्यूनीकरण गर्न उनका विरोधीहरू निजी विषयमा टेको लिएर बारम्बार प्रहार गर्न खोज्छन् । गान्धीले यस्तो प्रहारको सामना जीवनकालमै गरेका थिए । तर, त्यो कुराले गान्धीले गरेका महत्त्वपूर्ण कार्य ओझेलमा परेको छैन । त्यसैगरी कार्ल मार्क्सको व्यक्तित्व उनले गरेको विद्वत् कार्यको जगमा अडिएको छ । ‘कम्युनिस्ट मेनिफेस्टो’, ‘दास क्यापिटल’ लगायतका पुस्तक त्यसका अनुपम उदाहरण हुन् । मार्क्सको कोसँग कस्तो सम्बन्ध थियो भन्ने विषयले उनको बौद्धिक कार्यलाई ओझेल पार्ने सामर्थ्य नराखे पनि उनको सार्वजनिक र निजी जीवनबीचको संगति/असंगतिबारे परिचर्चा निषेध गर्न सकिने र गर्नुपर्ने विषय होइन ।

सन् १८५१ मा मार्क्स–पत्नी जेनी र घरेलु कामदार लेन्चेन डेमुथ ‘निम्स’ बाट केही महिनाको अन्तरालमा सन्तान पैदा भएका थिए । मेरी ग्याब्रिएल लिखित ‘लभ एन्ड क्यापिटल : कार्ल एन्ड जेनी मार्क्स एन्ड द बर्थ अफ अ रिभोलुसन’ (२०११) मा परिवारिक खर्च जोहो गर्न जेनी अन्तै गएका बेला मार्क्स भने लेन्चेनसँग अनुचित कार्यमा लिप्त रहेको उल्लेख छ । १८४८ मा ‘कम्युनिस्ट मेनिफस्टो’ सार्वजनिक गरेर संसारभरिका उत्पीडित सर्वहारा मजदुरको मुक्तिको कामना र आह्वान गरेका मार्क्स आफूबाट पैदा भएको सन्तानको बाप्टैजेसन/नामकरणमा सहभागी भएनन् । यो सबै कार्यको ढाकछोप गर्ने तारतम्य मिलाउन उनका अन्यतम सहयोगी एंगेल्स सरिक भए । जन्मदर्तामा बाबुको नाम खाली राखियो र एंगेल्स नक्कली अभिभावक बने । फ्रेडरिक नाम गरेका ती बालक नारकीय बाल्यकाल बिताउन बाध्य भए । यो कुराको वर्णन बेलायतको लेबर पार्टीका नेता एवं छाया सरकारका मन्त्रीसमेत रहेका टिरिस्ट्रम हन्टले ‘मार्क्स जेनेरल : द रिभोलुसनरी लाइफ अफ फ्रेडरिक एंगेल्स’ (२००९) मा विस्तारमा लेखेका छन् । मार्क्सको बौद्धिक र सार्वजनिक व्यक्तित्वमा कुनै ह्रास नपुगोस् भनेर एंगेल्सले यस प्रकरणलाई विलुप्त पार्ने सचेत कोसिस गरेका थिए ।

झन्डै चार दशक मार्क्सको परिवारको भरणपोषण गरेका एंगेल्सले त्यो बच्चालाई देखिसहेनन्, उनी अरू सबैप्रति उदार थिए, तर फ्रेडरिकप्रति अनुदार नै रहे । मार्क्स र एंगेल्सको यस्तो कृत्यले उनीहरूमा विद्यमान ढोंगी चरित्रलाई राम्रोसँग उजागर गरेको छ । मार्क्सको कृत्य सार्वजनिक नहोस् भनेर लेन्चेनलाई मार्क्स जीवित रहुन्जेल उनकै सुसारेका रूपमा राख्ने प्रबन्ध एंगेल्सले गरे । मार्क्सको देहान्तपश्चात् एंगेल्सले लेन्चेनलाई आफ्नो गृहस्थीमा जोडे । एंगेल्सको घरमा फ्रेडरिक आफ्नी आमा लेन्चेनलाई भेट्न सहजतापूर्वक पाउँदैनथे । एंगेल्सले यो कुरा आफ्नो मृत्यु हुने बेला आफ्नी अन्तिम सेविका/संगी लुसी र मार्क्सकी छोरी इलेअनोरसामुन्ने बकेको प्रमाण १८९८ मा लुसीले लेखेको पत्र इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट फर सोसियल हिस्ट्री, आमस्टरडममा सुरक्षित छ । मार्क्सको सम्पूर्ण व्यक्तित्व नबुझी उनीबाट प्रेरित एक महिला अधिकारकर्मीले यो तथ्य थाहा पाएपछि उनी विचलित हुनु अन्यथा होइन ।

पश्चिमा संसारमा सिग्मन्ड फ्रायडको प्रादुर्भाव भएसँगै व्यक्तित्वको अध्ययनमा यौन मनोविज्ञानले प्रश्रय पायो र त्यसयता इतिहासका महत्त्वपूर्ण मानिने मानिसको यौनजीवनका माध्यमबाट उनीहरूको व्यक्तित्वलाई हेर्ने कोसिस थालियो । फ्रायडको पद्धतिबाट मिथकीय, प्राचीन र आधुनिक पात्रहरू कोही बचेका छैनन्; फ्रायड स्वयं पनि यो अध्ययन पद्धतिको अपवाद बन्न सकेनन् । फ्रायडले आफ्नो उत्तराधिकारी (!) घोषणा गरेका मनोवेत्ता कार्ल गुस्ताभ युङले नै फ्रायडको निजी जीवन खोतल्दा उनीहरूबीच असमझदारी बढ्न पुगेको थियो । जोसेफ क्याम्पबेलद्वारा सम्पादित ‘द पोर्टेबल युङ’ (१९७१) का अनुसार, खासमा फ्रायडको आफ्नी सालीसँगको सम्बन्धलाई लिएर युङले चासो राखेका थिए । फ्रायडले श्रीमती र साली दुवैलाई सपनामा बरोबर देख्ने गरेकाले त्यो त्रिकोणीय सम्बन्धबारे युङ उचित निष्कर्षमा पुग्न चाहन्थे । फ्रायडले यसबारे युङलाई दिएको प्रत्युत्तर ‘म तिमीलाई यसबारे भन्न त सक्छु, तर मेरो प्राधिकारलाई विवादमा पार्न चाहन्नँ’ ले धेरै कुरा भन्छ । युङ भन्छन्, ‘फ्रायडले यो त्रिकोणीय सम्बन्धलाई राम्रोसँग केलाउन सकेका भए, उनी थप परिष्कृत हुने थिए ।’

विद्वान्हरूको तत्त्व–अन्वेषणमा मिथकीय देवताहरू त भाग्न पाउँदैनन् भने मार्क्स, गान्धी वा बीपी वा अन्यलाई उक्त फ्रेमबाट हेरिनु स्वाभाविक हो । पुरुष सत्ताको भारले थिचिने परम्परागत इतिहास लेखन शैलीलाई पुनर्लेखन गर्ने ‘न्यु हिस्टरिसिजिम’ ले इतिहास अध्ययनमा थप रोचकता प्रदान गरिरहेको छ । जगदीश घिमिरेले आफ्नो उपन्यास ‘सकस’ मा पृथ्वीनारायण शाह समलिंगी भएको प्रसंग उल्लेख गरेका छन् ।

बीपीले आफ्नो जीवनका आखिरी वर्षहरूमा भोला चटर्जीसँगको अन्तर्वार्तामा आफू श्रीमतीप्रति इमानदार हुन नसकेको स्वीकार गरेका छन् । यही कारण बीपीको व्यक्तिगत तवरमा श्रीमती सुशीलासँग कति मनमुटाव भयो या भएन, त्यसबारे केही कुरा बाहिर आएका छैनन् । न त बीपीले सम्बन्ध राखेका महिलाहरूका पक्षबाट ती कुरा बाहिर आएका छन् । तैपनि बीपीले भावी पुस्तालाई आफू सामान्य मानिसजस्तै थिएँ भन्नका लागि आफ्ना कमजोरी इमानदारीपूर्वक बताएर गएका छन् ।

कुनै पनि व्यक्तिको इमानदारी वा सच्चाइको मापन उसको समाज, परिवार र आफ्नाप्रति ऊ कति इमानदार हुन सक्यो र यी तीन तत्त्वबीच उसले कति सन्तुलन कायम गर्न सक्यो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । थोमस जेफर्सनले शेलीलाई श्रीमतीको दर्जा नदिए पनि अपेक्षाकृत अधिकार र आडभरोसा दिए । तेइस वर्ष पार गरेपछि उनीहरूका सन्तानले दासको हैसियतबाट कानुनी रूपमै छुट्कारा पाएका थिए । अमेरिकामा उक्त घटना भएको आधा शताब्दीपछि कार्ल मार्क्सले आफ्नी सेविकालाई त्यो तहको आत्मीयता प्रदान गर्न सकेनन् । मार्क्सका जनरल मानिने एंगेल्सले फ्रेडरिकको नक्कली बाबु बनेर मार्क्सको इज्जत धेरै वर्षसम्म छोपिदिए । तर, उनको परस्त्रीगमनबाट जन्मेको सन्तानको आलोकबाट हेर्दा ‘मी टु जेनेरेसन’ को कुनै नारीवादी चेत भएको लेखकले त्यो मानेमा मार्क्सलाई बलात्कारी भन्नु कुनै आश्चर्य होइन । तथ्यको बेवास्ता गर्दै मार्क्सले कुनै गल्ती गरेकै थिएनन् भनेर एकोहोरो प्रलाप गर्न उद्यत हुनुले बुद्धिमत्ता झल्काउँदैन । खासमा सरिताजीको आशय मार्क्सले गरेको गल्ती त इतिहासमा लुकेन भने, आफ्ना अगुवा र समकालीन सामजिक/राजनीतिक/सांस्कृतिक अभियन्तालाई संकेत गरेर, आन्दोलनका सहयात्रीसँग गर्ने निन्दनीय र घृणित व्यवहार बदल्न र सच्याउन चेतावनीपूर्वक आग्रह गर्नु रहेको देखिन्छ ।

कुनै पनि लेखक वा ऐतिहासिक पात्र लेखकीय/ऐतिहासिक सामर्थ्यले प्रसिद्धिको भागी हुन सक्छ । कुनै पनि आन्दोलनको आयतन त्यसले समाजमा पार्ने प्रभावका आधारमा बढ्छ, न कि त्यस आन्दोलनका दर्म्यान भएका कमजोरीलाई छोपेर वा लेखकको व्यक्तित्वका कमजोरीलाई ढाकछोप गरेर । सबै खाले व्यक्तित्व अध्ययनको साझा निष्कर्ष ती व्यक्तिको सार्वजनिक–निजी वृत्तबीच कति तादात्म्य थियो भन्ने नै हो । गान्धीको भाषामा भन्नुपर्दा, उनीहरूको कथनी र करनीबीचको अन्तर कति थियो भन्ने नै हो । यो प्रतिमानबाट मार्क्स निःसन्देह कमसल साबित भएकै हुन् ।

खुला समाजमा स्वस्थ बौद्धिक विमर्श भइरहनुपर्छ । ती विमर्शको जग भने मनगढन्ते आरोप, बचाउभन्दा तथ्य र प्रमाणको सत्यापनमा आधारित भने हुनैपर्छ ।

प्रकाशित : असार १४, २०७८ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×