नेपाली वामपन्थीको मनोविश्‍लेषण, सप्रेम- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नेपाली वामपन्थीको मनोविश्‍लेषण, सप्रेम

नेताहरूलाई लागेको हुन सक्छ— जनताको मुक्तिका लागि त्यत्रो बलिदान गरेर आएको व्यक्तिले कसरी राजनीतिलाई पेसा ठान्न सक्छु ? कालो र सेतो छुट्याउने विवेकको दृष्टि नै बिस्तारै यसरी कमजोर भएको हुन्छ, भ्रष्टाचारीले पनि आफू भ्रष्ट छु भनेर विरलै स्विकार्छ ।
विष्णु सापकोटा

टुटफुटका नरोकिने शृंखलाले त्यसै मर्माहत भएको नेपाली वामपन्थी पंक्तिलाई यस्तो बेला धेरै कडा प्रश्न सोध्नु पनि गैरमाक्र्सवादी अन्यायजस्तो लाग्न सक्छ । पूरै पथभ्रष्ट भइनसकेकामध्ये धेरै वामपन्थी दलका औपचारिक बन्धनमा भन्दा बरु बुद्धिजीवी समुदाय र अन्यत्र बाहिरै होलान् ।

माक्र्सवादी हुनुका नाताले तिनले आत्मामा विश्वास नगर्लान्, तैपनि त्यस्तो पंक्तिका केही पंक्तिकारका आत्मीय मित्र पनि छन् । नेपालमा आफू वामपन्थी नै हुँ भनेर आफैंसँग प्रतिबद्घता गरेर बाँच्नु कति कठिन काम होला भन्ने अनुमान गर्दा पनि त्यसै सहानुभूति जाग्छ । जो आफू हुँदै होइन, आफू त्यही नै हुँ भन्ने विभाजित व्यक्तित्व बोकेरै पनि समाजमा आत्मविश्वासका साथ बोलिराख्ने हिम्मत राख्न त फेरि वामपन्थी नै हुनाले सम्भव भएको हुनुपर्छ । यस्तो मनोवैज्ञानिक भारी बोकेर उभिएको समुदायलाई २०३२ सालदेखिको कोअर्डिनेसन केन्द्रको मूलधार नै विभाजित भएका बेला बौद्घिक रूपमा मात्र जिस्काउन पनि अलिकति सोच्नैपर्ने हुन्छ । एमाले बनेपछिका ३० वर्षमध्ये आधा समय त्यसको नेतृत्व गरेका माधव नेपाल र केपी ओलीको निकट अगाडिका अध्यक्ष झलनाथ खनालले पार्टीलाई विभाजन नै गरेको सन्दर्भ वामपन्थी शुभचिन्तकका लागि चिन्ताको विषयभन्दा पनि अरू नै बढी केही हुनुपर्छ । यस्तो बेला नेपाली वामपन्थी ग्रन्थिको मनोविश्लेषण गर्नुपर्ने कुरा प्रासंगिक त छ नै, तर यो सतर्कतासाथ सप्रेम गर्नुपर्ने घडी छ ।

आखिर कठोर हुने पनि किन ? लोकतान्त्रिक विचारधाराका मानिसजस्तै उनीहरू पनि यो देशलाई बदल्छु भनेरै आन्दोलनमा लागेका हुन् । समाजमा अन्याय देखेरै होमिएका हुन् बलिदानका निम्ति । ‘होलटाइमर’ हुन नसकेकाहरू पनि आफू जो जहाँ थिए त्यहीँबाट योगदान गर्छु भनेर लागेकै हुन् । त्यसमाथि, पंक्तिकारका लागि वामपन्थी कहिल्यै पराई लागेनन् । सबै हारेका (वा हराइएका, सर्वहारा) र उत्पीडित वर्ग/समुदायका लागि लड्ने उनीहरूको आदर्श सुन्दा ‘आहा, जीवन उत्सर्ग गर्न अर्को कुन उद्देश्य योभन्दा महान् होला र’ जस्तो कुनै बेला लागेकै हो । तर आफू जे हुँ भन्ठानिन्छ र वास्तविकतामा आफू जे हो, त्यहीबीचको असीमित अन्तरिक्षमा नेपाली कम्युनिस्टहरूको आम चरित्रको विरोधाभासको कथा लुकेको छ । आफ्नै युवावस्थादेखिका आस्था र अनास्थासँग जोडिएका अनुभव र संसर्गले गर्दा पनि होला, जसले आफूलाई आजीवन (आफ्नो सांस्कृतिक चरित्र अर्कै भइसक्दा पनि) वामपन्थी नै हुँ भन्ठान्छ, उसको मनोभाव परीक्षण गर्ने उत्सुकता पंक्तिकारमा तीन दशकदेखिको हो ।

कोही व्यक्ति आचरण र सिद्धान्त दुवैमा वामपन्थी रहन छाडिसकेको छ तर पनि उसले आफूलाई वामपन्थी नै किन भनि/मानिरहेको हुन्छ ? के साँच्चै उसले आफू वामपन्थी बाँकी नरहेको थाहै नपाएर होला त ? हो, उसले त्यो थाहै पाएको हुँदैन । आन्दोलनमा लाग्नेहरू प्राय: तन्नेरी छँदै त्यता होमिएका हुन्छन् । कतिलाई व्यक्तिगत उत्पीडनको अनुभवले त्यता जोडेको होला, कतिलाई अग्रजको प्रेरणाले । तर जब ऊ प्रशिक्षित हुन थाल्छ, उसले के दीक्षा पाउँछ भने, समाजमा जुन अन्याय–उत्पीडन छ त्यसलाई फेर्न क्रान्ति गर्नुपर्छ । र त्यो क्रान्तिमा उसको ठूलो योगदान हुनेछ । यसरी सुरु त राम्रै आशयका लागि भएको हुन्छ । तर त्यो प्रक्रियामा के भइदिन्छ भने, त्यसरी संगठित हुनेहरूमा आफूहरू उत्पीडितको मुक्तिदाता हौं भन्ने मनस्थिति हुर्कंदै जान्छ । अर्थात्, आफू त एक विशेष मान्छे हो जसले व्यक्तिगत जीवन अरूका लागि बलिदान गर्दै छ । बलिदान गरेको पनि साँचो हो, जेलनेल सबै यथार्थ हो । तर त्यो प्रक्रियामा उसले आफूलाई अर्कै ‘पेडस्टल’ मा पुर्‍याइसकेको हुन्छ । उसले सोच्न थाल्छ— समाजप्रति मेरो जिम्मेवारी अरूको भन्दा विशेष छ । लोकतन्त्रवादी, पुँजीवादी, शोषक सामन्त, धार्मिक आदि सबै मान्छे समाजका लागि खराब हुन् । ऊ र उसका सहयोद्घा कामरेड मात्र असल मान्छे हुन् ।

नेपालमा खुला राजनीति सुरु भएकै दशकौं भइसक्यो । अरू ‘खराब’ सँग व्यक्तिगत संगत भएकै वर्षौं भइसक्यो । आफू पथभ्रष्ट भएकै वर्षौं भइसक्यो । तर सुरुका दिनमा अरू खराब हुन् भन्ने यति गहिरोसँग प्रशिक्षित गरिएको थियो कि माथिका सबै कुराका बावजुद अधिकतम वामपन्थीहरूमा अझै त्यही मनोविज्ञान देखिन्छ । कोही मान्छे लोकतान्त्रिक कित्ताको हो भने ऊ त एक हिसाबमा खराब वा खतरनाक मान्छे हो । समाजका लागि आफू नै खतरा भइसकेको चेत आफैंसँग छैन । वर्षौंपहिले आफू मुक्तिदाता र अरू दुस्मन हुँदाको चेतले अहिले पनि खाइरहेको छ । त्योसँगै, आफू वामपन्थी भएका कारण उसले गरेका सबै कुरा जनताका लागि मात्र हुन् भन्नेमा ऊ भित्रैदेखि आश्वस्त हुन्छ । त्यस क्रममा ऊ भ्रष्ट पनि हुन्छ । तर उसले साँच्चै सोच्न थालिसकेको हुन्छ— यो सबै उसले अझै पनि क्रान्तिका लागि गरेको हो । उसले सबै भौतिक सुखसुविधा भोग गर्न थाल्छ ताकि त्यो सम्पन्नताको सोफामा बसेर सर्वहाराको सेवा गर्न उसलाई सजिलो होस् । आफू युवा छँदै अरूको मुक्तिका लागि हिँडेको योद्धा हुँ भनेर हुर्केको मनोविज्ञानका कारण ऊ आफूले जे गरे पनि त्यो नैतिक नै हो भन्ठान्छ । नत्र पुष्पकमल दाहाललाई बदनाम ठेकेदारको विलासी घरमा अपारदर्शी तरिकाको आफ्नो बसोबासलाई जनताले कसरी हेरेका होलान् भन्ने थाहा नभएको होला र ? तर त्यो उनले सुनेको नसुन्यै गर्छन् किनकि नेपालमा अझै क्रान्ति गर्नु छ जसका लागि नेतृत्वले त्यक्तिको ठाउँमा बस्नु औचित्यपूर्ण छ ।

आफ्ना कतिपय राम्रै चिनजानका मान्छेहरू भ्रष्टाचारमा चुर्लुम्म डुबेको अख्तियारले नदेखे पनि हामी धेरैले आफ्नै वरपर देखेकै हुनुपर्छ । तर तिनीहरूले आफू भ्रष्ट भएँ भन्ने आत्मस्वीकारोक्ति गरेका हुँदा रहेनछन् । सम्बन्धित पात्रले मात्र होइन, उसको परिवारका चरित्रवान् सदस्यले समेत आफ्नो मानिस भ्रष्ट भएको थाहै पाएको हुँदो रहेनछ । किनकि जे गरिएको छ त्यो भ्रष्टाचार होइन भन्ने एउटा पारिवारीक भाष्य बनाइएको हुन्छ । ‘कहाँ यस्तोलाई भ्रष्टाचार भन्नु † हेर त उसको, त्यो पो हो भ्रष्टाचार † मेरो त मिहिनेत गरेको, अलिकति यताउता लिन्नँ भन्दा पनि त्यसै आएको मात्र हो ।’ भ्रष्टाचारीको यो प्रसंग निकालेको पनि कामरेडहरूकै कुरा गर्नका लागि हो । कामरेड त समाज सुधार्ने जिम्मा बोक्ने हिम्मत भएको विशेष मान्छे, राष्ट्रियताको पहरेदार, कट्टरपन्थीलाई ठीक पार्ने प्रगतिशील भन्नेजस्ता विशेषणले यसरी आफैं आभूषित भएको हुन्छ कि विदेशी खुफियासँग रातभर जे वाचा गरे पनि बिहान उठ्दा उसलाई साँच्चै त्यो देशको हितका लागि गरेको जस्तो लाग्छ । महिलाका अधिकारका बारेमा पूर्वमण्डले र आफ्नो विचारमा केही फरक छैन तर पनि राष्ट्रियता जोगाउन नागरिकतामा कडा प्रावधान राख्नैपर्ने अडानलाई उसले प्रगतिशील नै मानेको हुन्छ । अर्थात्, कोही व्यक्ति पथभ्रष्ट त्यति बेला भएको हुन्छ जति बेला उसले आफू पथभ्रष्ट भएँ भन्ने थाहा पाउने क्षमता नै गुमाएको हुन्छ । ओलीलाई साँच्चै किञ्चित् भ्रम नहोला, चितवनको ठोरीमा राम जन्मभूमिको अजेन्डा जगाउनु माक्र्सवादसम्मत छैन भनेर । जो वाम आन्दोलनका लागि चौध वर्ष जेल बस्यो, उसले पनि यस्तो गल्ती गर्न सक्छ ? अहिलेको समयमा जडसूत्रवादी भएर हुन्छ ?

लामो समय माधव नेपालको साथमा रहेका दोस्रो पुस्ताका ‘नेता’ हरू, जो केही महिनापहिलेसम्म ओलीको कदमलाई प्रतिगामी भनेर नेपालले भन्दा चर्को भाषण गर्थे, किन ओलीकै शरणमा गएका होलान् ? मनोवैज्ञानिक कोणबाट हेरियो भने यसमा पनि अचम्म मान्नुपर्ने केही छैन । अहिले उनीहरूलाई ओलीका त्यति बेलाका कदम प्रतिगामी नै थिएनन् भन्ने लाग्न थालेको हुन सक्छ । राजनीतिमा यत्रो ‘लगानी’ गरे, अब करिअर असुरक्षित देखेर ओलीसँगै आत्मसमर्पण गरेका हुन् भन्ने त बाहिरकाले देख्ने न हो । उनीहरूलाई लागेको हुन सक्छ— जनताको मुक्तिका लागि त्यत्रो बलिदान गरेर आएको व्यक्तिले कसरी राजनीतिलाई पेसा ठान्न सक्छु ? कालो र सेतो छुट्याउने विवेकको दृष्टि नै बिस्तारै यसरी कमजोर भएको हुन्छ, माथि भनेजस्तै, भ्रष्टाचारीले पनि आफू भ्रष्ट छु भनेर विरलै स्विकार्छ ।

शान्ति प्रक्रियाका मर्मका आधारमा परिवर्तनका मुद्दा आत्मसात् गर्ने वाम बौद्धिक र नागरिक समाजको तप्काका धेरै धारणा समान छन् । नेपालको वर्तमानमा अग्रगमन र प्रगतिशीलता के हो भन्ने मूल भावनामा वाम बुद्धिजीवी र लोकतान्त्रिकबीच दृष्टिकोणमा खासै अन्तर छैन । तैपनि लोकतान्त्रिक कित्ताका सदस्यसँग बढी हिमचिम भएर आफू बिग्रेको हुँ कि भन्ने ग्रन्थि कतिपय वाम बौद्धिकमा अझै देखिन्छ । अहिले धेरै वाम बौद्घिकहरू बीपी कोइरालालाई पढेर भित्रभित्र उनको ठूलो प्रशंसक भएका छन् । तर तुरुन्तै सोच्छन् जस्तो लाग्छ— ‘शिव शिव (अर्थात् माक्र्स) † यो पाप अब कसरी स्विकार्नु कि आफूले जिन्दगीभर बोकेको (बोकाइएको) ‘सत्य’ फगत एउटा भ्रम थियो । कम्युनिस्ट नेतृत्वमा यतिका धेरै सरकार बने, ३० वर्षमा; कुनै कम्युनिस्ट सरकार त्यस्तो देखियो जुन बीपीको ६० वर्षपहिलेको डेढवर्षे सरकारजति समाजवादी थियो ? आफ्ना निजी इच्छा–आकांक्षा, जीवनशैली सबैमा ऊ कुनै नवउदारवादीभन्दा फरक छैन । संगत तिनैको छ । तर पनि आफू जे भइसकेको छ, मनोविज्ञानले यसरी थिचेको छ कि म त त्यो होइन भनेर आफूलाई सधैं इन्कार गर्नुपरेको छ । प्रश्न पूरै अस्तित्ववादी तहमा पुगेको छ— म छु किनकि म वामपन्थी हुँ । म वामपन्थी हुँ, तसर्थ म अस्तित्वमा छु । निष्कर्ष के हो भने, उनीहरू जे भइसके त्यो उनीहरूलाई नै थाहा छैन । थाहा हुनेवाला पनि छैन ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७८ २०:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आफैंतिर कति फर्कने ?

कांग्रेसमा अब त्यस्ता नेता कति नै होलान् जसले आफूले विश्वास गरेको आदर्शका बारेमा कार्यकर्तालाई बाटो देखाउने नैतिक साहस राख्छन् ? सबैजसोको उद्देश्य ‘किन’ पार्टीमा रहने भन्नेबाट निर्देशित छैन, ‘कसरी’ त्यहाँ अडिने भन्नेबाट छ ।
विष्णु सापकोटा

वैचारिकता जे भए पनि माओवादी जनयुद्धदेखि २०६२–६३ को जनआन्दोलन, मधेसदेखि महिला र जनजाति आन्दोलनसम्म सबैको एउटा साझा लक्ष्य नेपाली राज्यको चरित्र फेर्नु थियो । इच्छा भएर होस् वा बाध्यता, राज्यको चरित्र फेर्ने विधिका रूपमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र शासकीय स्वरूपका लागि संघीयता त्यति बेलाको निर्णायक आन्दोलन र राजनीतिक शक्ति सबैका वैधानिक कार्यसूची थिए ।

राज्यको चरित्र सामन्तवादी र असमावेशी छ, जसलाई नयाँ संविधानमार्फत फेर्नुपर्छ भन्ने विषय बृहत् शान्ति सम्झौताको मर्म थियो । नेपालको राजनीतिक उथलपुथलको यो प्रमुख अध्यायको निष्कर्ष नेपाली राष्ट्रियतालाई फराकिलो रूपमा परिभाषित गर्दै इतिहासलाई पुनर्लेखन गर्नु थियो । उत्तरपुस्तिका त्यति गतिलो त भएन तर पुनर्लेखनको काम प्राविधिक रूपमा सम्पन्न भएकै हो ।

आन्दोलनका नेतृत्वकर्तामा पछि देखिएको सांस्कृतिक पतनका कारणले अहिले प्रमुख रूपमा दुइटा प्रवृत्तिले आँखा चम्काउन थालेका छन्, जसको चरित्र र त्यसले पार्न सक्ने प्रभावबारे यस लेखले चर्चा गर्नेछ । पहिलो, ‘नेपाली’ इतिहास, संस्कृति र ज्ञानपरम्पराको ‘महानता’ को बाटो समाएर । किनकि यसो गर्नेबित्तिकै यसले धेरै अबोध मान्छेको मन खिचिहाल्छ । र यो विषय यति पपुलिस्ट छ, यसमा चित्त नबुझाउनेहरू पनि विवादमा जोडिन चाहँदैनन् । दोस्रो, नेपालको राजतन्त्र विदेशीको षड्यन्त्रले फालिएको हो भन्ने । किनकि, सैद्धान्तिक रूपमा राजतन्त्र किन ठीक छ भनेर रक्षा गर्न सजिलो छैन । राजा ज्ञानेन्ıका प्रजातन्त्र मार्ने हर्कत र कुशासनको प्रतिरक्षा गर्न त उनीहरूलाई झन् गाह्रो छ । त्यसैले, बाह्रबुँदे भारतले गराइदिएको हो र राजतन्त्र नेपालीको इच्छाले नभएर विदेशीको षड्यन्त्रका कारण फालिएको हो भन्ने झुटलाई उनीहरू नथाकीकन दोहोर्‍याउँछन् । ‘विदेशीको षड्यन्त्र’ भनिदिनेबित्तिकै यसले नेपाली जनमानसको केही अंशलाई यसरी उत्तेजित गराउँछ कि यदि कसैले यो लोकतन्त्र भन्ने चीज पनि विदेशीकै षड्यन्त्र हो भनिदियो भने यस्तो लोकतन्त्र चाहिँदैन भन्न पनि पछि नपर्न सक्छन् ।

माथिका दुई प्रवृत्तिलाई धेरै चर्चा नगरेर उपेक्षा गर्न पनि सकिन्थ्यो तर अहिले त नेपालको राजनीतिक कोर्सका लागि नै यी विषय महत्त्वपूर्ण भएका छन् । किनकि एकातिर सत्ताच्युत केपी ओलीले आफ्नो अन्य सम्पूर्ण राजनीतिक साख गुमाएर यस्तै मुद्दाको सहारामा जति सकिन्छ राजनीतिमा टिकिराख्ने उनको योजना अब प्रस्ट नै भएको छ । अर्कातर्फ, नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशन अब त भदौमा हुने नै होला । त्यस महाधिवेशनमा, बीपी कोइरालाका कान्छा जैविक पुत्र शशांक कोइरालाले जानेको र मानेको त्योभन्दा अरू केही छैन । महाधिवेशनमा यो विषय उनले उचाल्ने पक्का छ । कांग्रेसमा अरू नेता जसले यो कुरामा विश्वास गर्दैनन्, तिनले यसको विरोध गरिहाल्न सक्नेछैनन् । कांग्रेसमा अब त्यस्ता नेता कति नै होलान् जसले आफूले विश्वास गरेको आदर्शका बारेमा कार्यकर्तालाई बाटो देखाउने नैतिक साहस राख्छन् ? सबैजसोको उद्देश्य ‘किन’ पार्टीमा रहने भन्नेबाट निर्देशित छैन, ‘कसरी’ त्यहाँ अडिने भन्नेबाट छ ।

राजतन्त्र र राष्ट्रियताका बारेमा बीपीलाई कांग्रेसभित्र र बाहिरका राजावादीहरूले जसरी उद्ध्रृत गर्छन्, तिनका लागि चार पंक्ति खर्च गरेरै बाँकी कुरा अगाडि बढाऔं । नेपालमा प्रजातन्त्रका लागि क्रान्ति गर्नुपर्छ भन्ने मनमा लागेपछि, २००५ देखि २०३९ मा आफ्नो देहान्त नहुन्जेल, ती ३४ वर्षमा बीपीले राजनीतिका कति सिद्धान्त र व्यावहारिक विषयमा के–के बोले/लेखे होलान् ? उनी कार्यकर्तासँग तर्क गर्न रुचाउँथे, आफ्ना मान्यताका बारेमा सविस्तार बताउँथे । मानौं औसतमा हप्ताको दुई पटक मात्र उनी कार्यकर्तासँग छलफल गर्थे र आफ्ना कुरा भन्थे । मानौं एक पटकमा ५,००० शब्दजति बोल्थे भने, यसो सोचौं त ३४ वर्षमा उनले को–कोसँग कति लाख शब्द बोले होलान् ?

घटनाक्रमका विशिष्ट सन्दर्भमा लेखेकै र औपचारिक रूपमा बोलेकै कुरा सम्झे पनि भयो । तर कांग्रेसका राजावादीहरूले पटकपटक के गर्छन्, थाहा छ ? एउटा निश्चित सन्दर्भमा, भारतबाट अति पेलिएपछि नेपालमा आएर लड्ने योजनाअनुसार, रणनीतिक रूपमा राजतन्त्रका पक्षमा बोलेको कुरामार्फत मात्र बीपीलाई परिभाषित गराउन चाहन्छन् । ल त्यो पनि ठीकै छ, बीपी राजावादी नै थिए रे । त्यसो भए अहिलेको कांग्रेसले ती राजावादी बीपीलाई नै छाड्न सक्नुपर्छ । र जसलाई राजतन्त्र मन पर्छ (त्यसो गर्न पाइन्छ), तिनले राजतन्त्र किन चाहिन्छ भनेर सोझै तर्क गर्नुपर्छ । आफ्ना बा–हजुरबाका इतिहासका अनगिन्ती सन्दर्भमध्येबाट, आफ्नो निजी मानसिक प्रवृत्तिले चित्त खाएको एउटा सन्दर्भलाई रोजेर प्रयोग गर्नु भनेको आफ्नो वर्तमानको बौद्धिक टाटपल्टाइलाई पटकपटक उजागर गर्नु मात्र हो ।

अब एकै छिन नेपाली ज्ञानपरम्परा र इतिहास–संस्कृतिको गौरवका बारेमा । इतिहासका घटना उनै होलान् तर तिनीहरूको व्याख्या (जसलाई इतिहास भनिन्छ) र बुझाइ एउटा भन्ने हुँदैन । सक्नेले आफ्नो झुकावअनुसार निरन्तर पुनर्लेखन गरिराख्ने विषय हो यो । कतिपय राजनीतिकर्मीले अरू मुद्दामा वैधानिकता गुमाएपछि राष्ट्रवादलाई उचाल्ने प्रवृत्ति संसारभर देखिएकै हो । सरकारको कामगराइबाट केही नपाएर झोंक्किएका जनतालाई राष्ट्रवादको खुराक दियो भने यसले जनताको रिस अरू ‘शत्रु’ तिर सारिदिन्छ र शासकलाई सजिलो हुन्छ । सत्ताका पछिल्ला महिनामा ओलीको मुख्य अस्त्रमध्ये यो पनि थियो । प्रतिपक्षी भएपछि पनि चुनाव जित्न काम लागिहाल्ला । साना दललाई ठूलो बन्न पनि यो सहयोगी हुन सक्छ । हामी महान् हौं, हाम्रा पुर्खा सबैभन्दा महान् थिए, अरूले नमानिदिएर मात्र हो भन्ने भाष्य खडा गर्‍यो भने सम्बन्धित समुदायका मानिसले आफ्नो आलोचनात्मक चेत प्रयोग नगरी पत्याइहाल्छन्, मक्ख परिहाल्छन् ।

कतिपयलाई लाग्न सक्छ, आफ्नो इतिहास महान् भन्दा कसैलाई किन टाउको दुख्न पर्‍यो ? किनभने, आफ्नो ज्ञानपरम्परा र संस्कृति महान् थियो भनेर प्रतिरक्षामा खटिनेमध्ये धेरैको एउटा समस्या छ । इतिहासको कुनै संस्कृति वा कर्मकाण्डको बचाउ गर्ने सन्दर्भमा उनीहरूले वर्तमानले छाड्नुपर्ने कुरीतिहरूको पनि बचाउ गरेका हुन्छन् । जब वर्तमानमा गर्व गर्ने कुरा हुँदैन, तब उहिले कहिले के थियो भनेर सम्झन चाहनु मानवीय स्वभाव नै हो । तर त्यो जब वर्तमानमा हीनताभावको तहमा पुग्छ, त्यसपछि उसले ‘आफ्नो’ भन्नेबित्तिकै जे पनि महान् थियो भन्ने मानसिक भाष्य बनाउँछ । यसरी आफ्नो लागेको कुराको बचाउ गर्दागर्दै ऊ जातीय/वर्णव्यवस्थाको समेत पक्षधर हुन बेर लाग्दैन । महिलाका समान हकका बारेमा ऊ अझै पनि नैतिक शिक्षा दिने ठाउँमै भएको ठान्छ । र त्यस्तो गर्नेमा महिला स्वयं पनि हुन सक्छन् किनकि माथिको पुरुष भाष्यले आफ्नो चेतनालाई नै वशीभूत गरेको कसैले ठम्याउन सक्दैनन् । ज्ञानपरम्पराको प्रतिरक्षा गर्ने लहरोमा उनीहरू अहिलेको नजरमा हेर्दा सामाजिक कुरीति देखिने विषयको समेत पक्षधर भएका हुन्छन् ।

यसो सोचौं त, जसले विगतको इतिहासका चाहिने–नचाहिने सबै कुरामा त्यसै गर्व गरिरहेका हुन्छन्, किन प्रायः तिनीहरू नै वर्तमानका सबै सामजिक न्यायका मुद्दामा सीमान्तकृत समुदायको पक्षमा हुँदैनन् ? नेपाल धर्मनिरपेक्ष भएको उनीहरूलाई मन पर्दैन । जबकि हिन्दु स्वयं त यसै पनि ठूलो बहुमतमा छन् र उनीहरूको पहिचानलाई कतैबाट केही समस्या छैन । तर जो धार्मिक–सांस्कृतिक रूपमा अल्पसंख्यक छन्, ती सबैले आफ्नो संस्कृतिका लागि सम्मानित महसुस गरून्, देशप्रति सबैको अपनत्वभाव बढोस् भन्ने पो हो त । यस्ता विषयमा जनमतसंग्रह गर्‍यो भने जो पहिले नै ठूलो बहुमतमा छ, उसले त त्यसै जितिहाल्छ नि । यो त अल्पमतमा भएकालाई बहुसंख्यकवालाले ‘दिएको’ न हो । तर त्यसैमा पनि धेरैको चित्त नबुझेको त्यसै देखिन्छ । देश धर्म निरपेक्ष भएर वा सापेक्ष, आफूले व्यक्तिगत जीवनमा के पाउँछु, आफूलाई के फरक पर्छ भन्नेमा उनीहरूलाई चासो छैन । बस, आफ्नो ‘संस्कृति’ मात्र हुनुपर्‍यो । किन हुनुपर्‍यो भन्नेमा पनि गतिलो सैद्धान्तिक तर्क छैन । किनकि यो विदेशीले थोपरेको षड्यन्त्र हो । किनकि यो सबै परिवर्तनको जग मानिएको बाह्रबुँदे सहमति नै विदेशीको षड्यन्त्र हो ।

बाह्रबुँदेतिर पुगिहालियो । रोचक के छ भने, दोस्रो आन्दोलन उत्कर्षमा पुग्दासमेत भारतले करन सिंहलाई उच्च स्तरको दूत बनाएर काठमाडौं पठाएको थियो, राजतन्त्र जोगाउने अन्तिम प्रयास गर्न । तर पनि, नेपालमा राजतन्त्र गएपछि आफ्नो वर्चस्व गुमाएको जुन वर्ग छ, त्यसले रट्न अझै छोडेको छैन— नेपालको राजतन्त्र भारतले फालिदिएको हो । उनीहरू किन त्यसो भन्छन् भने, राजतन्त्र किन राख्नुपर्थ्यो भनेर ज्ञानेन्द्रको बचाउ गर्ने उनीहरूसँग न तर्क छ, न साहस । विदेशीको षड्यन्त्र भनिदिएपछि मान्छेलाई उचाल्न अलिक सजिलो हुन्छ ।

आफ्नो निजी जीवनमा होस् कि सामूहिक, आफूतिर त हामी त्यसै फर्किरहेकै हुन्छौं । यसका लागि कसैले सिकाउनुपर्दैन । सिक्नुपर्ने त आफू कसरी बाहिर विस्तारित हुने, अरूतिर कसरी फर्कने भनेर हो । बुझ्नुपर्ने के हो भने, ‘आफ्नो’ देशको फलानो भाषा, संस्कृति, इतिहास, ज्ञान मात्र महान् भन्दा त्यही आफ्नै देशका ‘अन्य’ समुदायका त्यस्तै परम्परालाई हेप्न आफूले त्यो ‘महानता’ लाई प्रयोग गरेको त होइन ? आफ्ना निजी राजनीतिक र सामाजिक न्यायका दृष्टिले प्रतिगामी सोचलाई अघि सार्न आफ्नो समुदायको इतिहास र परम्पराको महानताको गाथा गाएको त होइन ? देशभित्रकै आफूबाहेकका ‘अरू’ समुदायका इतिहास र सभ्यता कमसल थिए भन्नका लागि आफ्नो ज्ञानपरम्परालाई महान् भनिएको त होइन ? आफूतिर त फर्कने तर कति फर्कने भन्ने मात्रा मिलेन र केका लागि फर्किएको छु भन्ने हेक्का रहेन भने — मान्छे होस् या समुदाय — आफ्नो महानताको कुवाबाट बाँकी संसारको विविधताको ‘महानता’ परख गर्ने क्षमता दिनदिनै क्षीण हुँदै जान्छ ।

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७८ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×