किन दोहोरिँदै छ मेलम्चीमा विपत् ?- विचार - कान्तिपुर समाचार

किन दोहोरिँदै छ मेलम्चीमा विपत् ?

मेलम्चीका साथै इन्द्रावतीको उपल्लो तट पहिरो प्रकोपका लागि अति सम्भावित क्षेत्र मानिन्छ । यी क्षेत्रहरूमा पहिलेदेखि नै रहेका अनगिन्ती पहिरो र सतही भूक्षय जस्ता भौतिक क्रियाकलापहरुले यी कुरालाई इंगित गरिरहेका थिए ।
खोलानजिकै रहेका पुराना बस्तीहरू, खोलानजिकै गरिएका खेतीपाती, उपल्लो तटमा सम्भावित प्रकोपलाई सही तरिकाले विश्लेषण नगरिकन बनाइएका ठूलठूला आयोजना तथा सडक निर्माण आदिले विपद्‌बाट हुन सक्ने क्षतिको जोखिम बढेको छ । 
सुबोध ढकाल

प्रत्येक वर्षायाममा बाढीपहिरोको चपेटामा परी धेरै जनधनको क्षतिको नियति भोग्दै आएका हामीलाई यो वर्षको मनसुनको सुरुवातसँगै सिन्धुपाल्चोकको मेलम्चीमा भएको मानवीय र भौतिक क्षतिले निकै चिन्तित बनाएको छ ।

मनाङ, मुस्ताङ जस्ता हिमाली क्षेत्रमा समेत ठूलो बाढी आई भएको क्षतिले अझै बढी सोचमग्न तुल्याएको छ । बाढीको यो परिमाणको कहर र क्षति पूरै अनपेक्षित नभए पनि धेरै अपेक्षित पनि थिएन । अझै बढी चिन्ताको विषय के हो भने मेलम्ची लगायतका धेरै स्थानमा यस्ता विपत्का घटनाहरू दोहोरिइरहेका छन् । जस्तो कि, साउन १८ गते मात्रै मेलम्चीमा अर्को ठूलो बाढी आयो र उल्लेख्य मात्रामा पूर्वाधार तथा अन्य क्षेत्रमा भौतिक क्षति गरायो ।

मेलम्ची, मनाङ र मुस्ताङका साथै देशका धेरैजसो पहाडी भागमा पछिल्लो समय भइरहेका बाढीपहिरोका घटनाहरूमा सबैतिर देखिएको समान प्रकृति के हो भने विपत्को स्वरूप परिवर्तन गराउने मुख्य कारक र विपत्को सुरुवाती कारक सानाठूला पहिरो र भूक्षय नै छन् । कमजोर भौगर्भिक बनोट, भौगोलिक परिस्थिति, २०७२ सालको भूकम्प, बस्ती विकास, पूर्वाधार विकास, अन्य मानवीय क्रियाकलाप, जोखिम घटाउने हाम्रा तौरतरिका र आकाशे पानीले गर्दा बाढीपहिरो बढेका हुन् । अहिलेको समयमा पहिरो आउनु अति गम्भीर विषय हो । अहिलेको समयमा जसरी पहिरोहरू गइरहेका छन् र जसरी तिनले मानिसहरूको ज्यान लिइरहेका छन्, त्यो पहिलेको भन्दा अलि बढी नै आक्रामक देखिन्छ । खासमा विपत्का लागि आवश्यक पहिलो सर्त भनेको प्रकोपको उच्च सम्भावना छ कि छैन र छ भने त्यसको प्रकृति कस्तो छ भन्ने नै हो ।

मेलम्चीकै कुरा गर्दा, यसको र इन्द्रावतीको उपल्लो तट पहिरो प्रकोपका लागि अत्यन्तै सम्भावित क्षेत्र मानिन्छ । यी क्षेत्रहरूमा पहिलेदेखि नै रहेका अनगिन्ती पहिरो र सतही भूक्षय जस्ता भौतिक क्रियाकलापहरूले यो कुरालाई इंगित गरिरहेका थिए । मेलम्चीको उपल्लो तटीय क्षेत्रमा प्रमुख दुइटै नदीका छेउछाउमा समेत ठूलो संख्यामा रहेका यस्ता पहिरो र भूक्षय, धेरै स्थानमा दायाँबायाँको बढी भिरालो जमिनमा साँघुरिएर बगिरहेका नदीहरू, खोलाहरूले निरन्तर रूपमा गरिरहेको पुराना पहिरोको खुट्टाको कटान (टो कटिङ), धेरै स्थानमा खोलानजिकै पुरानो पहिरोले जम्मा गरेका तर राम्ररी नखाँदिएका डेब्रिस फ्यानका थुम्काहरू रहनु जस्ता पक्षहरूले यस्ता कमजोर स्थानमा कुनै पनि बेला पहिरो जान सक्ने र तिनले खोला थुन्न सक्ने सम्भावना अधिक रहेको पनि देखाइरहेका थिए । तर हामीले प्रकोपका यस्ता इन्डिकेटरहरूलाई चिन्न सकेनौं अथवा वास्ता गरेनौं ।

त्यस्तै, योभन्दा पहिले पनि उपल्लो तटीय क्षेत्रमा पहिरो गई खोला थुनिएको, यसरी थुनिएको खोलामा जम्मा भएको डेब्रिसलाई पानीले भित्रभित्रै कटान गर्दै र खोल्दै तलतिर बग्ने बाटो बनाएको, पछि दायाँबायाँ जम्मा भएको गेग्रानलाई पनि कटान गर्दै पहिरोका रूपमा झार्दै आफूसँगै लिएर हिँड्दा डेब्रिस फ्लोको रूप लिएको देखिन्छ । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा, भिरालोपन बढी भएका स्थानहरूमा रहेका चट्टानहरू धेरै जोर्नीयुक्त हुनुका साथै धेरै ठाउँमा टुक्राटुक्रा परेको र पहिले नै आपसी घर्षणका कारण डिफर्मेसन भइसकेको देखिएको छ, जसले पहिरोको सम्भावनालाई बढाउने गर्छ । कुन ठाउँमा कस्तो असर गर्‍यो, पर्याप्त अध्ययन र अनुसन्धानको अभावमा ठ्याक्कै भन्न सकिने अवस्था नभए पनि २०७२ को भूकम्पका कारण जमिन बढी हल्लिने क्रममा चट्टान र माटोमा फ्याक्चर बढाइदिएको र खुकुलो बनाएको अनुमान गर्न कत्ति गाह्रो छैन । भूकम्पले धेरै ठाउँमा जमिनमा चिरा पार्नुका साथै भ्वाङ पनि बनाएको हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा पानी अलिक धेरै पर्दा र समय बित्दै जाँदा पहिरो ल्याउने प्रिपारेटरी फोर्सहरूले पहिरो जान नदिने बललाई जित्ने हुँदा प्रकोपको सम्भावना ह्वात्तै बढाइदिन सक्छन् । यस्ता चिरा र भ्वाङहरूबाट पानी सजिलै जमिनमुनि छिर्ने र जमिनलाई गलाई पहिरोको रूप लिने हुन सक्छ ।

साथै खहरे खोलाहरूले धेरै मात्रामा गेग्रान ल्याई मुख्य नदीको आसपास छोड्दै गएको देखिएको छ । कतिपय स्थानमा जमिनमुनिको पानीको बहावको दिशामा समेत परिवर्तन भएको हुन सक्छ, जसले पहिरो ल्याउन सहयोगी भूमिका खेलेको सम्भावना छ । भौगर्भिक विचित्रता भएको हाम्रो जस्तो देशमा भौगर्भिक तथा सतही भौतिक प्रक्रियामा अझै विषम रहेको सिन्धुपाल्चोक जस्तो ठाउँमा भौगर्भिक हेटेरोजिनिटी पनि रहेका कारण जहाँ–जहाँ यस्ता भौगर्भिक सिमानाहरू हुन्छन्, ती–ती स्थान अझै कमजोर हुने कारणले आकाशे पानी जमिनमुनि छिर्ने गर्छ र पहिरो निम्त्याउँछ ।

अर्कोतिर, मेलम्ची भएर बग्ने मुख्य दुइटै नदीहरूको उद्गमस्थल हिमाली क्षेत्रमा पर्छन् । ती स्थानहरूमा पनि जलवायु परिवर्तनको असरका रूपमा रहेको सतही जमिनको तापक्रम बढ्दै गएको छ । हिउँहरू पग्लिने क्रम बढ्दो रहेकाले हिमतालको संख्या विस्तार हुँदै गएको यथार्थ अध्ययनहरूले देखाइरहेको अहिलेको अवस्थामा हिउँ पग्लिने र ग्लेसिएर रिट्रिट हुँदै गएका कारण जमिनको सन्तुलनमा भिन्नता देखिँदै जानु स्वाभाविकै छ । हिउँ हुँदाको र नहुँदाको जमिन अथवा हिउँ तथा बरफको मोटाइ अनि परिमाणमा आएको परिवर्तनले जमिनको सन्तुलनमा भिन्नता ल्याउने तथा पग्लिएको पानी र हिउँको माटोढुंगा खियाउने प्रक्रियासँगै जमिनको सन्तुलनमा पनि सोहीअनुसार फरक पर्दै जाँदा यी हिमाली क्षेत्रमा समेत पहिरो जान सक्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ ।

केही महिनाअघि भारतको उत्तराखण्डमा हिमाली क्षेत्रमा गएको पहिरोका कारण ठूलो मात्रामा हिउँ पग्लिएर तल्लो तटमा भयंकर बाढी आई धेरै जनधनको क्षति भएको थियो । मेलम्चीमा यस्तै प्रक्रियाले विपत् निम्तिएको हो भनी ठोकुवा गर्न नसके पनि विस्तृत अध्ययन नभइसकेको अहिलेको अवस्थामा यो सम्भावनालाई पूरै नकार्न भने सकिन्न । मुख्य कारण यो नहुँदा पनि हिमाली क्षेत्रमा भइरहेका सतही भौतिक प्रक्रिया र ससाना भूक्षयका कारण जम्मा भएको गेग्रान पानी बढी परेर बग्दै तलतिर आइपुग्दा कटानको क्षमता र क्युमिलेटिभ इफेक्टका कारण बाढीको तीव्रता बढाउन सक्ने हुन्छ । यस्तो प्रक्रियाले भिरालो जमिनमा बगेको नदीको दायाँबायाँ कटान गर्ने क्षमता बढाउनुका साथै अघि नै भनिए जस्तै पुरानो पहिरो, डिफर्मेसन भइसकेका चट्टान, पहिलेको डेब्रिस फ्यानलाई कटान गर्ने र हल्लिएको जमिनलाई गलाउँदै पहिरो ल्याउने प्रक्रियामा बल पुर्‍याउने गर्छ ।

उपल्लो तटमा पहिरोको यस्तो प्रचुर सम्भावना रहेको मेलम्चीमा विपत्को मुख्य कारक दुइटै नदीका उपल्लो तट नै हुन् भनी बुझ्न अब गाह्रो नहोला । तर यति धेरै क्षति हुनुमा भने अर्को अवस्थाबारे, जसलाई भल्नराबिलिटी पनि भनिन्छ, जान्नु जरुरी छ । खोलानजिकै रहेका पुराना बस्तीहरू, खोलानजिकै गरिएका खेतीपाती, उपल्लो तटमा सम्भावित प्रकोपलाई सही तरिकाले विश्लेषण नगरिकन बनाइएका ठूलठूला आयोजना तथा सडक निर्माण आदिले विपत्बाट हुन सक्ने क्षतिको जोखिम बढेको छ । हाम्रो अध्ययनमा सन् २०१५ पछि यो क्षेत्रमा विपत्को जोखिम बढेको देखिएको छ । व्यवस्थित भूउपयोग नीति लागू गर्न नसक्नु विपद्‌बाट क्षति बढ्नुको अर्को कारक हो ।

मेलम्ची त एउटा प्रतिनिधि घटना मात्र हो, नेपालका अन्य धेरै पहाडी भाग पनि मेलम्चीकै अवस्थामा छन् । यस्तै घटना दोहोरिन सक्ने उत्तिकै सम्भावना रहेका यस्ता स्थानको पहिचान, प्रकोप व्यवस्थापन र समग्रमा विपत्को जोखिम न्यूनीकरणमा ढिलो नगरी लागिहाल्नुपर्ने देखिन्छ । हुन त वर्षा सुरु भएर मानिसहरूको ज्यान जान थालेपछि मात्र यसको कारण, रोकथाम र जोखिम घटाउने उपायबारे चासो राख्नु हाम्रो परम्परा नै बनिसकेको छ, तैपनि राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले समेत काम थालिसकेकाले अहिलेको समयमा सकारात्मक परिवर्तन खोजिरहेका हामीले भविष्यमा यसका कामहरू कस्ता होलान् भन्नेमा बढी चासो राख्नु स्वाभाविक नै हुन्छ । मेलम्चीबाहेक पनि यो वर्षका पहिरोहरूबाट किन छिटोछिटो बढी मानवीय क्षति भइरहेको छ भन्नेबारे अध्ययन र विश्लेषण हुन सके देशभरि यस्तै प्रकृतिका भौगर्भिक बनोट, प्राकृतिक धरातल र मानवीय क्रियाकलापमा रहेका स्थानहरूलाई सुरक्षित राख्न मार्गनिर्देश हुन सक्छ । कमीकमजोरीबाट पाठ सिक्दै जानुको विकल्प छैन । त्यसमा पनि विपत् व्यवस्थापन मानिसको जीउधनसँग गाँसिएको अति नै संवेदनशील क्षेत्र भएका कारण यसलाई भविष्यका लागि ठूलो पाठका रूपमा लिन सकियो भने सम्भावित क्षतिलाई अवश्य कम गर्न सकिन्छ ।

(ढकाल इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।)

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७८ ०८:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहिरोको पूर्वसंकेत र जनधनको रक्षा

धेरै खोल्सा समानान्तर रूपमा हुनु र हिउँदको बेलासमेत तिनमा उत्तिकै पानी बगिराख्नु, बस्तीको माथिल्लो वा तल्लो भेग अथवा नजिकैको सडकमा कतै जमिन चिरा/भ्वाङ पर्नु, कुवा अथवा धाराहरू बर्खामा पनि एक्कासि सुक्ने अथवा हिउँदमा पनि भरिन र धमिलो पानी आउन थाल्नु पहिरोका पूर्वसंकेत हुन् ।
सुबोध ढकाल

काठमाडौँ — प्रत्येक वर्षायाममा पहिरोको चपेटामा परी धेरै जनधनको क्षति बेहोर्ने नियति भोग्दै आएका हामीलाई अहिलेको पहिरोको घटनाले अझै बढी चिन्तित बनाएको छ । यो किनभने अहिलेको समयमा जुन दरमा पहिरोहरू गइरहेका छन् र जसरी तिनले मान्छेको ज्यान लिइरहेका छन्, त्यो पहिलेभन्दा अलि बढी आक्रामक देखिन्छ ।

यो वर्षका पहिरोहरूबाट किन छिटछिटो बढी मानवीय क्षति भैरहेको छ भन्नेबारे अध्ययन र विश्लेषण हुन सके देशभरिका यस्तै प्रकृतिका भौगर्भिक बनोट, प्राकृतिक धरातल र मानवीय क्रियाकलापमा रहेका स्थानहरू अनि बस्तीलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भनी मार्गनिर्देश हुन सक्छ ।

यो वर्ष धेरै पानी परेपछि पहिरोहरू उक्सिएका भए पनि बढी मानवीय र भौतिक क्षति हुनुमा चाहिँ हाम्रा नीति र क्रियाकलापहरू दोषी देखिएका छन् । समग्र र केही फराकिलो हिसाबले भन्दा, जोखिम पहिचान, बस्ती विकासको ढाँचा, पूर्वाधार विकासको शैली र प्रविधि अनि हाम्रो विपत्पूर्वको अध्ययन–अनुसन्धानमा रहेका त्रुटि अथवा बेवास्ताजस्ता कुराहरू यस्ता क्षतिको प्रमुख कारण देखिन्छन् । जनोपयोगी अध्ययन–अनुसन्धानको अभावमा अथवा यसलाई वास्ता नगरिँदा राष्ट्रिय स्तरमै हाम्रो देशैभरिको भूभागमा बढी जोखिमयुक्त स्थान र कम जोखिमयुक्त स्थानको निर्क्योल गर्न नसक्नु नै क्षति न्यूनीकरण हुन नसक्नुको प्रमुख कारण देखिन्छ । यसको अभावमा बढी जोखिममा रहेका बस्तीलाई कम जोखिमका स्थानमा सार्ने काम अगाडि बढ्न सक्दैन । जोखिम पहिचान गरिसकेपछि वैज्ञानिक भू–उपयोगको खाका अनि एकीकृत बस्ती विकासको अवधारणालाई बोलीले हैन, कामले नै देखाउनुपर्ने अहम् काम अहिलेको पहिरोका घटनाहरूले अझै प्रस्ट्याएका छन् । कमजोर, असमान र संवेदनशील भौगर्भिक बनोट भएका स्थानमा बस्ती हुनु, माथि पनि पहिरो तल पनि पहिरो अनि बीचमा बस्ती हुनु, खहरे खोलाको पहुँचमै बस्ती बस्नु, अति भिरालो ठाउँमा बस्ती हुनु, खोलाले धेरै कटान गर्ने ठाउँको नजिकै बस्ती हुनु, मानिसहरूले पनि सम्भावित जोखिमलाई बेवास्ता गर्दै जीविकोपार्जनका लागि सहज हुने स्थानमा आफ्ना क्रियाकलापहरूलाई अगाडि बढाउनु अनि विकासका नाममा भविष्यको सम्भावित विपत्को वास्तै नगरी हचुवाका भरमा सडक सञ्जाल विस्तार गरिनु हुन्न भनी यो वर्षका पहिरोहरूले भविष्यका लागि मार्गदर्शन गरेका छन् ।

विपत् व्यवस्थापनमा तीनै तहका सरकार, राजनीतिक पार्टीहरू, विषयका ज्ञाता विपत्विज्ञहरू, मिडियाकर्मीहरू, सरोकारवालाहरू तथा सर्वसाधारण सबैको संयुक्त प्रयास जरुरी हुन्छ । माथि सुझाइएका धेरैजसो विषय दूरगामी प्रभावका असल नीतिहरूबाट र केन्द्रीय सरकारको पहलमा हासिल गर्न सकिने भए पनि मनसुनको अहिलेको समयमा स्थानीय सरकार, समुदाय र त्यस्ता समुदायमा बस्ने जनता नै बढी चनाखो भई पहिरोबाट बच्ने उपाय लगाए ज्यान जोगिन सक्छ । त्यसका लागि कतै बस्तीहरूमा पहिरो जाने सम्भावना त छैन भन्ने कुरामा समुदायका मानिसहरू एक मतले लाग्ने हो भने पहिरोले छोड्ने केही न केही पूर्वसंकेतबारे हामीले थाहा पाउन सक्ने अवस्था हुन्छ । त्यस्ता पूर्वसंकेतबारे थाहा पाई आफ्नो गाउँठाउँको आफैंले समयसमयमा सुपरिवेक्षण गरिराख्ने हो भने पहिरोबाट बच्न सकिन्छ ।

पहिरोको पहिलो संकेतका रूपमा बस्ती रहेको स्थान, त्यसको माथिल्लो वा तल्लो भेग अथवा नजिकैको सडकमा कतै जमिन चिरा परेको त छैन अथवा कतै जमिनमा भ्वाङहरू त छैनन् भनी थाहा पाउनु जरुरी हुन्छ । त्यस्तो छ भने यसलाई पहिरोको पूर्वसंकेतका रूपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ । यसमा कत्रो चिरा, कत्रो खाडल अथवा कताकता चिरा र खाल्डा छन् भनी विस्तृत अध्ययनपछि कति बढी जोखिम भन्ने कुराको उत्तर आउने भए पनि सामान्यतया यस्ता चिरा र खाल्डाहरूलाई आकाशको पानी छिर्न नदिने गरी पुर्ने अथवा टाल्ने गर्दा केही समयका लागि पहिरो बचाउको काम हुन सक्छ । यसका लागि चिरा र खाल्डाको तल्लो तह पत्ता लगाई कुनै ठूला कुनै साना ढुंगा र माटोको मिश्रण रहेको गाउँमै पाइने माटोले पुर्दै खाँद्दै खँदिलो बनाउने र माथिल्लो सतहबाट पातलो गिट्टी र सिमेन्टले पानी छिर्न नदिने गरी सिल गर्नुपर्ने हुन्छ । यस्ता चिरा र खाल्डा धेरै र ठूला छन् भने तुरुन्तै आ–आफ्नो स्थानीय तहका सरकारी निकायमा जानकारी गराई सुरक्षित स्थानमा सार्दा सुरक्षित रहन सकिन्छ ।

बस्तीको माथितिरको पहाड कुप्रिएको छ भने धेरै पानी पर्दा अथवा भूकम्प जाँदा त्यो पहिरोका रूपमा झर्न सक्ने सम्भावना हुन्छ । यसलाई पनि पहिरोको पूर्वसंकेतका रूपमा लिन सकिन्छ । यस्तो अवस्थामा कुप्रिएको पहाडको साइज हेरीकन काटेर फाल्ने अथवा चट्टानी पहाड भएमा र छुट्टिएर बसेका ढुंगाका स्ल्याबहरू भए नियन्त्रित तरिकाले आफैंले झारिदिनु राम्रो हुन्छ । त्यस्तो पहाडको तल्लो भागबाट सडक बनाउने वा पहाड काट्ने गर्नु हुँदैन । यस्ता पहाडको सुरक्षित व्यवस्थापन गर्न आफैं नसकिने भए स्थानीय सरकारहरूलाई जानकारी गराई समाधान खोज्नुपर्छ । बस्ती बढी भिरालो ठाउँमा छ र जमिन नखाँदिएको ढुंगामाटोले बनेको छ भने वर्षाको समयमा सजिलै बग्न सक्छ । यसले बस्तीको तल्लो भागमा समेत असर गर्न सक्छ । घरहरू पुरुवा माटामा बनाइएका छन् र राम्रोसँग खाँदिएको छैन भने पनि पहिरोको जोखिम बढी हुन्छ ।

आफ्नो बस्तीवरपर सीधा उम्रिएका रूखहरू बांगिँदै तल फर्किन थालेका छन्, अथवा बिजुलीका पोलहरू तल ढल्किन थालेका छन् भने पनि यसलाई पहिरोको पूर्वसंकेतका रूपमा लिन सकिन्छ । यस्तो हुनुले बस्ती भएका स्थानको जमिन बिस्तारै तलतिर सर्दै छ अथवा माथिबाट केहीले ठेल्दै छ अथवा तलबाट केहीले तान्दै छ भनी बुझ्नुपर्छ । तर यस्ता पहिरोहरू एकैचोटि नभई बिस्तारै जाने खालका हुन्छन् । यसकै असरले कहिलेकाहीँ आँगन, बारी वा घरको गारोमै पनि चिराहरू देखिने वा दब्ने पनि हुन सक्छ । यस्ता ठाउँलाई ठूलो भूकम्प अथवा घनघोर वर्षाले पहिरोका रूपमा उक्साउन सक्छ । यस्तो भएमा पनि स्थानीय सरकारको सहयोग लिनु जरुरी हुन्छ । केन्द्र र प्रदेश सरकारले यसको प्राविधिक अध्ययन गराई बस्ती सार्ने विषयमा निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ ।

गाउँघरका कुवा अथवा धाराहरू पानी पर्दैको समयमा पनि एक्कासि सुक्ने अथवा पानी नपर्दैको समयमा पनि भरिन र धमिलो पानी आउन थाल्नु पनि पहिरोको पूर्वसंकेत हो । यसले जमिन गतिशील रहेको वा केही न केही जमिन तलमाथि हुँदै छ भनी बुझ्नुपर्छ । त्यस्तै, जमिनमा बग्दै आएको पानी एक्कासि हराउँछ वा कतै अन्तबाट निस्किन्छ भने पनि जमिनभित्र केही समस्या छ भनी बुझ्नुपर्छ । यसले जमिन भित्रभित्रै खोक्रिँदै जाने र पछि जमिन दब्ने अनि पहिरोको रूप लिन सक्ने हुन्छ । यसका लागि पनि पानी बग्ने दिशा अनि जमिनभित्रको बनोटको विस्तृत अध्ययन गरेर मात्र समाधान निकाल्न सकिन्छ । तर पनि जहाँबाट पानी हराउँछ त्यो स्थानमा पानी छिर्न नदिईकन जमिन सिल गर्न सकियो भने तत्कालका लागि केही समाधान हुन सक्छ ।

कुनै स्थानमा धेरै खोल्सा समानान्तर रूपमा छन् र हिउँदको बेलासमेत उत्तिकै पानी बगिराख्छ भने पनि पहिरोका लागि बढी जोखिम हुन सक्छ । बस्ती भए ठाउँ पहिला ठूलठूला पहिरो गएका थिए भनी थाहा भए त्यस्ता स्थानमा फेरि पनि पहिरो जाने सम्भावना बढी हुन्छ । यस्ता कुराबारे बाआमा वा वृद्धवृद्धाहरूसँग जानकारी लिन सकिन्छ । त्यस्तै, बस्ती भएका पहाडको तल्लो भागमा खोला छ र खोला घुमेको छ भने त्यस्तो घुमेको ठाउँमा खोलाको कटान गर्ने क्षमता अत्यधिक हुने कारण तलबाट पहाडलाई काट्दै जाने अनि बस्ती रहेको माथिल्लो भाग असन्तुलित भएर पहिरोका रूपमा बग्न सक्ने सम्भावना बढी हुन्छ । यसको समाधानका लागि वर्षा सुरु हुनुभन्दा पहिला नै कटान गर्ने ठाउँमा बचाउका काम गर्नुपर्ने भए पनि खोलाको छेउछाउमा उपलब्ध ठूलासाना ढुंगाका बोल्डरहरूलाई कटान गर्ने स्थानमा थुपारेर पनि पहाडलाई खोलाले तलबाट काट्ने क्रमलाई घटाउन सकिन्छ ।

बस्ती भएको स्थान र विशेषतः बस्तीभन्दा माथिबाट वर्षाको समयमा जथाभावी अनियन्त्रित तरिकाले भल बग्छ भने त्यसका लागि पानीलाई एकीकृत गरी कुलो कटाएर पानीको व्यवस्थापन गर्नु अति जरुरी हुन्छ । यसो गर्दा पानी जमिनमुनि नछिरोस् भन्नका लागि कुलोको तल्लो सतहमा पातलो सिमेन्टको कोट दिनु उपयोगी हुन सक्छ । बस्तीनजिकैबाट खनिएका सडकहरूमा पानीको निकासका लागि कुलोको उचित व्यवस्थापन गरिएको छैन भने पनि यसले पहिरोको रूप लिन सक्छ । यस्तो अवस्थामा सडकको पानीको निकासका लागि कुलोको बन्दोबस्त गरिहाल्नुपर्छ ।

पहिरोको यस्ता पूर्वसंकेत र जोखिमका कुरा थाहा पाई समुदाय र स्थानीय सरकारले मिलेर गर्न सक्ने साधारण समाधानका उपाय अवलम्बन गर्न सक्ने हो भने मात्र पनि धेरै क्षति घटाउन सकिन्छ ।

-त्रिभुवन विश्वविद्यालयका सहप्राध्यापक ढकाल इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् हुन् ।

(शुक्रबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७७ १९:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×