व्यक्तिकेन्द्रित लोकतन्त्र- विचार - कान्तिपुर समाचार

व्यक्तिकेन्द्रित लोकतन्त्र

कल्पना भण्डारी

केही दशकदेखि राजनीति केही शीर्ष नेताहरू वरिपरि घुमिरहेको छ । राज्यका संयन्त्रहरू राष्ट्र हितभन्दा पनि उनीहरूकै गुटगत स्वार्थपूर्तिका साधनका रूपमा प्रयोग भए । सत्ताको दुरुपयोग गरी आफ्ना नातागोता तथा नजिकका कार्यकर्ताहरूलाई बिनाकुनै मापदण्ड सरकारी नियुक्ति दिइयो ।

यसले गर्दा प्रजातान्त्रिक व्यवस्थालाई मजबुत बनाउन बनाइएका संस्थाहरू कमजोर भए । विश्वविद्यालय, संस्थान, संवैधानिक आयोगहरूलगायतमा निश्चित विधि र प्रक्रियाबाट मात्रै योग्यतम व्यक्ति छनोट गर्नेतर्फ कुनै दलको रुचि देखिएन । विधिको शासन स्थापित गर्ने चाहना शासकहरूमा भएन ।

सुशासनको नारा लगाएर जनतालाई रनभुल्ल बनाई आफ्नो अभीष्ट कहिलेसम्म पूरा गर्न सकिएला र ? अख्तियार, अदालतजस्ता महत्त्वपूर्ण संस्थाहरूका नियुक्ति पनि दलीय भागबन्डामा पर्ने गरेका छन्, यस्तोमा कसरी स्वतन्त्र र निष्पक्ष ढंगबाट कार्य सम्पादन होला भन्ने आस राख्ने ? काम देखाएर आफूलाई अब्बल प्रमाणित गरेका सफल व्यवस्थापकहरूलाई राज्यले विशेष अनुरोध गरी जिम्मेवारी प्रदान गर्नुपर्ने हो । तर, कामै नदेखाई कुनै राजनीतिक हस्तीसँग नाता जोडेको भरमा यहाँ जिम्मेवारी दिइन्छ । यस्ता बेथिति सबैतिर समान रूपमा छ ।

लामो समय सत्तामा रहेर काम गरिरकेका पुराना अनुहारहरूले विश्राम लिएर सल्लाहकार, शुभचिन्तक वा संरक्षकको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । सत्ता र शक्तिको आडमा व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने राजनीतिक संस्कारका कारण लोकतन्त्र व्यक्तिकेन्द्रित हुन पुगेको छ । शरीर र मस्तिष्क दुवैले पूर्ण क्षमतामा काम गर्न नसक्ने अवस्था आइपुग्दा र नेतृत्व क्षमतामा खिया लागिसक्दा पनि नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्नुपर्छ भन्ने इमानदार चेत अहिलेका शीर्ष नेताहरूमा पाइँदैन । यसलाई बदल्न सबै पार्टीका नयाँ पुस्ताले विद्रोह गर्न ढिला भइसक्यो ।

पुराना पुस्ताका नेतृत्वलाई ससम्मान थान्को लगाएर नयाँ पुस्ता सक्रिय भूमिकामा आउन नसक्नुको कारक के हो भन्नेबारेमा हरेक पार्टीमा व्यापक छलफल हुन सकेको छैन । जति अवसर पाउँदा पनि नअघाउने, आफू नहुँदा देश चल्दैन भन्ठान्ने नेताहरूबाट जनताले छुटकारा पाउनैपर्छ । पञ्चायती व्यवस्थाले देश खत्तम पार्‍यो भनेर ल्याएको अहिलेको व्यवस्थाले के दियो त पछिल्ला तीन दशकमा ? यस व्यवस्थाका पात्र तथा प्रवृत्तिमा के फरक पाए जनताले ? एउटै व्यक्तिका वरिपरि घुमिरहेको व्यवस्था कसरी लोकतान्त्रिक हुन्छ ? २०४६ सालपछिको महत्त्वपूर्ण कालखण्ड केही सीमित व्यक्तिको राजनीतिक खिचातानीमै व्यतीत भयो । नेतृत्वको अदूरदर्शिताका कारण मुलुकको विकास गति सुस्त भयो । यसैका कारण देशले बेहोर्नुपरेको क्षतिको लेखाजोखा गरेर दण्डित गर्ने परिपाटी हुनुपर्छ कि पर्दैन लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा ?

कानुनी राज्य स्थापनातिरभन्दा कानुन बनाएर राज गर्ने मानसिकता बोकेका शासकवर्ग तथा नीति–निर्माताको हालीमुहाली भएकाले विधि र प्रक्रियाबाट स्वतन्त्र ढंगले सञ्चालन हुने राजनीतिक प्रणाली स्थापना गर्न सकिएन । यसको जिम्मेवारी राज्यको उपल्लो तहमा पुगेर राज गर्नेहरूले लिनुपर्छ । लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा राज्यका संयन्त्रहरू निष्पक्ष र स्वतन्त्र हुनैपर्छ । यसका लागि नेताहरूले अनावश्यक राजनीतिक हस्तक्षेप नगरी सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । तर, व्यवहारमा यस्तो नदेख्दा आखिर केका लागि राजनीतिक परिवर्तन गरियो भन्ने प्रश्न पेचिलो भइरहेको छ । सत्ता निकट दलका शीर्षनेताहरू, तिनका आसेपासे र भाइ–भारदारहरूको मात्र जीवनस्तर उकास्न बलिदानीपूर्ण परिवर्तन भएको हो ?

सबै दलमा देखिएको गुट–उपगुटकेन्द्रित राजनीतिले राष्ट्रको हितभन्दा सीमित व्यक्तिका स्वार्थका लागि राज्यको स्रोत, साधन र संयन्त्रहरूको दुरुपयोग भइरहेको छ । यस्तो राजनीतिले आउँदो पुस्ताका लागि कस्तो प्रभाव पर्ला ? नेतृत्वतहले आफ्नो गल्ती महसुस गरेर, यसलाई छिटै नसच्याए मुलुक गम्भीर संकटमा पर्न सक्छ ।

पछिल्लो समयमा उच्च नेतृत्वले एकअर्काप्रति गरेका तल्लो स्तरका टीकाटिप्पणी सभ्य समाजका लागि पाच्य थिएनन्, छैनन् । त्यसले उनीहरूको प्रवृत्ति र क्षमता पनि उजागर गर्‍यो । साथै उनीहरूका गतिविधिले नागरिकलाई निराश पनि बनायो । शीर्षनेताहरूसँग निकटता स्थापित गर्न सफल महानुभावहरूलाई यस्ता हर्कतले एक छिन रमाइलो दियो होला तर सोच्नुस् त, अबको नयाँ पुस्ताले यसबाट के सिकिरहेको छ ? नागरिकले चुनावमा मत दिएकै हुन्, कर पनि तिरिरहेका छन् अर्थात् आफ्नो धर्म निर्वाह गरेरहेकै छन् । तर, ‘यसो गर्छु, उसो गर्छु’ भनेर जनमत पाएका शीर्षनेताहरू आफ्नो दायित्वबाट पछि हट्दा त्यसको सजाय देशले भोग्नुपरिरहेको छ । भावी पुस्ताका लागि कस्तो समाज निर्माण गरिरहेका छौं भन्ने प्रश्न शीर्षनेताहरूले आफैंलाई गर्नुपर्छ ।

बदलिँदो विश्वमा लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको विकल्पको परिकल्पना सायदै गर्न सकिएला र यो उपलब्धिका लागि हाम्रा अग्रज नेतागण निःसन्देह धन्यवादका पात्र हुन् । तर, विकासका लागि आवश्यक सीपसहित उनीहरूले काम गर्न सकिरहेका छैनन् । उनीहरूलाई एक्काइसौं शताब्दीको गतिसँग लय मिलाउन कठिनाइ भइरहेको छ । त्यसैले सत्तालिप्सा परित्याग गरी उनीहरूले नयाँ पुस्तालाई अघि सार्नुपर्छ । प्राप्त उपलब्धि जोगाउन र अन्योलग्रस्त भविष्यलाई चिर्न पनि यसो हुनु आवश्यक छ ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७८ ०९:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वृद्धवृद्धा र हाम्रो दायित्व

वृद्धवृद्धा हाम्रो समाजका आस्थाका धरोहर, जिउँदा इतिहास, हामीलाई सत्मार्गमा लगाउने पथप्रदर्शक, हाम्रो सपनाका कालिगड हुन् ।
कल्पना भण्डारी

जन्मदिवसको कार्डमा लेखिएको सन्देशविपरीत बुढ्यौली चालीस वा पैंसट्ठी वर्षमा सुरु हुँदैन । हुन त हामी बुढ्यौलीसम्बन्धी परिवर्तनहरूलाई जीवनको सुरुका अवस्थाहरूमा ध्यान दिँदैनौं तर जन्मेकै घडीदेखि बूढो हुन थाल्छौं ।

सामान्यतया बुढ्यौलीले व्यक्तिको जीवन अवधिमा हुने जैविक परिवर्तनलाई सम्बोधन गर्छ जुन सकारात्मक वा नकारात्मक वा तटस्थ हुन सक्छ । मानिसको बाल्यकालले विकास र परिपक्व हुने अवधिलाई देखाउँछ । कुनै व्यक्तिले यो उमेरमा शारीरिक र सामाजिक स्तरमा विकास एवं परिपक्वता हासिल गर्छ । मानिसमा तीस वर्षको उमेरपछि केही शारीरिक अंगहरूमा घट्दा परिवर्तनहरू देखा पर्छन्, जसलाई सिनेसन भनिन्छ । सिनेसन बिस्तारै शरीरभरि हुन थाल्छ । अन्ततोगत्वा यसले शरीरको कार्यशक्ति घटाइदिन्छ र अंगहरूको संवेदनशील अवस्थालाई रोगमा परिणत गरिदिन्छ । यही जीव विकासको अन्तिम अवस्था हो (इन्टरनेसनल लङ्ज्याभिटी सेन्टर, सन् १९९९) ।

सिनेसन श्रव्य, दृश्य तथा दैनिक क्रियाकलापमा देखिएको परिवर्तनबाट अनुभव हुन्छ । मानिसले आफ्नो शरीरमा कुनै महत्त्वपूर्ण प्रभावबेगर नै केही मात्रामा शरीरबाट केही गुमाएको वा कमजोर भएको अनुभव गर्छ । त्यो अनुभूति नै बुढ्यौली सुरु भएको संकेत हो । यो संकेत जैविक सिद्धान्तअनुसार सामान्यतया तीस वर्षपछि हुन सक्छ तर हरेक व्यक्तिमा यो अत्यन्तै फरक ढंगले लागू हुने भएकाले बुढ्यौली तीस, चालीस वा पचासभन्दा धेरै वर्षपछि पनि सुरु हुन सक्छ । गर्भावस्थादेखि जन्मपछि वातावरणीय अन्तरक्रियासँगै पोषणले शरीरको अवस्थालाई निर्धारण गरेको हुन्छ । सामान्यतया विकसित देशहरूमा पोषणको अवस्था राम्रो हुने भएकाले पैंसट्ठी वर्षभन्दा माथिको उमेरलाई बूढोपन वा आश्रित उमेर सुरु हुने र पचासीभन्दा माथिको उमेरलाई बुढ्यौली भन्ने गरिन्छ । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा साठी वा सोभन्दा माथिको उमेर समूहलाई आश्रित वा वृद्धवृद्धाको जनसंख्या भनिन्छ ।

वृद्धवृद्धा हाम्रो समाजका आस्थाका धरोहर, जिउँदा इतिहास, हामीलाई सन्मार्गमा लगाउने पथप्रदर्शक, हाम्रो सपनाका कालिगड हुन् । वृद्धवृद्धाको संगत गरी बुद्धि प्राप्त गर्नुपर्छ भनी कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा उल्लेख छ । यसरी जस्ता र जति उपमा दिए पनि हाम्रो समाजले वृद्धवृद्धाको उपेक्षा त गरिरहेको छैन ? मननयोग्य छ यो विषय । विकसित मुलुकहरूमा वृद्धवृद्धाको अवस्था सुरक्षित र संरक्षित हुन्छ । पालनपोषण र स्वास्थ्योपचारको दायित्व राष्ट्रको काँधमा हुने हुँदा बुढेसकालमा के गर्ने भन्ने चिन्ताले उनीहरूलाई छुँदैन । हाम्रो देशको अवस्था भने फरक छ । हाम्रो समाजमा प्रायः अभिभावकहरू जब पाका हुँदै जान्छन्, उनीहरू आफ्नै परिवार र सन्तानहरूबाट उपेक्षित र तिरस्कृत हुन्छन्, आफैंले जन्मएका सन्तानका आँखाको कसिंगर बन्दै जान्छन् ।

नेपालमा हालसम्म पनि आफ्नो चल–अचल सम्पत्ति सन्तानहरूबीच भागबन्डा गरिदिने चलन छ । यसरी सम्पत्ति अंश लगाउने बेला अभिभावकको पालनपोषणको कुरा पनि आउँछ । बाबुआमा कोसँग बस्ने वा कसले पाल्ने ? निर्णयको अधिकार अभिभावकहरूमै हुन्छ । अभिभावकहरूले सम्पत्ति प्रशस्त जोडेका भए पाल्न सबै सन्तान लालायित हुन्छन्, तर अलि विपन्नै भए सो कर्तव्यबाट सकभर पन्छिन खोज्छन् । यही विषयबाट सन्तानहरूबीच मनमुटाव र वैमनस्य पनि बढ्न जान्छ । जुन अभिभावकहरूले जन्माई, हुर्काई, दुःख–पीडा सहेर सक्षम बनाउन कुनै कसर बाँकी राखेका हुँदैनन्, तिनैलाई सन्तानले तुलोमा राखेर तौलिनु कति उपयुक्त होला ? मैले धेरै बुबाआमा, हजुरबा, हजुरआमा साथै अन्य वृद्धवृद्धा तिरस्कृत र अपहेलित भएको देखेकी छु । समाजका अगाडि आफू शिक्षित र सभ्य हुँ भन्दै छाती फुलाउने सन्तानहरूमध्ये कतिले गाला चाउरी परिसकेका अभिभावकहरूलाई रूखो व्यवहार गरिरहेका हुन्छन् ।

डाँडामाथिको घाम बनेका वृद्धवृद्धासँग हामी किन सम्मानजनक व्यवहार गर्न सक्दैनौं ? बाँचुन्जेल एक गाँस राम्ररी खुवाउन र एक वचन राम्रो बोल्न किन कन्जुस्याइँ गर्छौं ? हामी आफ्ना अभिभावकलाई जस्तो व्यवहार गर्छौं, त्यस्तै पाठ हाम्रा सन्तानहरूले सिकिरहेका हुन्छन् र भोलि हामीले पनि त्यही आचरणको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ भन्नेपट्टि हाम्रो सोच किन पुग्न सक्दैन ? छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिना, पनाति–पनातिना, दाजुभाइ, भदा–भदै, आफन्तहरू र समाजबाट तिरस्कृत, अपमानित र उपेक्षित भएका धेरै वृद्धवृद्धा यही समाजमा आँसु बगाउँदै काल पर्खिन बाध्य भइरहेका छन् । ‘घरले जाजा, वनले आइज–आइज’ भन्ने बेला परिवारबाट उपेक्षित हुनु हृदयविदारक हुन्छ ।

जुन अभिभावकहरू सन्तानका लागि दस नङ्ग्रा खियाउँदा–खियाउँदै आफ्ना लागि केही गर्न सक्दैनन्, तिनको सहारा हुन प्रायः सन्तान तयार हुँदैनन् । ‘न सम्पत्ति छ न कमाइ, यस्ता बूढाबूढीलाई कसले पाल्छ’ भनेर आफ्नो कर्तव्यबाट पन्छिन्छन् सन्तानहरू । कसैले भने बाबुआमाको सम्पत्ति नपाउन्जेल माया र आदरको नाटक गर्ने अनि सम्पत्ति हात परेपछि तिनलाई पाटीमा पुर्‍याउने गर्छन् । कोही भने आफ्ना बच्चाहरू ससाना हुन्जेल वृद्ध अभिभावकहरूसँग बस्ने अनि जब बच्चाहरू हुर्कन्छन्, कि आफू छुट्टिएर बस्ने नत्र अभिभावकहरूलाई नै घरबाट निकालिदिने गर्छन् ।

यस्ता कुरामा बुहारी मात्र हैन, छोराहरू पनि होमा हो मिलाउँछन् अनि आफ्नै आमाबुबालाई पराई र शत्रु देख्न थाल्छन् । अभिभावक मानौं ‘दुहुनु गाई’ हुन्, दूध दिउन्जेल ठीक, त्यसपछि घाँडो ! वृद्ध भत्ता आफूलाई नदिएको निहुँमा कति सन्तानहरूले आमाबुबालाई घरबाट निकालिदिएका छन् । कतिले यी बूढाबूढी कहिले मर्लान् अनि आनन्दको सास फेरौंला भनेर दिन पर्खेर बसेका हुन्छन् । कतिपय वृद्धवृद्धाले टाउको दुख्दा न एउटा सिटामोल पाएका हुन्छन् न त सुत्नका लागि तातो ओछ्यान नै । आफूसँग हुँदै नहुनेले त भएन, के दिऊँ भन्नु ठीकै हो, तर पुगीसरि हुनेहरूले पनि यी कुराबाट वञ्चित गराएका हुन्छन् आफ्ना अभिभावकलाई ।

अभिभावकलाई जिउँदो हुन्जेल आङ ढाक्ने एकसरो कपडा नदिने, मन लागेका खानेकुरा नदिने, जान चाहेको ठाउँमा नपुर्‍याइदिने, अपमान र तिरस्कार गर्ने अनि मरिसकेपछि दुःख बोकेको छु भन्दै सेतो पहिरन लगाएर श्राद्धमा पिण्ड चढाउनु, पितृ प्रसाद भनेर मान्छेलाई बोलाएर खुवाउनु, ब्रह्माण्ड दान गर्नु र पितृको नाममा भन्दै धार्मिक स्थल डुलेर धर्म प्राप्त गर्न खोज्नु कसरी युक्तिसंगत हुन्छ ? तपाईं–हामी अपवाद हुने हो कि ? आआफ्ना घरका वृद्धवृद्धाहरूलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्न थालिहाल्ने हो कि ?

प्रकाशित : कार्तिक १९, २०७७ ०८:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×