हाम्रो अनुसन्धान–वातावरण- विचार - कान्तिपुर समाचार

हाम्रो अनुसन्धान–वातावरण

युनेस्कोको सन् २०११ को तथ्यांकअनुसार, विश्वमा प्रति १० लाखमा औसत १०८० वैज्ञानिक छन् । सबैभन्दा धेरै फिनल्यान्डमा ७७०७, सिंगापुरमा ६०८८, अमेरिकामा ४६६३, चीनमा १०७१, पाकिस्तानमा १५७, भारतमा १३७, श्रीलंकामा १५७ छन् भने नेपालमा जम्मा ५९ जना ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

१३ जुन २००८ को अंक (पूर्णांक ३२०) मा विश्वकै अग्रणी वैज्ञानिक जर्नल ‘साइन्स’ ले नेपालसम्बन्धी एउटा खबर छाप्यो । जर्नलको ‘न्युज अफ द विक’ स्तम्भमा छापिएको आधा पृष्ठको उक्त समाचारमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को तस्बिर पनि थियो ।

हाम्रोजस्तो विज्ञान, प्रविधि र अन्वेषणमा पिछडिएको देशका समाचार, यहाँ अनुसन्धानरत वैज्ञानिकहरूका अनुसन्धानात्मक लेख र भनाइहरू साइन्स जर्नलमा एकदम विरलै छापिन्छन् । साइन्स जर्नलमा लेख छापिनु प्राज्ञिक जगत्मा प्रतिष्ठाको विषय मानिन्छ । ‘संघर्षरत नेपालको मुहार फेर्न विज्ञानमाथिको भरोसा’ शीर्षकको ५६४ शब्दको उक्त समाचारमा भनिएको थियो— नेपालका नयाँ नेताहरूले शिशु गणतन्त्रलाई सफलतामा पुर्‍याउन विज्ञानमा लगानी बढाउने आश्चर्यजनक रणनीति सार्वजनिक गरेका छन् ।

सफल अर्थमन्त्रीको जस पाएका डा. बाबुराम भट्टराईले प्रस्तुत गरेको बजेटमा तत्कालीन विज्ञान, प्रविधि र वातावरण मन्त्रालयलाई दिइने बजेट अघिल्लो वर्षका तुलनामा बाह्र गुणाले वृद्घि गरिएको थियो । सधैंजस्तो उपेक्षित विज्ञान क्षेत्रमा जनयुद्घ लडेर आएका राज्यका नयाँ सञ्चालकहरूले एक्कासि बजेट बढाउँदा उक्त कुरा ‘साइन्स’ मा छापिनयोग्य समाचार बनेको थियो । विज्ञानलाई प्राथमिकतामा राख्नुका पछाडि प्रचण्डको कृषि विज्ञानको शैक्षिक पृष्ठभूमिले काम गरेको भन्दै समाचारमा तत्कालीन माओवादीको चुनावी घोषणापत्रमा उल्लिखित अंशलाई यसरी उद्धृत गरिएको थियो, ‘विज्ञानको विकासबिना देशको विकास असम्भव छ ।’

अनुसन्धान–वातावरण

वैज्ञानिक अनुसन्धानमा लगानी बढाएर यस क्षेत्रको विकासका लागि गरिएको प्रचण्ड–पहल राम्रो भए पनि अनुसन्धानका लागि लगानी मात्रैले पुग्दैन । विज्ञानमा फड्को मार्न समग्र अनुसन्धान–वातावरण (रिसर्च इकोसिस्टम) लाई राम्रो बनाउनुपर्छ । मोटामोटी रूपमा अनुसन्धानको वातावरणअन्तर्गत चार कुराहरू पर्छन् । (क) वैज्ञानिक संस्कार जसले नयाँ विचार र सोच पैदा गर्छ, (ख) मानव संसाधन जसले अनुसन्धानात्मक कार्य गर्छ अनि ज्ञान उत्पादन र प्रसारमा भूमिका खेल्छ, (ग) आर्थिक स्रोत जसले अनुसन्धानका लागि आवश्यक पैसाको व्यवस्थापन गर्छ, र (घ) ज्ञान उत्पादन र संश्लेषण जुन वैज्ञानिक लेख, पेटेन्ट, सिद्घान्तका रूपमा सूचीकृत हुन्छन् र जसलाई समाजले आवश्यकताअनुसार उपयोग गर्छ । यो लेख नेपालको वर्तमान अनुसन्धान–वातावरणमा केन्द्रित छ ।

अनुसन्धानको उचित वातावरण निर्माणका लागि समाजमा वैज्ञानिक संस्कार र भविष्यका वैज्ञानिकहरूमा कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलताको लेप जरुरी छ । ‘थिंक लाइक अ फ्रिक’ पुस्तकमा स्टिवन लेभिट र स्टेफेन डब्नर भन्छन्, ‘ठूला समस्या समाधान गर्न बच्चाको जस्तो — जिज्ञासु, पूर्वाग्रहविहीन र भयरहित — सोचाइ चाहिन्छ ।’ वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि अत्यावश्यक गुण हुन् यी । तर हाम्रो औपचारिक शिक्षाको विधि र पढाउने शैलीले बच्चाहरूमा विद्यमान त्यो जन्मजात गुणलाई निखार्नुको साटो कलिलै अवस्थामा निमोठिदिन्छ । त्यसैले हामीले वैज्ञानिक संस्कार बसाल्नका लागि प्राथमिक तहदेखिको सिकाइ प्रक्रियामा अवलोकन गर्ने, प्रश्न सोध्ने, अनुमान लगाउने, नयाँ सोचलाई परीक्षण गर्ने, तथ्यांक संकलन गर्नेजस्ता आधारभूत सीपहरू सिकाउन र त्यस्ता गुण भएका बच्चाहरूलाई थप उत्प्रेरणा दिन जरुरी छ ।

हाल नेपालको विज्ञान–प्रविधि क्षेत्रमा मानव संसाधनको संख्यात्मक र गुणात्मक अवस्था निकै कमजोर छ । नेपालमा सुचारु र प्रस्तावित गरी चौधवटा विश्वविद्यालय भइसकेका छन् तर विश्व–उत्कृष्टताको कसीमा ती सबै पुछारमा छन् । सन् २०२० मा टाइम्स हायर एडुकेसनले निकालेको विश्वका १५०० विश्वविद्यालयको सूचीमा नेपालको एक मात्र विश्वविद्यालय त्रिभुवन विश्वविद्यालय उत्कृष्ट ८०० देखि १००० औं श्रेणीमा परेको थियो । विश्वविद्यालयको उत्कृष्टताको श्रेणीमा मात्रै होइन, वैज्ञानिक संख्यामा पनि हामी दक्षिण एसियामै सबैभन्दा पुछारमा छौं । युनेस्कोको सन् २०११ को तथ्यांकअनुसार, विश्वमा प्रति १० लाखमा औसत १०८० वैज्ञानिक छन् । सबैभन्दा धेरै फिनल्यान्डमा ७७०७, सिंगापुरमा ६०८८, अमेरिकामा ४६६३, चीनमा १०७१, पाकिस्तानमा १५७, भारतमा १३७, श्रीलंकामा १५७ छन् भने नेपालमा जम्मा ५९ जना ।

अन्यत्रका तुलनामा देशमा वैज्ञानिक जनशक्ति कम त छँदै छ, भएकाहरू पनि अनुसन्धान संस्थाहरूबाट घट्दै छन् । उदाहरणका लागि, त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गतका चार अनुसन्धान केन्द्र आर्थिक विकास तथा प्रशासन अनुसन्धान केन्द्र (सेडा), व्यावहारिक विज्ञान तथा प्रविधि अनुसन्धान केन्द्र (रिकास्ट), नेपाल तथा एसियाली अनुसन्धान केन्द्र (सिनास) र शिक्षा विकास तथा अनुसन्धान केन्द्र (सेरिड) मा पनि अनुसन्धानकर्ताहरू खाली छन् । कुनै बेला ८० भन्दा बढी कर्मचारी हुने सेडा अहिले तीन जनामा खुम्चिएको छ । त्यसै गरी कुनै बेला १०० भन्दा बढी अनुसन्धानकर्ताहरूले भरिभराउ हुने रिकास्टमा हाल करिब ४० जनाजति मात्रै कर्मचारी छन्, त्यसको पनि दुईतिहाइ त प्रशासनिक कर्मचारी हुन् । त्यसै गरी कुनै बेला ९० भन्दा बढी अध्येताहरूले अनुसन्धान गर्ने सिनास अहिले एक दर्जनभन्दा कम अनुसन्धानकर्तामै सीमित हुन पुगेको छ ।

विश्वविद्यालयभित्रका कुनै जमानाका अब्बल ज्ञान उत्पादनका थलो मानिने संस्थानहरूको जस्तै गएगुज्रेको अवस्था देशका अन्य अनुसन्धान संस्थानहरूको पनि छ । जस्तै— कृषि क्षेत्रको अनुसन्धान र ज्ञान प्रसार गर्न स्थापित नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) मा वैज्ञानिक जनशक्ति स्थापनाकालताकाको भन्दा घटेर लगभग एकतिहाइ मात्रै बाँकी छ । नार्कमा घटेको जनशक्ति परिपूर्ति गर्न नयाँ नियुक्तिको आह्वान गर्दासमेत त्यहाँ वैज्ञानिक नपाउने अवस्था छ । पाँच वर्षअघि नार्कमा उपसचिवस्तरको एस ३ वैज्ञानिकका लागि २५ पदमा आवेदन माग हुँदा मात्र ८ जना छनोट भएका थिए । नार्कको जस्तै अवस्था नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट) को छ । विगत छ वर्षदेखि नास्टमा नयाँ वैज्ञानिकहरू भर्ती हुन पाएका छैनन्, जसका कारण देशको सबैभन्दा उपल्लो वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्ने भनिएको संस्थामा वैज्ञानिकभन्दा दोब्बर प्रशासनिक कर्मचारी थुप्रिएका छन् ।

वैज्ञानिक मानवजस्तै कमजोर अवस्था नेपालको विज्ञान क्षेत्रमा गरिने आर्थिक लगानीको पनि छ । केपी आचार्यलगायतको समूहले गरेको एउटा अनुसन्धानअनुसार, अनुसन्धान र विकासमा नेपालको सरदर लगानी कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको मात्रै ०.३ प्रतिशत छ, जुन विकसित देशका तुलनामा निकै कम हो । सानो देश भए पनि विश्व नवप्रवर्तन सूचकांकमा ७ औं नम्बरमा पर्ने इजरायलले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ४.९ प्रतिशत रकम अनुसन्धान र विकासमा खर्च गर्छ । इजरायलपछि दक्षिण कोरियाले ४.६ प्रतिशत, ताइवानले ३.५ प्रतिशत, अमेरिकाले ३.१ प्रतिशत, चीनले २.२ प्रतिशत, भारतले ०.७ प्रतिशत, पाकिस्तानले ०.३ प्रतिशत रकम अनुसन्धान र विकासमा खर्चेका छन् । सामान्यतया देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३ प्रतिशत रकम अनुसन्धान र विकासमा खर्च गर्ने प्रचलन छ । नेपालमा अनुसन्धान र विकासमा निकै कम खर्च गरिने मात्रै होइन, खर्च गरिएको भनिएको रकम पनि कोर अनुसन्धानमा भन्दा संस्थानहरूको प्रशासनिक खर्चमै ज्यादा सकिने गरेको हुन्छ ।

वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि सरकारबाट मात्रै होइन, निजी क्षेत्रबाट समेत उल्लेख्य रकम खर्च गरिएको हुन्छ । अमेरिकालगायतका विकसित देशहरूमा विश्वविद्यालय र अन्य अनुसन्धानशालाहरूले गर्ने अनुसन्धानमा सहायताको उल्लेख्य हिस्सा निजी व्यापारिक प्रतिष्ठानहरूबाट आउँछ । जस्तै— सन् २०१७ मा अमेरिकामा निजी दाताहरूले ४६ विश्वविद्यालयलाई दिएको सहायता रकम २.३ बिलियन डलर बराबरको थियो । भारतमा पनि निजी सहयोगले विज्ञानको विकास र अनुसन्धानमा गर्ने खर्च बढ्दो छ । अजिम प्रेमजी, नन्दन निलकानीजस्ता उदीयमान खर्बपतिहरूले आफ्नो आम्दानीको ठूलो हिस्सा वैज्ञानिक अनुसन्धान र उच्च शिक्षामा दान दिने गरेका छन् । तर नेपालमा निजी क्षेत्रबाट विज्ञानको विकासका लागि अनुसन्धान सहायता उपलब्ध गराउने गरिएको खासै पाइँदैन ।

नेपाली परोपकारिता मन्दिर र धर्मशाला बनाउने, रूख रोप्ने, अनाथलाई खाना खुवाउनेजस्ता कार्यमै सीमित छ । अमेरिकी स्टिल बादशाह एन्ड्र्यु कार्नेगीले विश्वविद्यालय खोले, सूचना प्रविधिका हस्ती बिल गेट्सले विश्व जनस्वास्थ्य र कृषिको अनुसन्धानमा ठूलो रकम खर्चे, भारतीय महिन्द्रा गाडी उत्पादकले विश्वविद्यालयलाई ठूलो रकम चन्दा दिए तर हाम्रोमा शिक्षा क्षेत्रबाट प्रशस्त कमाएकाहरूले समेत शैक्षिक क्षेत्रमै परापकारी काम गर्नभन्दा अन्य नाफाका क्षेत्रमा लगानी गरेका उदाहरण प्रशस्त भेटिन्छन् । शैक्षिक क्षेत्रबाट अर्बपति बनेका शेष घलेले १ अर्ब रुपैयाँको शैक्षिक कोष बनाउने घोषणा त गरे, तर चार वर्षसम्म पनि उक्त काम थालिएको सुनिएको छैन् । नबिल बैंकले नास्टको सहकार्यमा वैज्ञानिक पुरस्कार दिने कार्य पनि यतिखेर बन्द छ ।

विज्ञानमा लगानीजस्तै अवस्था वैज्ञानिक ज्ञान उत्पादनमा छ, विशेषतः नवप्रर्वतनको प्रमाण मानिने पेटेन्ट अधिकार र ज्ञान उत्पादनको आधार मानिने पियर रिभ्यु प्रकाशनमा । वर्ल्ड इन्टेलेक्चुअल प्रोपर्टी डेटाबेसका अनुसार, सन् २०१९ मा विश्वभर २७५९०० पेटेन्ट दर्ता गरिएका थिए, जसमध्ये सबैभन्दा धेरै चीनले ६८७२०, अमेरिकाले ५९२३०, त्यसपछि जापानले ५०५२० पेटेन्ट दर्ता गरे । नेपालबाट सन् २०१७ मा जम्मा २० वटा मात्रै पेटेन्ट दर्ता गरिएका थिए । पेटेन्ट अधिकारको आवेदन दिने नेपालीमा अधिकांश नेपालबाहिर बस्नेहरू थिए ।

नेपालमा अन्य देशका तुलनामा पियर रिभ्यु वैज्ञानिक प्रकाशनहरूको अवस्था पनि कमजोर छ । साइमागो डेटाबेसका अनुसार, सन् १९९६ देखि २०२० सम्ममा २४० देशका वैज्ञानिकहरूले प्रकाशन गरेका जर्नल लेखका आधारमा नेपाल ९१ औं नम्बरमा थियो । उक्त अवधिमा अमेरिकाले १ करोड ३८ लाख, चीनले ७४ लाख, भारतले २१ लाख र पाकिस्तानले २ लाख, बंगलादेशले ६७ हजार, श्रीलंकाले २६ हजार लेख प्रकाशन गरेका थिए भने नेपालका वैज्ञानिकहरूले जम्मा २० हजार लेख अन्तर्राष्ट्रिय इन्डेक्स जर्नलमा प्रकाशित गरेका थिए । गत वर्ष नेपालबाट २५ सय हाराहारी त्यस्ता वैज्ञानिक लेखहरू छापिएका थिए । अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशनको संख्याजस्तै छ, देशभरका अनुसन्धान जर्नलहरूको गुणस्तरको अवस्था पनि । नेपालबाट प्रकाशित हुने जर्नलहरूको अनलाइन डेटाबेस नेप्जोलमा हाल २२९ जर्नल सूचीकृत छन् तर तीमध्ये जम्मा चार जर्नल मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय इन्डेक्समा समावेश छन् । तीमध्ये पनि क्वार्टाइल ४ (सबैभन्दा कमसल) मा तीन र क्वार्टाइल ३ मा एउटा नेपाली जर्नल परेका छन् । यसले हाम्रो वैज्ञानिक ज्ञान उत्पादन र प्रसारको अवस्था देखाउँछ ।

समग्रमा देशको आर्थिक–सामाजिक प्रगतिको छाप अनुसन्धान–वातावरणका चारै अवयवमा परेको देख्न सकिन्छ । नेपालको अर्थतन्त्रको आकार अन्य देशसँग तुलना गर्ने हो भने हाम्रो श्रेणी लगभग ९०–१०० औं स्थानतिर परेजस्तै नेपालको अनुसन्धानको विश्व–अवस्था पनि लगभग त्यस्तै छ । त्यसलाई फेर्नका लागि माओवादी सरकारले जसरी एक्कासि बजेट मात्रै बढाएर हुँदैन, यसको सम्पूर्ण वातावरण नै सुधार्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७८ ०७:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धान

अन्तरविधागत विषयलाई नचिन्ने प्रणालीबाट शिक्षित र दीक्षित विद्यार्थीहरू कुनै समस्यालाई समग्रतामा हेर्ने र बहुआयामिक ढंगले सोच्नेभन्दा अमुक एक विधाको पैरवीकर्तामै सीमित हुने खतरा रहन्छ । त्यसैले विद्यार्थीलाई एक विधाको गहिराइमा डुबाए पनि बहुविधाको चौडाइमा पौडिन सिकाउनुपर्छ ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

सन् १८७८ ताका अमेरिकी अन्वेषक, वैज्ञानिक र उद्यमी थोमस एल्वा एडिसन एउटा नयाँ वस्तुको आविष्कार गर्ने क्रममा थिए । संसारमा विद्युत्को आविष्कार भइसके पनि करेन्टलाई प्रकाशमा बदल्ने वस्तु चिम (लाइट बल्व) बनिसकेको थिएन । त्यसैले भरपर्दो चिमको निर्माणमा त्यतिबेला एडिसनलगायतका २२ जना अध्येता विश्वभर अनुसन्धानरत थिए । चिमको विकासपछि आममानिसको दैनिक क्रियाकलापमा आमूल फेरबदल भयो; चिम बन्नुभन्दा पहिले कृत्रिम उज्यालोमा खाना खानु ‘लक्जरी’ थियो ।

यतिखेर एडिसनको चिम लगभग विस्थापित भइसकेको छ र त्यसको सट्टा अहिले कम विद्युत् खपतमै बढी उज्यालो दिने एलईडी (लाइट इमिटिङ डायड) चिमको प्रयोग गरिन्छ । तथापि चिमको विकासलाई आधुनिक मानव सभ्यताकै क्रान्तिकारी आविष्कारमध्येको मानिन्छ । जसलाई बनाउन एडिसनलाई ठूलै पापड बेल्नुपरेको थियो ।

‘म असफल भएको होइन, मैले दसौं हजार बेकामे विधिहरू सिकेँ’ भन्ने एडिसनले चिममा प्रयोग हुने ‘फिलामेन्ट’ को खोजीमा ६ हजारभन्दा बढी वस्तुहरू परीक्षण गरेका थिए । सन् १८८० अगस्ट २ मा उनले उपयुक्त वस्तु — जापानमा पाइने विशेष प्रजातिको बाँस — फेला पारे । परम्परागत रूपमा मुरलीलगायतका हस्तकलाका सामानहरू बनाउन प्रयोग गरिने उक्त बाँस एक जना साथीले उनलाई जापानबाट पठाइदिएका थिए । उक्त बाँसबाट निकालिएको मसिनो रेसा फिलामेन्टको रूपमा प्रयोग गर्दा लाइट बल्ब एक हजार घण्टाभन्दा बढी समयसम्म बल्ने भयो । मानव सभ्यतालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने चिमको निर्माण भौतिक विज्ञानभन्दा बाह्य विधागत ज्ञानको उपयोगले मात्र सम्भव भएको थियो अर्थात् त्यो अन्तरविधागत ज्ञानको उपज थियो ।

अन्तरविधागत अनुसन्धान

भिन्न विधाका ज्ञानको उपयोगले सफलता पाउने एडिसन एक्लो होइनन् । चार्ल्स डार्बिनले प्रकृति छनोटको सिद्घान्तलाई बुझ्ने र व्याख्या गर्ने क्रममा राजनीतिक अर्थशास्त्री थोमस माल्थसको जनसांखिकी सिद्घान्तको सहारा लिएका थिए । १७ औं शताब्दीका आइज्याक न्युटनदेखि १९ औं शताब्दीका लुई पास्चरसम्मले आफ्नो अनुसन्धान र अन्वेषणको क्रममा आफूले पढेका भन्दा फरक विधाका ज्ञानको उपयोग गरेका थिए । त्यसै गरी जीवशास्त्री जेम्स वाट्सन र भौतिकशास्त्री फ्रान्सिक क्रिकको सहकार्यले डीएनए पत्ता लागेको थियो । पछिल्लो समयमा लेजर सर्जरीदेखि मानव जिनोमसम्म, अणुबम बनाउनेदेखि राडरसम्म र पृथ्वीको हरितक्रान्तिदेखि चन्द्रमामा पुग्नेसम्मका विज्ञान प्रविधिका उपलब्धिहरू बहुविधागत र अन्तरविधागत सहकार्यका परिणाम हुन् ।

आफ्नो वरपरका प्रकृति र आफूलाई बुझ्ने उत्सुक मानवीय स्वभावका कारण संसारमा ज्ञान उत्पादन सम्भव भयो । सुरुमा सम्भवतः सहजताका लागि ज्ञानको खोजीलाई विषयगत वर्गीकरणमार्फत संस्थागत गरियो । पूर्वीय दर्शनका चार वेदमा विद्यमान विषयगत विशिष्टतादेखि एरिस्टोटलको समयमा भएको ज्ञानको विधागत वर्गीकरणले त्यसलाई पुष्टि गर्छ । एरिस्टोटलको समयमा ज्ञानलाई तीन भागमा — धर्म, गणीत, भौतिकशास्त्रलाई सैद्घान्तिक ज्ञानÙ नैतिकता र राजनीतिलाई व्यावहारिक ज्ञानÙ र ललितकला, साहित्य र इन्जिनियरिङलाई उत्पादनमूलक ज्ञान — को रूपमा वर्गीकरण गरिएको थियो । औद्योगिक क्रान्तिपछि युरोपका विश्वविद्यालयहरूमा विभागहरू बनाएर उच्च शिक्षाको अध्ययन र अनुसन्धानमा विधागत विशिष्टता भित्र्याइयो । जसको अनुसरण गर्दै विश्वभरका विश्वविद्यालयहरूमा विभाग खोल्ने, त्यसअन्तर्गत पढ्ने, पढाउने र उपाधिले विद्यार्थीलाई विभूषित गर्ने परम्परा बस्यो ।

विश्वविद्यालयको विधागत संरचनाले दुई कुरामा सहजता ल्यायो । एउटा त्यसले डिग्रीधारीलाई पहिचान दियो जस्तै ः इन्जिनियरिङमा स्नातक, समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर, भौतिक विज्ञानमा विद्यावारिधि । दोस्रो डिग्रीलाई रोजगारी वा अन्य विश्वविद्यालयमा अध्ययनका लागि विनिमयको आधार पनि दियो । साथै त्यसले विधागत गहिराइमा पुग्न अध्येताहरूलाई मद्दत गर्‍यो । जसका कारण पछिल्लो समय संसारभर हरेक विधाहरूले ज्ञान सृजनामा उल्लेख्य प्रगति गरे । विषयगत गरिराइको जानकारीसँगै विधागत सीमितता पनि सतहमा आयो । फलस्वरूप बृहत् र जटिल समस्याहरूको समाधान गर्न, नीति उपयोगी ज्ञान उत्पादन गर्न र मानवीय निर्णयहरूलाई सघाउन एकल विधागत ज्ञानले मात्रै अपुग हुने कुराको अवगत भयो । त्यसले बहुविधागत प्राध्यापन, अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको मर्म र आवश्यकतालाई प्राज्ञिक क्षेत्रमा स्थापित गरायो । बिस्तारै विश्वविद्यालयहरूमा अन्तरविधागतका पढाइ, तालिम र अनुसन्धान परियोजनाहरू सुरु हुन थाले । सन् १९९० पछि त जैविक इन्जिनियरिङ, न्यानोटेक्नोलोजी, बायोइन्फरम्याटिक्सजस्ता नयाँ अन्तरविधागत विषयहरू जन्मिए ।

कुनै निश्चित समस्या समाधानका लागि एकभन्दा बढी ज्ञान–विज्ञानका विधाहरूको तथ्यांक, सूचना, विधि, उपाय, सिद्घान्त र अवधारणाको प्रयोग गरी गरिने अनुसन्धानलाई अन्तरविधागत अनुसन्धान (इन्टरडिस्पिलिनरी रिसर्च) भनिन्छ । जसले एकल विधाको बुझाइ, क्षमता, दक्षता र दृष्टिकोणले नभ्याउने अनुसन्धान गरी नयाँ ज्ञान उत्पादन गर्न वा समस्याको समाधान खोज्न सहयोग गर्छ । अन्तरविधागत अनुसन्धान कार्य एकै व्यक्ति वा विभिन्न विधामा विशिष्टता हासिल गरेका व्यक्तिहरूको समूह मिलेर गर्न सकिन्छ । पछिल्लो समयमा मानवजातिले भोगिरहेका समस्याहरू खाद्यसुरक्षा, गरिबी, जलवायु परिवर्तन, मानव स्वास्थ्य, जैविक विविधताको ह्रास, वातावरणीय विनाशसाथै अटोमेसन र कृत्रिम बौद्घिकीजस्ता प्रविधिको विकाससँगै थपिएका मानवीय, सामाजिक र पर्यावरणीय चुनौतीहरूलाई बुझ्न र त्यसलाई समाधान गर्न अन्तरविधागत बुझाइ, सहकार्य र अनुसन्धान अपरिहार्य बनेको छ ।

अन्तरविधागत सहकार्यका तगारा

नेपालमा पछिल्लो समयमा बायोइन्फर्म्याटिक्स, बायोटेक्नोलोजी, प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापनजस्ता विषयमा पढ्ने पढाउने, विज्ञान कूटनीति, दिगो विकासजस्ता अन्तरविधागत विषयमा बहस–छलफल गर्ने चलन बढे तापनि अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको अवस्था कमजोर छ । नेपालमा अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको प्रमुख तगारो वर्तमान शैक्षिक प्रणाली हो, जसले विद्यार्थीहरूमा बहुविधागत सिकाइको आयतन बढाउनुको साटो एकल विधामै कैद गराउँछ । यहाँ विद्यार्थीको सिकाइको विधागत विशिष्टता पढाइको प्रारम्भमै अर्थात् उच्च माध्यमिक तहबाटै गराइन्छ । विद्यार्थीहरूले व्यवस्थापन, विज्ञान, कला कुन विषय पढ्ने हो त्यतिखेर नै निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ । उच्च माध्यमिक तहमै एकल विधाको शैक्षिक सुरुङमा पसेपछि अपवादबाहेक (विज्ञान पढ्नेले अन्य विधा पढ्न सक्ने) उक्त विद्यार्थी त्यस सुरुङबाट निस्कन असम्भव छ । र, मन लागी नलागी सोही विधामै स्नातकोत्तर वा विद्यावारिधिसम्म पढ्नुपर्ने बाध्यता छ ।

दोस्रो तगारो निश्चित विधा मात्रै पढाउने उद्देश्यले खोलिएका शैक्षिक संस्थानहरू हुन् । जस्तै : स्नातक तहमा अस्कलमा विज्ञान, शंकरदेवमा व्यवस्थापन, सरस्वतीमा समाजशास्त्र र ललितकलामा आर्टस् पढाइन्छ । स्नातकोत्तर पढाउने कीर्तिपुर क्याम्पसको विभागीय संरचना पनि उस्तै छ । स्नातक र स्नातकोत्तर तहको यस्तो खण्डित संरचनाले विद्यार्थीलाई विशिष्टताको थप गरिराइमा धकेल्छ । उच्च माध्यमिक तहमै विधागत विशिष्टताको सुरुङमा पसेका विद्यार्थी यस्तो एकाङ्गी शैक्षिक बिसौनीमा उक्लेपछि आफ्नो विधाइतरको विषयमा उत्सुक नहुने, जानकारी नराख्ने मात्रै होइन, अन्य विषय पढ्नेसँग साथी बन्ने, छलफल गर्ने र अन्तरघुलन हुने अवसरबाट वञ्चित हुन्छन् ।

तेस्रो, अन्तरविधागत विज्ञतालाई जबरजस्ती विधागत विज्ञतामा रूपान्तरण । एकातिर यसरी पाठ्यक्रम र क्याम्पसको बनोटले बहु र अन्तरविधागत विज्ञताको उत्पादन रोकेको छ भने अर्कातिर विदेशमा अन्तरविधागत विषयहरू पढेर आएकाहरूलाई जबरजस्ती नेपालमा भएकै विधाको मात्रै समकक्षता प्रमाणपत्र लिन लगाइन्छ । त्यो इन्कारेमा डिग्रीलाई मान्यता नदिनेसम्मको अपराध गरिन्छ । उदाहरणका लागि कसैले नेपालमा पढाइ नहुने फोटोनिक्स वा न्युरोबायोलोजीमा पीएचडी गरेर आएको छ, उसलाई त्रिविविले यहाँ पढाइ हुने विषय, फिजिक्स वा बायोटेक्नोलोजीजस्ताको समकक्षता प्रदान गर्छ ।

त्यसकारण पाठ्यक्रमको बनोट, पढाउने संस्थानहरूको संरचना र अन्तरविधागत विषयलाई नचिन्ने नियमका कारण हाम्रा विश्वविद्यालयहरूमा अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको विकास हुन सकेको छैन । जसले गर्दा विज्ञानका दुई मुख्य हाँगा समाज विज्ञान र प्रकृति विज्ञानबीचमा सहकार्य हुन त परै जाओस् प्रकृति विज्ञान नै पढेकाहरूबीचमा पनि मिल्दाजुल्दा विषयको जानकारी राख्ने, अन्य विधागत ज्ञानलाई स्विकार्ने र सहकार्य गर्नेसमेत हुन सकेको छैन । परिणाम यहाँ माटो पढ्नेले त्यसमा उम्रने बिरुवा पढ्नेसँग, बिरुवा पढ्नेले त्यसमा लाग्ने कीरा पढ्नेसँग, कीरा पढ्नेले कीरालाई खाने चरा पढ्नेसँग सहकार्य गर्न उत्सुक हुँदैन । यस्तो प्रणालीबाट शिक्षित र दीक्षित विद्यार्थीहरू कुनै समस्यालाई समग्रतामा हेर्ने र बहुआयामिक ढंगले सोच्नेभन्दा अमुक एक विधाको पैरवीकर्तामै सीमित हुने खतरा रहन्छ ।

एकाङ्गी विज्ञताले अरूको विधागत ज्ञानलाई निषेध गर्छ र आफ्नो मात्रै ज्ञानलाई ठूलो ठान्ने अहंकार जन्माउँछ । यहाँ वन संरक्षणको जिम्मा पाएको निकायले भौतिक पूर्वाधार बनाउनेलाई र भौतिक पूर्वाधार बनाउनेले वनलाई परस्पर शत्रु ठान्छ । जैविक विविधता संरक्षणका लागि संरक्षण क्षेत्र बनाइँदा स्थानीय समुदायको जीविकाप्रति संवेदनशील भएर बन्दैन । पुरातात्त्विक महत्त्वको ठाउँमा सडक खन्नेले त्यहाँको ऐतिहासिकता देख्दैन । खेतमा सहर बसाल्नेले खाद्यको दिगोपनबारे सोच्दैन । फलस्वरूप हाम्रो विकासको सोच, गराइ र नतिजा टाक्सिन पुगेको छ ।

वर्तमानमा नेपालले भोगिरहेको विकास र प्रगतिका समस्याहरू अन्यत्रजस्तै बहुआयामिक छन् । हामीले भोगिरहेको अव्यवस्थित सहरीकरणदेखि जलवायु परिवर्तनको प्रकोपसम्म, आर्थिक विपन्नतादेखि सामाजिक पछौटेपनसम्म, जैविक विविधताको ह्रासदेखि प्रदूषणसम्मका समस्याहरूको हल कुनै एक विधागत विज्ञताले मात्रै गर्न सम्भव छैन । त्यसका लागि बहुविधागत सहकार्यको आवश्यकता र अन्तरविधागत ज्ञान उत्पादन र बृहद् सोचको जरुरी छ । त्यसका लागि हामीले हाम्रा विद्यार्थीहरूलाई एक विधाको गहिराइमा डुबाए पनि बहुविधाको चौडाइमा पौडिन सिकाउनुपर्छ । सिकाइलाई विषय ज्ञाता बनाउनेभन्दा समस्याको समाधान गर्न सक्ने बनाउन जरुरी छ । जसका लागि हामीले बहुविधागत अन्तरक्रिया र समायोजनको वातावरण बनाइदिने, अन्तरविधागत ज्ञान उत्पादनलाई उत्प्रेरणा दिने, पाठ्यक्रम र विधागत रोजाइलाई सकेसम्म खुकुलो र स्वतन्त्र बनाइदिने गर्नुपर्छ ।

लेखक डेभिड इप्स्टिनले आफ्नो पुस्तक ‘रेन्ज : ह्वाई जनरालिस्ट ट्राइम्फ इन अ स्पेसलाइज्ड वर्ल्ड’ मा रोचक सन्दर्भ दिएका छन् । अमेरिकी गल्फ खेलाडी टाइगर उड जसले १८ महिनाको उमेरमै पटर समाते, तीन वर्षमा नाइन होल कोर्स खेले, १८ वर्षमा अमेरिकी एम्याच्योर गल्फ च्याम्पियनसिप जिते र २१ वर्षको उमेरमा विश्वको एक नम्बरको गल्फ खेलाडी बने । स्विस टेनिस खेलाडी रोजर फेडेररले आठ वर्षमा र्‍याकेट समाते, भलिबल, फुटबल, बास्केटबल, ह्यान्डबल, टेनिसजस्ता गोलो वस्तु सबै खेले, १६ वर्षमा टेनिसमा थिग्रिएका उनले २१ वर्षमा विम्बल्डन जिते र ३६ वर्षमा विश्वको एक नम्बर टेनिस खेलाडी बने ।

इप्स्टिन भन्छन्– अहिलेको अत्यन्त विशिष्टीकृत युगमा हामीलाई उडहरू कम फेडररहरू ज्यादा चाहिन्छ । अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानका लागि फेडररजस्तै अन्य खेल बुझेका तर एउटामा विशिष्टता हासिल गरेका थुप्रै विज्ञको खाँचो हामीलाई छ । अबको हाम्रो पढाइ र सिकाइको गन्तव्य त्यतातिर मोडिन जरुरी छ ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७८ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×