नयाँ पुस्ताको नालायकी- विचार - कान्तिपुर समाचार

नयाँ पुस्ताको नालायकी

अधिकांश मुलुकमा नयाँले नेतृत्व जितेर अथवा बित्दो पुस्तालाई सम्झाएर, बुझाएर लिने हो, छोड्न लगाउने हो । माग्ने होइन । फेरि मागेर पाएको नेतृत्वले कार्य प्रदर्शन चाहेर पनि गर्दैन, गर्न सक्दैन । साथै बुढेसकालसम्म दयावश पाइएला भनेर पर्खेर बस्नेले त झनै काम गर्न सक्दैन ।
श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम

राजनीतिले अनौठो मोड लिएको छ । संसद्‌मा एकतिहाइभन्दा कम प्रतिनिधित्व भएको नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री भएका छन् । २०७४ सालको दुईतिहाइ २०७८ मा आइपुग्दा संसद्‌भित्रै एकतिहाइभन्दा पनि कममा ओर्लिएर सिंहदरबारबाट बिदा भएको छ ।

पाठकले पक्कै बुझ्नुभयो, प्रधानमन्त्रीमा झन्डै दुईतिहाइद्वारा समर्थित खड्गप्रसाद शर्मा ओली एकतिहाइभन्दा पनि कममा ओरालिएर/ओर्लिएर बालुवाटारको राजकीय आवासबाट उछिट्टिँदै बालकोट घर पुगेका छन् ।

अझ गजब त के भने, २७५ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा ६३ अर्थात् एकतिहाइभन्दा अट्ठाइस अंक कम संख्या (हाल दुई गयल) भएको कांग्रेसका सभापति देउवा १६५ सदस्य–समर्थित प्रधानमन्त्री बन्न पुगे । देउवा यसपालासहित पाँचौं पटक प्रधानमन्त्री बनेका हुन् । यस्तो प्रतीत हुन्छ, उनी पटक–पटक प्रधानमन्त्री बन्न नै यस धराधाममा अवतरित भएका हुन्, र घटनाक्रमले, अरू कोही लायकै नभए जसरी उनी नै पुनः प्रधानमन्त्री बनेका छन् । कुनै बेला अक्षम भनिएका देउवालाई माधवकुमार नेपाल र पुष्पकमल दाहालले सक्षम भनेर नै त होला, कम्युनिस्ट ओली हटाएर कांग्रेस देउवालाई बालुवाटारमा विराजमान गराएका छन् । माओवादी द्वन्द्वकालमा देउवालाई निकृष्ट भन्नसम्म पछि नपरेका बाबुराम भट्टराई आफैं देउवालाई प्रधानमन्त्री बनाउन मरिमेटेर लागिपरेका हुन् ।

यति मात्र होइन, देउवाका ज्योतिषीले उनलाई अझै दुई पटक प्रधानमन्त्री बन्ने योग छ भनेको सार्वजनिक भएको र उनी पाँचौं पटक चन्द्रशमशेरको दरबारका प्राधिकारी बनेकाले ग्रहदशादिमा विश्वासै नगर्ने नास्तिकहरूको मन पनि खलबलिएको छ । यस विश्वमा एउटै व्यक्ति हट्दै फेरि दोहोरिँदै पाँच पटक प्रधानमन्त्री बनेको सायद यहीँ हो । यद्यपि कांग्रेसकै नेता गिरिजाप्रसाद कोइराला पनि चार पटक प्रधानमन्त्री बनेका थिए, कृष्णप्रसाद भट्टराई दुई पटक । त्यस्तै कम्युनिस्टमा पुष्पकमल दाहाल र ओली दुई पटक (‘त्यो पर्दैन’ शपथसहित तीन पटक) प्रधानमन्त्री बनेका हुन् । उही व्यक्ति पाँचौं पटक बनेको घटनाचाहिँ २०७८ असार २९ मा मात्र भएको हो र निष्कर्षमा यसरी देउवाले आफ्ना राजनीतिक गुरु र कुनै बेला पार्टीभित्रका प्रतिद्वन्द्वी गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई उछिनेर सर्वाधिक धेरै पटक प्रधानमन्त्री बन्ने सुयोग प्राप्त गरेका छन् ।

निश्चय नै पाँचौं पटक प्रधानमन्त्री बनिरहँदा देउवाका भाग्यको धेरैले प्रशंसा गरिरहेका छन् तर म यहाँ भाग्यवादको पैरवी होइन, नेपाली लोकतन्त्रमा दोहोरिइरहने अस्थिरता र अस्थिरताले निम्त्याएका पात्रहरूको प्रवृत्ति, त्यही प्रवृत्ति दोहोरिँदा निम्तिने अवस्थाबारे विमर्श गर्न गइरहेको छु । निश्चय नै निर्वाचनमा झन्डै बढारिएकै भए पनि यसपाला कांग्रेस र देउवाले नचिताएको सत्ताको उपहार पाएका छन् र यो सत्ता पाउनमा विशेष योगदान ओलीको चरम अहंकार छ । साथै ओलीबाट असाध्यै इखिएका एमाले वरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपालको अनुग्रह छ । कांग्रेसले सत्ताको नेतृत्व पाउनामा एकातिर ओलीको असह्य अहंकार र दम्भ, अर्कातिर चरम उपेक्षा र अपमानसृजित पीडाको भूमिका छ । दुईतिहाइको थामिनसक्नु दम्भ र त्यही दम्भवश समवयी नेताको व्यक्तिगत प्रतिष्ठामाथि निरन्तर प्रहारका कारण परन्तुमा वाक्–द्वन्द्व उत्पन्न भयो । त्यही द्वन्द्वका कारण विषम परिस्थिति निम्तिन पुगेको हो । त्यही विषम परिस्थितिका कारण दुईतिहाइको सत्ता भित्रभित्रै आफैं दुर्गन्धित बन्न पुगेको थियो ।

यसर्थ वर्तमान अस्थिरताको मुख्य अपयश पूर्वप्रधानमन्त्री हुन पुगेका ओलीलाई जान्छ, त्यसपछि क्रमैसँग माधवकुमार नेपाल र पुष्पकमल दाहाललाई जान्छ । दाहाल र नेपाललाई किन जान्छ भने, देशकै इतिहासमा दोस्रो पटक शक्तिशाली बहुमतसहित गठित प्रतिनिधिसभामा आफ्नो बहुमत कायमै राखेर उनीहरूले सत्ताधारी पार्टीको संसदीय दलको नेता बदल्नुपर्थ्यो । तर उनीहरूले पार्टीका संसद्इतर निकायहरूको प्रयोग गरेर ओलीलाई प्रधानमन्त्रीबाट हटाउने उद्योग गरे । त्यो बाटो नै गलत थियो किनभने संसदीय प्रथामा प्रधानमन्त्री संसदीय दल र संसद्प्रति उत्तरदायी हुन्छ, संसद्इतर पार्टीका निकायहरूको आदेश मान्न प्रधानमन्त्री बाध्य हुँदैन । व्यक्तिविशेषलाई प्रधानमन्त्री पदबाट हटाउन कि संसदीय दलमा, कि भने सोझै संसद्मै पराजित गर्नुपर्छ ।

कम्युनिस्ट स्कुलिङका कारण ज्ञानै नभएर पनि हुन सक्छ, पार्टीका सचिवालय, स्थायी कमिटी, केन्द्रीय कमिटीको प्राधिकार संसद्को सरहदभित्र चल्दैन भन्ने स्थापित मान्यता कसैले मान्नै चाहेन । फलस्वरूप ओलीले उल्टो जबर्जस्ती गर्ने मौका पाइरहे । असन्तुष्ट र सत्ता दुवै पक्षले पद्धतिमाथि प्रहार गरिरहे । त्यसको उत्कर्ष थियो— ओलीद्वारा २०७७ पुस ५ मा गरिएको प्रतिनिधिसभाको प्रथम विघटन । झनै उत्पात त फागुन ११ मा प्रतिनिधिसभाको पुनःस्थापनापछि भयो । वास्तवमा पुनःस्थापित प्रतिनिधिसभामा प्रधानमन्त्रीकै रूपमा ओली रहिरहने कुनै नैतिक आधारै थिएन । त्यति मात्र होइन, वैशाख २७ मा विश्वासको मत प्राप्त गर्न नसकेर पराजित भएका ओलीले संसदीय दलको नेताबाट राजीनामा दिनुपर्थ्यो । दिएनन् । त्यति मात्र होइन, संसदीय दलको नेता बदल्नु त परै, उनले सबैभन्दा ठूलो दलको नेताका रूपमा पुनः प्रधानमन्त्री पदको नियुक्ति लिए ।

ओली आफैंले संविधानको धारा ७६(५) अनुसार सरकार गठन गर्न सिफारिस गर्ने र १४९ प्रतिनिधिसभा सदस्यको हस्ताक्षरसहित शीतलनिवास पुगेका देउवालाई उछिन्दै आफैं प्रधानमन्त्री दाबी गर्न पुग्नेसम्मका विचित्र व्यवहार त गरे नै, जेठ ८ को मध्यरातमा पुनः प्रतिनिधिसभा विघटन गरेर जगत्लाई अरू चकित पारे । फलस्वरूप, असार २८ को फैसलामा सर्वोच्च अदालतले शेरबहादुर देउवालाई, अनौठै लाग्ने गरी, प्रधानमन्त्री बनाउनैपर्ने परमादेशसहित ओलीको विघटनलाई बदर गरिदियो ।

यसर्थ यसमा दुईमत छैन, देउवा यसपाला जनादेशबाट नभएर परमादेशबाटै प्रधानमन्त्री बनेका हुन् । किनभने निर्वाचनमा कांग्रेसले सत्ता सञ्चालन गर्ने जनादेश पाएकै होइन । वास्तवमा जनादेश जसले पाएको थियो, उसले र उसको दल र त्यस दलका नेताहरूले पद्धतिको बारम्बार उल्लंघन गरेकाले देउवाका ग्रहदशा सप्रेका र कम्युनिस्टहरू पुनः टुक्राटुक्रामा विभाजित भएका हुन् । तर यी हरफमा म यी घटनाको परिचित्रण यसै प्रयोजनले मात्र गरिरहेको छैन अपितु देशमा नेतृत्वको यस हदको खडेरी किन छ भनेर प्रश्न उठाउन गइरहेको छु ।

तीस वर्षयता देखिएकै पात्रहरू बारम्बार नेतृत्वमा किन दोहोरिन्छन्, यसको उत्तर खोजिरहेको छु । हो, सफल पात्रहरू दुई पटक, धेरै भए तीन पटक दोहोरिँदा ठीकै भन्न मिल्छ तर नेतृत्व क्षमतामाथि निरन्तर आलोचित देउवा पाँच पटक प्रधानमन्त्री बन्दा देशका दलहरूले, त्यसमा पनि कांग्रेसले आफ्नो पार्टी संरचनाले उत्तराधिकारी नेतृत्व दिन सकेको रहेनछ भनेर स्विकार्नैपर्छ । किनभने पाँच पटक प्रधानमन्त्री उनी कुनै ज्योतिषीका प्रतापले होइन, वास्तवमा कांग्रेसले उनलाई चुनौती दिने नेता पैदा नगरेकाले, गर्न नसकेकाले बनेका हुन् ।

त्यसैले यहाँ देउवा पाँच पटकसम्म किन दोहोरिए भन्नुभन्दा पनि दोहोर्‍याउने संरचनामाथि नै विमर्श गर्नुपर्ने हुन्छ । वृद्ध नेताहरूले नेतृत्वबाट अलग्गिएर परामर्शदात्री भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ भनिरहँदा नयाँ प्रत्याशीहरूले आफ्नै क्षमताद्वारा उनीहरूलाई विस्थापन गर्ने प्रणाली बन्नुपर्छ । बनाउन प्रत्याशी नेताहरू नै लागिपर्नुपर्छ । फेरि नेतृत्वबाट विस्थापित गरेर मात्र पुग्दैन, उनीहरूलाई कुनै न कुनै काममा संलग्न राख्नुपर्छ, नराखे उनीहरूले बाधा दिइरहन्छन् । केही न केही त भूमिका खोज्छ मान्छेले । त्यसैले विस्थापन प्रक्रियामै वृद्ध नेताहरूको भूमिका के हुन्छ, त्यसको अग्रिम प्रबन्ध गरिनुपर्छ । त्यस्तो प्रबन्ध गरिए कालान्तरमा आफू वृद्ध हुँदा त्यो व्यवस्था काम लाग्छ । नेपालका राजनीतिक दलहरूमा त्यस्तो प्रबन्ध नभएकाले सकी–नसकी दोहोरिइरहे पनि वृद्धहरूले नयाँका लागि मार्ग प्रशस्त नगरेका हुन् ।

यसपाला नै हेर्नुहोस् त के भयो ! कम्युनिस्टहरू बाझाबाझ गरेर जब कांग्रेसबाट प्रधानमन्त्री खोजिरहेका थिए, त्यतिखेर ३५–४० वर्षको प्रत्याशी नदेखिएर के भनेर ७६ वर्षका देउवा नै फेला परे ? यसको दोष गगनकुमार थापाको पुस्तालाई लगाउने कि वृद्ध पुस्तामा पुगेका देउवा र रामचन्द्र पौडेललाई ? राजनीतिमा ‘आऊ बाबु, नेतृत्व लिइदेऊ’ भन्ने उदारता साह्रै उच्च कोटिको राजनीतिक चेतना भएका समाज, दलमा मात्र हुन्छ भन्ने यथार्थ यहाँ किमार्थ बिर्सन मिल्दैन । पद्धतिगत ढंगले नेतृत्व विकास गर्ने त्याग र धैर्य नभएको परिवेशमा प्राधिकार हस्तान्तरण गर्ने चित्त नै हुँदैन ।

अधिकांश मुलुकमा नयाँले नेतृत्व जितेर अथवा बित्दो पुस्तालाई सम्झाएर बुझाएर लिने हो, छोड्न लगाउने हो । माग्ने होइन । फेरि मागेर पाएको नेतृत्वले कार्यप्रदर्शन चाहेर पनि गर्दैन, गर्न सक्दैन । साथै बुढेसकालसम्म दयावश पाइएला भनेर पर्खेर बस्नेले त झनै काम गर्न सक्दैन । मौकै नपाई यदि कोही बिदा हुँदै छ भने उसैले नसकेको हो भनी बुझ्नुपर्छ । जस्तै, देउवा पाँच पटक प्रधानमन्त्री बन्दा अतिरिक्त चार, नभए पनि अन्य तीनले उनलाई उछिन्न नसकेका स्विकार्नुपर्छ र ती नसक्नेकै पंक्तिमा अग्रज पुस्तामा पुगेका वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेल स्वयं पनि पर्छन् । त्यसैले कांग्रेसजनले पाँचौं पटक प्रधानमन्त्री भए आफ्ना नेता भनेर रमाउने होइन, बरु आत्मनिरीक्षण गर्नुपर्छ । किनभने, एउटै पदमा उही व्यक्ति बारम्बार दोहोरिइरहनु असल राजनीतिक अभ्यास त होइन नै, दलभित्र जोखिम मोल्ने प्रवृत्ति नै नभएको एवं आन्तरिक प्रतिस्पर्धाको अभाव हो । कांग्रेसपंक्तिको नालायकीको परिचायक हो ।

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७८ ०८:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कांग्रेस कतातिर ?

इतिहासबाट प्रेरणा लिएर नित नयाँ भर्‍याङ उक्लिइएन भने स्वर्णिम इतिहास पनि भार बन्छ, स्मृतिको थुप्रो मात्र । अरू मंगल ग्रहमा अवतरण गरिसक्दा यता भने पुष्पक विमान थियो कुनै बेला भनेर के हुन्छ !
श्रीकृष्ण अनिरुद्ध गौतम

विक्रमको १९९३ मा देशमा एउटा अग्रणी, क्रान्तिकारी राजनीतिक दलको स्थापना भएको थियो । शासनमा जहानियाँ राणा थिए । त्यही दलको अग्रसरतामा राणा शासनविरुद्ध देशमा संगठित क्रान्तिको बीजारोपण, त्यसपश्चात् देशमा जनजागरणको नयाँ लहर प्रारम्भ भएको थियो ।

तर यहाँ कसैलाई त्यो दल नेपाली कांग्रेस हो भन्ने भ्रम नहोस्, त्यो राजनीतिक दल कांग्रेस थिएन । कांग्रेस त त्यसको एक दशकपछि बल्ल, २००३ सालमा सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटाको सभापतित्वमा बनारसमा ‘अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस’ नामले गठन भएको थियो । गठन भएको केही समयपश्चात् ‘नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस’ भनेर पुनर्नामकरण गरिएको थियो । २००६ सालमा, त्यही कांग्रेस प्रजातन्त्र कांग्रेससँग एकीकरण गरेर नेपाली कांग्रेस भएको हो ।

त्यो दल जसले नेपाललाई नागरिक अधिकार स्थापना–उन्मुख र प्रजातन्त्रको मार्गप्रशस्त गरायो, त्यसको नाम हो— नेपाल प्रजा परिषद् । प्रजा परिषद् आज इतिहास भएको छ अर्थात् त्यसको कुनै गतिविधि वर्तमान छैन । निवर्तमान भइसक्यो, उहिल्यै । त्यसको गतिविधिको चर्चा पुस्तकालय र कतिपय पुराना मानिसका घरमा सीमित भएको छ । शोधकर्ताहरूका लागि इतिहासका पानामा उपलब्ध छ । हो, दस–पन्ध्र वर्षपहिला एक पटक कतै साइनबोर्डमा देखिएको थियो (त्यो साइनबोर्ड अझै कतै छ कि, थाहा भएन); आजको नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा त्यसको उल्लेख्य चर्चासम्म कतै छैन ।

चार प्रातःस्मरणीय र सच्चा अर्थमा सहिद भन्नलायक शुक्रराज शास्त्री, गंगालाल, धर्मभक्त माथेमा र दशरथ चन्द प्रजा परिषद्कै प्रेरणाले प्राणोत्सर्ग गर्न तत्पर भई मातृभूमिको उद्धारका निम्ति बलिवेदीमा चढेका थिए । तर २००७ सालसम्म नपुग्दै प्रजा परिषद्ले आफ्नो सान्दर्भिकता गुमाइसकेको थियो । उसलाई उछिन्दै कांग्रेस जनजागरणको पर्याय र नागरिक अधिकारको अग्रमोर्चामा स्थापित भइसकेको थियो ।

प्रजा परिषद्कै नेताहरूसमेत कांग्रेसमा समावेश भएका थिए । स्वयं गणेशमान सिंह नै प्रजा परिषद्बाट कांग्रेस बन्नुभएको थियो । तत्कालीन कांग्रेसलाई सृजनशील अभियानी तन्नेरी पुस्ताले नेतृत्व प्रदान गरेको थियो । त्यसैकारण सात सालको जनक्रान्तिको सम्पूर्ण श्रेय कांग्रेसलाई प्राप्त भएको हो, यद्यपि फेरि सम्झाऊँ, त्यस क्रान्तिको जग कांग्रेस बन्नुभन्दा एक दशकपहिल्यै प्रजा परिषद्ले राखेको थियो ।

यहाँ जिज्ञासा उत्पन्न हुन सक्छ, शीर्षक ‘कांग्रेस कतातिर’ राखेर, यति विस्तारित विवेचनचाहिँ प्रजा परिषद्को किन ? यसको प्रयोजन छ । प्रजा परिषद् स्वर्णिम र उज्ज्वल इतिहास भएको पार्टी हो । तर इतिहास स्वर्णिम भएर मात्र हुँदैन । इतिहास हुँदैमा के नै हुन्छ र ! यदि इतिहासबाट प्रेरणा लिएर नित नयाँ भर्‍याङ उक्लिइएन भने स्वर्णिम इतिहास पनि भार बन्छ, स्मृतिको थुप्रो मात्र । अरू मंगल ग्रहमा अवतरण गरिसक्दा यता भने पुष्पक विमान थियो कुनै बेला भनेर के हुन्छ ! आसलाग्दो वर्तमान पनि हुनुपर्छ, त्यसको नित्य जागरुक अनुहार हुनुपर्छ । तन्नेरी पुस्तालाई यसले के प्रस्ताव (अफर) गर्छ, भावी पुस्ताका निम्ति दलविशेषसँग के–कस्ता योजना छन्, यसले दलको अस्तित्व स्वीकार अथवा अस्वीकार गर्न धेरै माने राख्छ । दल भविष्यमुखी हुनुपर्छ, तब बल्ल स्वीकार्य हुन्छ ।

आसलाग्दो वर्तमान र अनुहार हुनु त पर्छ नै, एउटा राजनीतिक दल देशका भविष्यको आशा र भरोसा पनि बन्न सक्नुपर्छ । नसक्दा त्यस्तो पार्टीको नियति प्रजा परिषद्कै जस्तो बन्न पुग्छ भन्नलाई नै यहाँ मैले सुरुमै यसको चर्चा गरेको हुँ । कांग्रेसले त झन् आफैंलाई हेरे पनि हुन्छ; कहाँ थियो कांग्रेस, आज कहाँ पुगेको छ छर्लंगै छ । आज उसको नियति कहिले यो बैसाखी त कहिले त्यो बैसाखीको भर बन्न पुगेको छ । आफूलाई नित्य नवीकृत नगर्ने राजनीतिक दलले प्रजा परिषद्ले जस्तै ढिलोछिटो आफ्नो सान्दर्भिकता गुमाउँछ र यस्तै बेलाबेला, जब कसैको सान्दर्भिकताबारे विमर्श हुन्छ, प्रसंगवश त्यसबखत उदाहरणका रूपमा नाम लिने गरिन्छ ।

गुमनाम प्रजा परिषद् मात्र भएको होइन; यथार्थमा दलले, संगठनले, संस्थाले सान्दर्भिकता गुमाउने घटना अन्यत्र पनि हुन्छन् र भएका छन् । जब दलहरू, संगठनहरू, संस्थाहरूमा जडता आउँछ, त्यसले तिनको धरती रूखो बन्छ, फलस्वरूप उत्पादकत्वको अन्त्य हुन्छ । किसानले माटो बनाएजस्तै दललाई पनि जीवन्त राख्न विचार अद्यावधिक गर्दै नयाँ पुस्ताले सिञ्चन गर्नुपर्छ । यसर्थ प्रजा परिषद् एक दृष्टान्त हो । यस्ता अरू पनि प्रशस्तै छन् । नजिकै भारतमै जयप्रकाश नारायण, सुरेन्द्रनाथ द्विवेदी, राममनोहर लोहिया, आचार्य नरेन्द्रदेव सदृश दिग्गजको वरद संरक्षणप्राप्त, झन्डै नेपाली कांग्रेसकै जस्तो झन्डा भएको प्रजा सोसलिस्ट पार्टी आज अस्तित्वमै छैन ।

अस्तित्वमा छैन मात्र होइन, प्रजा सोसलिस्टको सैद्धान्तिक धार नै लुप्तप्रायः हुन पुगेको छ । भारतीय सोसलिस्टहरू छरपस्ट हुँदै चियाको कपभित्र आफूलाई खोज्दै कोठे गफमा सीमित हुन पुगेका छन् । वैचारिक धारलाई अरू प्रखर बनाउन र विचारलाई अद्यावधिक गर्दै सामूहिकता जनाउने संरचना नवीकृत गर्न नसक्दा परन्तुमा हुने गति त्यही हो, नेपालमा प्रजा परिषद् र भारतको प्रजा सोसलिस्टजस्तै । पछिल्लो समयमा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसले पनि आफ्नो राजनीतिक समष्टि गुमाउँदै गएको छ । भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको नेतृत्व गरेको, देशलाई बेलायती दासताबाट मुक्त गर्ने पार्टी नयाँ दिल्लीको २४–अकबर रोडको कार्यालयमा संकुचित हुँदै गएको छ । न भरपर्दो नेता छ, न त आस गर्न मिल्ने नेतृत्व । पार्टी एउटा परिवारको बन्धक भएर रहेको छ । अझ दर्दनाक अवस्था त के भने, क्षेत्रीय दलहरूसँग गठबन्धन गर्दासमेत भारतीय कांग्रेसलाई आफ्नो इज्जत जोगाउन हम्मेहम्मे परिरहेको छ; अवस्था निरन्तर खस्किँदो छ ।

तात्पर्य के भने, अतीतमा दलविशेषको विशिष्ट योगदान हुँदैमा, आफ्ना संस्थापक नेताहरूका नाम लिँदैमा, कुनै पनि दल अब मतदातालाई स्वीकार्य भइहाल्दैन । त्यो देशमा तीनवटा ठूला राजनीतिक परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने नेपाली कांग्रेस नै किन नहोस्, आफूलाई नयाँ पुस्ताको आकर्षणको केन्द्र बनाउन नसके यसको गति पनि नेपालको प्रजा परिषद् र भारतको प्रजा सोसलिस्ट पार्टीकै जस्तो हुन के बेर लाग्छ र !

किनभने जति तुजुक देखाए पनि परन्तुमा अद्यावधिक गरिएको विचार र तदनुरूप ऊर्जाशील नेतृत्व र कार्यप्रदर्शनकै कसीमा दलको औचित्य स्थापित हुन्छ । राजनीतिक दल मनोरञ्जनशाला होइन र होइन वृद्धाश्रम पनि । ध्येयनिष्ठहरूको मिसन हो । हिन्दीमा एउटा भनाइ छ, ‘समझदारों के लिए इसारा काफी है !’ यहाँ मेरो इसारा कांग्रेसको आजको दयनीय दशातर्फ छ भन्ने कुरा विज्ञ पाठकले पक्कै बुझिसक्नुभएको छ । कांग्रेसको नेतृत्व आफ्नो मृत्युपर्यन्त पार्टीको सिंहासनमा रहन चाहन्छ र यसको पंक्ति पनि तिनैलाई हेर्दै फगत अतीत गाएर बसेको छ । अझ विडम्बना त के भने, त्यही अतीतगाथा दोहोर्‍याए स्वतः आफ्नो औचित्य स्थापित हुन्छ भन्ने सोचकै बन्दी भएर बसेका छन्, कांग्रेसका नयाँ भनिएका नेतृत्वका प्रत्याशीहरू पनि ।

विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा भएको चामत्कारिक प्रगति भएको र यसले विश्वभर नै सोचमा, दृष्टिकोणमा, जीवनशैलीमा व्यापक परिवर्तन ल्याएको छ । प्रत्याशी नेतृत्वले राष्ट्रको कलेवर फेर्न विज्ञान र प्रविधिको कसरी अरू सृजनशील प्रयोग गर्ने, मानिसमा भइरहेका आकांक्षाहरूको उद्वेलनलाई कसरी सम्बोधन र त्यसलाई उद्यममा कसरी अनुवाद गर्ने भन्ने प्रश्नमाथि चिन्तन गर्नु र तदनुरूप टिम बनाएर काम गर्नुपर्छ । यदि त्यसो गर्दैन भने त्यस्तो दलको, त्यस दलका प्रत्याशीहरूको भविष्यको चिन्ता गर्नु व्यर्थ हो ।

आर्थिकदेखि लिएर यावत् सामाजिक अन्तर्सम्बन्धका हकमा समेत नेपालमै नयाँ चुनौतीहरू उपस्थित भएका छन् । ती चुनौतीहरूको सामना गर्दै देशमा कसरी सामाजिक समरसता कायम हुन सक्छ भन्ने विषयमा राजनीतिक दलविशेषलाई कुनै रुचि छैन भने त्यस्ता दलका पर्चालाई रद्दीको टोकरीमा फालिदिए हुन्छ । चौधौं महाधिवेशनको तयारीमा लागेका कांग्रेसका नेता र यसका पंक्तिलाई त यी कुरा झनै प्रयुक्त हुन्छन् ।

प्रश्न छ, को सभापति को महामन्त्री हुने, को हुने पदाधिकारी भनिरहँदा के कांग्रेसपंक्तिले उल्लिखित विषयमाथि विमर्शको माग गरिरहेको छ ? छैन भने त्यो महाधिवेशन केवल एउटा कर्मकाण्ड हुनेछ । पितृको पुण्यतिथिमा गर्नुपर्ने श्राद्ध कर्म मात्र हुनेछ । देशका ऊर्जाशील युवाहरू नवप्रवर्तनतर्फ उत्सुक छन्, तिनका लागि सहजीकरण गर्दै उद्यमको मार्गप्रशस्त गरिदिन सत्ताका प्रत्याशी कांग्रेसका नेताहरू के युवाहरूको उद्यमधर्मितालाई वाणी दिन तत्पर छन् ? छैनन् भने त्यस्तो राजनीतिक दलका कुनै पनि प्रतिनिधिसँग संवाद गर्नु समयको बरबादी मात्र हो ।

साथै जनसंख्याको एउटा ठूलो हिस्सा डायस्पोरा भएको छ । आजको डायस्पोरा विगतमा भारतको पूर्वोत्तर र बर्मा गएर पूरै उतै रमाउने खालको जस्तो छैन, आजको प्रवासी नेपाली नेपालमा आफ्नो दाबी राखिरहन्छ । नेपाली बाहिर बसे पनि दिनहुँ नेपालसित जोडिएको छ । त्यति मात्र होइन, ऊ नेपालमा सार्थक काम गर्न चाहन्छ र त्यसको प्रतिफलको प्रत्याभूति पनि खोज्छ । आज रैथाने र डायस्पोरा दुवै प्रतिफल अरूले खाने किसिमको लगानी गर्न चाहँदैनन् । ऊ आफैंलाई प्रतिफल दिने लगानी गर्न चाहन्छ, चाहे त्यो प्राज्ञिक होस् अथवा व्यापारिक ।

महाधिवेशनको तयारी गरिरहेको कांग्रेसले यी विषयहरूमाथि विशद् विमर्श गर्नु सान्दर्भिक र वाञ्छनीय दुवै छ । किनभने कांग्रेसका सामु आज यसर्थ दुई विकल्प छन्— यो कस्तो पार्टी हुने ? नेपालको प्रजा परिषद्जस्तो स्वर्णिम इतिहास भएको तर वर्तमान नभएको र दिग्गजहरूको नाम जोडिएको भारतको प्रजा सोसलिस्टजस्तो, जसको आज आएर नामोनिसान नै गायब हुन पुगेको छ अथवा वर्तमान र भावी पुस्ताका निम्ति आशा र भरोसा, उद्योग र उद्यमशीलताको मार्गप्रशस्त गर्न सक्ने आफैंमा एक दृष्टान्त । कस्तो बनाउने ? यहाँ भनिएका दुई विकल्पमध्ये कांग्रेसजस्तो बनाउने हो कांग्रेसपंक्तिले आगामी महाधिवेशनमा त्यस्तै विचारको पक्ष लिन्छ र त्यसैअनुसारको नेतृत्व चयन गर्छ ।

प्रकाशित : असार २५, २०७८ ०८:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×