आफैंतिर कति फर्कने ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

आफैंतिर कति फर्कने ?

कांग्रेसमा अब त्यस्ता नेता कति नै होलान् जसले आफूले विश्वास गरेको आदर्शका बारेमा कार्यकर्तालाई बाटो देखाउने नैतिक साहस राख्छन् ? सबैजसोको उद्देश्य ‘किन’ पार्टीमा रहने भन्नेबाट निर्देशित छैन, ‘कसरी’ त्यहाँ अडिने भन्नेबाट छ ।
विष्णु सापकोटा

वैचारिकता जे भए पनि माओवादी जनयुद्धदेखि २०६२–६३ को जनआन्दोलन, मधेसदेखि महिला र जनजाति आन्दोलनसम्म सबैको एउटा साझा लक्ष्य नेपाली राज्यको चरित्र फेर्नु थियो । इच्छा भएर होस् वा बाध्यता, राज्यको चरित्र फेर्ने विधिका रूपमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र शासकीय स्वरूपका लागि संघीयता त्यति बेलाको निर्णायक आन्दोलन र राजनीतिक शक्ति सबैका वैधानिक कार्यसूची थिए ।

राज्यको चरित्र सामन्तवादी र असमावेशी छ, जसलाई नयाँ संविधानमार्फत फेर्नुपर्छ भन्ने विषय बृहत् शान्ति सम्झौताको मर्म थियो । नेपालको राजनीतिक उथलपुथलको यो प्रमुख अध्यायको निष्कर्ष नेपाली राष्ट्रियतालाई फराकिलो रूपमा परिभाषित गर्दै इतिहासलाई पुनर्लेखन गर्नु थियो । उत्तरपुस्तिका त्यति गतिलो त भएन तर पुनर्लेखनको काम प्राविधिक रूपमा सम्पन्न भएकै हो ।

आन्दोलनका नेतृत्वकर्तामा पछि देखिएको सांस्कृतिक पतनका कारणले अहिले प्रमुख रूपमा दुइटा प्रवृत्तिले आँखा चम्काउन थालेका छन्, जसको चरित्र र त्यसले पार्न सक्ने प्रभावबारे यस लेखले चर्चा गर्नेछ । पहिलो, ‘नेपाली’ इतिहास, संस्कृति र ज्ञानपरम्पराको ‘महानता’ को बाटो समाएर । किनकि यसो गर्नेबित्तिकै यसले धेरै अबोध मान्छेको मन खिचिहाल्छ । र यो विषय यति पपुलिस्ट छ, यसमा चित्त नबुझाउनेहरू पनि विवादमा जोडिन चाहँदैनन् । दोस्रो, नेपालको राजतन्त्र विदेशीको षड्यन्त्रले फालिएको हो भन्ने । किनकि, सैद्धान्तिक रूपमा राजतन्त्र किन ठीक छ भनेर रक्षा गर्न सजिलो छैन । राजा ज्ञानेन्ıका प्रजातन्त्र मार्ने हर्कत र कुशासनको प्रतिरक्षा गर्न त उनीहरूलाई झन् गाह्रो छ । त्यसैले, बाह्रबुँदे भारतले गराइदिएको हो र राजतन्त्र नेपालीको इच्छाले नभएर विदेशीको षड्यन्त्रका कारण फालिएको हो भन्ने झुटलाई उनीहरू नथाकीकन दोहोर्‍याउँछन् । ‘विदेशीको षड्यन्त्र’ भनिदिनेबित्तिकै यसले नेपाली जनमानसको केही अंशलाई यसरी उत्तेजित गराउँछ कि यदि कसैले यो लोकतन्त्र भन्ने चीज पनि विदेशीकै षड्यन्त्र हो भनिदियो भने यस्तो लोकतन्त्र चाहिँदैन भन्न पनि पछि नपर्न सक्छन् ।

माथिका दुई प्रवृत्तिलाई धेरै चर्चा नगरेर उपेक्षा गर्न पनि सकिन्थ्यो तर अहिले त नेपालको राजनीतिक कोर्सका लागि नै यी विषय महत्त्वपूर्ण भएका छन् । किनकि एकातिर सत्ताच्युत केपी ओलीले आफ्नो अन्य सम्पूर्ण राजनीतिक साख गुमाएर यस्तै मुद्दाको सहारामा जति सकिन्छ राजनीतिमा टिकिराख्ने उनको योजना अब प्रस्ट नै भएको छ । अर्कातर्फ, नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशन अब त भदौमा हुने नै होला । त्यस महाधिवेशनमा, बीपी कोइरालाका कान्छा जैविक पुत्र शशांक कोइरालाले जानेको र मानेको त्योभन्दा अरू केही छैन । महाधिवेशनमा यो विषय उनले उचाल्ने पक्का छ । कांग्रेसमा अरू नेता जसले यो कुरामा विश्वास गर्दैनन्, तिनले यसको विरोध गरिहाल्न सक्नेछैनन् । कांग्रेसमा अब त्यस्ता नेता कति नै होलान् जसले आफूले विश्वास गरेको आदर्शका बारेमा कार्यकर्तालाई बाटो देखाउने नैतिक साहस राख्छन् ? सबैजसोको उद्देश्य ‘किन’ पार्टीमा रहने भन्नेबाट निर्देशित छैन, ‘कसरी’ त्यहाँ अडिने भन्नेबाट छ ।

राजतन्त्र र राष्ट्रियताका बारेमा बीपीलाई कांग्रेसभित्र र बाहिरका राजावादीहरूले जसरी उद्ध्रृत गर्छन्, तिनका लागि चार पंक्ति खर्च गरेरै बाँकी कुरा अगाडि बढाऔं । नेपालमा प्रजातन्त्रका लागि क्रान्ति गर्नुपर्छ भन्ने मनमा लागेपछि, २००५ देखि २०३९ मा आफ्नो देहान्त नहुन्जेल, ती ३४ वर्षमा बीपीले राजनीतिका कति सिद्धान्त र व्यावहारिक विषयमा के–के बोले/लेखे होलान् ? उनी कार्यकर्तासँग तर्क गर्न रुचाउँथे, आफ्ना मान्यताका बारेमा सविस्तार बताउँथे । मानौं औसतमा हप्ताको दुई पटक मात्र उनी कार्यकर्तासँग छलफल गर्थे र आफ्ना कुरा भन्थे । मानौं एक पटकमा ५,००० शब्दजति बोल्थे भने, यसो सोचौं त ३४ वर्षमा उनले को–कोसँग कति लाख शब्द बोले होलान् ?

घटनाक्रमका विशिष्ट सन्दर्भमा लेखेकै र औपचारिक रूपमा बोलेकै कुरा सम्झे पनि भयो । तर कांग्रेसका राजावादीहरूले पटकपटक के गर्छन्, थाहा छ ? एउटा निश्चित सन्दर्भमा, भारतबाट अति पेलिएपछि नेपालमा आएर लड्ने योजनाअनुसार, रणनीतिक रूपमा राजतन्त्रका पक्षमा बोलेको कुरामार्फत मात्र बीपीलाई परिभाषित गराउन चाहन्छन् । ल त्यो पनि ठीकै छ, बीपी राजावादी नै थिए रे । त्यसो भए अहिलेको कांग्रेसले ती राजावादी बीपीलाई नै छाड्न सक्नुपर्छ । र जसलाई राजतन्त्र मन पर्छ (त्यसो गर्न पाइन्छ), तिनले राजतन्त्र किन चाहिन्छ भनेर सोझै तर्क गर्नुपर्छ । आफ्ना बा–हजुरबाका इतिहासका अनगिन्ती सन्दर्भमध्येबाट, आफ्नो निजी मानसिक प्रवृत्तिले चित्त खाएको एउटा सन्दर्भलाई रोजेर प्रयोग गर्नु भनेको आफ्नो वर्तमानको बौद्धिक टाटपल्टाइलाई पटकपटक उजागर गर्नु मात्र हो ।

अब एकै छिन नेपाली ज्ञानपरम्परा र इतिहास–संस्कृतिको गौरवका बारेमा । इतिहासका घटना उनै होलान् तर तिनीहरूको व्याख्या (जसलाई इतिहास भनिन्छ) र बुझाइ एउटा भन्ने हुँदैन । सक्नेले आफ्नो झुकावअनुसार निरन्तर पुनर्लेखन गरिराख्ने विषय हो यो । कतिपय राजनीतिकर्मीले अरू मुद्दामा वैधानिकता गुमाएपछि राष्ट्रवादलाई उचाल्ने प्रवृत्ति संसारभर देखिएकै हो । सरकारको कामगराइबाट केही नपाएर झोंक्किएका जनतालाई राष्ट्रवादको खुराक दियो भने यसले जनताको रिस अरू ‘शत्रु’ तिर सारिदिन्छ र शासकलाई सजिलो हुन्छ । सत्ताका पछिल्ला महिनामा ओलीको मुख्य अस्त्रमध्ये यो पनि थियो । प्रतिपक्षी भएपछि पनि चुनाव जित्न काम लागिहाल्ला । साना दललाई ठूलो बन्न पनि यो सहयोगी हुन सक्छ । हामी महान् हौं, हाम्रा पुर्खा सबैभन्दा महान् थिए, अरूले नमानिदिएर मात्र हो भन्ने भाष्य खडा गर्‍यो भने सम्बन्धित समुदायका मानिसले आफ्नो आलोचनात्मक चेत प्रयोग नगरी पत्याइहाल्छन्, मक्ख परिहाल्छन् ।

कतिपयलाई लाग्न सक्छ, आफ्नो इतिहास महान् भन्दा कसैलाई किन टाउको दुख्न पर्‍यो ? किनभने, आफ्नो ज्ञानपरम्परा र संस्कृति महान् थियो भनेर प्रतिरक्षामा खटिनेमध्ये धेरैको एउटा समस्या छ । इतिहासको कुनै संस्कृति वा कर्मकाण्डको बचाउ गर्ने सन्दर्भमा उनीहरूले वर्तमानले छाड्नुपर्ने कुरीतिहरूको पनि बचाउ गरेका हुन्छन् । जब वर्तमानमा गर्व गर्ने कुरा हुँदैन, तब उहिले कहिले के थियो भनेर सम्झन चाहनु मानवीय स्वभाव नै हो । तर त्यो जब वर्तमानमा हीनताभावको तहमा पुग्छ, त्यसपछि उसले ‘आफ्नो’ भन्नेबित्तिकै जे पनि महान् थियो भन्ने मानसिक भाष्य बनाउँछ । यसरी आफ्नो लागेको कुराको बचाउ गर्दागर्दै ऊ जातीय/वर्णव्यवस्थाको समेत पक्षधर हुन बेर लाग्दैन । महिलाका समान हकका बारेमा ऊ अझै पनि नैतिक शिक्षा दिने ठाउँमै भएको ठान्छ । र त्यस्तो गर्नेमा महिला स्वयं पनि हुन सक्छन् किनकि माथिको पुरुष भाष्यले आफ्नो चेतनालाई नै वशीभूत गरेको कसैले ठम्याउन सक्दैनन् । ज्ञानपरम्पराको प्रतिरक्षा गर्ने लहरोमा उनीहरू अहिलेको नजरमा हेर्दा सामाजिक कुरीति देखिने विषयको समेत पक्षधर भएका हुन्छन् ।

यसो सोचौं त, जसले विगतको इतिहासका चाहिने–नचाहिने सबै कुरामा त्यसै गर्व गरिरहेका हुन्छन्, किन प्रायः तिनीहरू नै वर्तमानका सबै सामजिक न्यायका मुद्दामा सीमान्तकृत समुदायको पक्षमा हुँदैनन् ? नेपाल धर्मनिरपेक्ष भएको उनीहरूलाई मन पर्दैन । जबकि हिन्दु स्वयं त यसै पनि ठूलो बहुमतमा छन् र उनीहरूको पहिचानलाई कतैबाट केही समस्या छैन । तर जो धार्मिक–सांस्कृतिक रूपमा अल्पसंख्यक छन्, ती सबैले आफ्नो संस्कृतिका लागि सम्मानित महसुस गरून्, देशप्रति सबैको अपनत्वभाव बढोस् भन्ने पो हो त । यस्ता विषयमा जनमतसंग्रह गर्‍यो भने जो पहिले नै ठूलो बहुमतमा छ, उसले त त्यसै जितिहाल्छ नि । यो त अल्पमतमा भएकालाई बहुसंख्यकवालाले ‘दिएको’ न हो । तर त्यसैमा पनि धेरैको चित्त नबुझेको त्यसै देखिन्छ । देश धर्म निरपेक्ष भएर वा सापेक्ष, आफूले व्यक्तिगत जीवनमा के पाउँछु, आफूलाई के फरक पर्छ भन्नेमा उनीहरूलाई चासो छैन । बस, आफ्नो ‘संस्कृति’ मात्र हुनुपर्‍यो । किन हुनुपर्‍यो भन्नेमा पनि गतिलो सैद्धान्तिक तर्क छैन । किनकि यो विदेशीले थोपरेको षड्यन्त्र हो । किनकि यो सबै परिवर्तनको जग मानिएको बाह्रबुँदे सहमति नै विदेशीको षड्यन्त्र हो ।

बाह्रबुँदेतिर पुगिहालियो । रोचक के छ भने, दोस्रो आन्दोलन उत्कर्षमा पुग्दासमेत भारतले करन सिंहलाई उच्च स्तरको दूत बनाएर काठमाडौं पठाएको थियो, राजतन्त्र जोगाउने अन्तिम प्रयास गर्न । तर पनि, नेपालमा राजतन्त्र गएपछि आफ्नो वर्चस्व गुमाएको जुन वर्ग छ, त्यसले रट्न अझै छोडेको छैन— नेपालको राजतन्त्र भारतले फालिदिएको हो । उनीहरू किन त्यसो भन्छन् भने, राजतन्त्र किन राख्नुपर्थ्यो भनेर ज्ञानेन्द्रको बचाउ गर्ने उनीहरूसँग न तर्क छ, न साहस । विदेशीको षड्यन्त्र भनिदिएपछि मान्छेलाई उचाल्न अलिक सजिलो हुन्छ ।

आफ्नो निजी जीवनमा होस् कि सामूहिक, आफूतिर त हामी त्यसै फर्किरहेकै हुन्छौं । यसका लागि कसैले सिकाउनुपर्दैन । सिक्नुपर्ने त आफू कसरी बाहिर विस्तारित हुने, अरूतिर कसरी फर्कने भनेर हो । बुझ्नुपर्ने के हो भने, ‘आफ्नो’ देशको फलानो भाषा, संस्कृति, इतिहास, ज्ञान मात्र महान् भन्दा त्यही आफ्नै देशका ‘अन्य’ समुदायका त्यस्तै परम्परालाई हेप्न आफूले त्यो ‘महानता’ लाई प्रयोग गरेको त होइन ? आफ्ना निजी राजनीतिक र सामाजिक न्यायका दृष्टिले प्रतिगामी सोचलाई अघि सार्न आफ्नो समुदायको इतिहास र परम्पराको महानताको गाथा गाएको त होइन ? देशभित्रकै आफूबाहेकका ‘अरू’ समुदायका इतिहास र सभ्यता कमसल थिए भन्नका लागि आफ्नो ज्ञानपरम्परालाई महान् भनिएको त होइन ? आफूतिर त फर्कने तर कति फर्कने भन्ने मात्रा मिलेन र केका लागि फर्किएको छु भन्ने हेक्का रहेन भने — मान्छे होस् या समुदाय — आफ्नो महानताको कुवाबाट बाँकी संसारको विविधताको ‘महानता’ परख गर्ने क्षमता दिनदिनै क्षीण हुँदै जान्छ ।

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७८ ०८:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एमाले : के थियो, के हुँदै छ ?

एउटा तिलस्मी नेता आएर सब ठीक गर्छ भन्ने अपेक्षा गलत र अवास्तविक हो । तर नेपालीको आम मनोविज्ञानले त्यस्तै खोज्ने गरेको छ ।
विष्णु सापकोटा

२०४७ सालको राजतन्त्रसहितको संसदीय प्रजातन्त्रको प्रबन्ध भएको संविधान तत्कालीन एमालेले नस्विकार्ने त सवालै थिएन, तैपनि आफू कम्युनिस्ट पार्टी ‘पनि’ हो है भनेर आफ्नो मनोवैज्ञानिक परिचय जोगाउन उसले त्यो संविधानलाई ‘आलोचनात्मक समर्थन’ गरेको वक्तव्य स्वयंमा रोमाञ्चक सुनिन्थ्यो ।

अरू राजनीतिक शक्तिको व्यवहारतः ‘आलोचनात्मक समर्थन’ मात्र रहेका बेला, त्यही एमाले कसरी २०७२ सालको संविधान जारी गर्ने बेलासम्म आइपुग्दा राज्य संस्थापनमा रूपान्तरण भएको थियो भन्ने प्रस्तावना यही स्तम्भमा त्यति बेलै चर्चा गरिएको थियो ।

तर अब समय बदलियो । अथवा, दार्शनिक हिसाबमा भन्दा, समय त कहिल्यै किन बदलिन्थ्यो ! एमाले बदलिएको छ । त्यसकारण, पंक्तिकारको २०७२ को प्रस्तावनालाई ‘अपडेट’ गर्नुपर्ने भएको छ । त्यो हो : २०४८ सालमा नेपाली कांग्रेस आफ्नो नेतृत्वमा बनेको संविधान लागू गर्ने एजेन्डाका साथ सरकारमा गएको थियो । २०७२ मा एमालेले भने, आफूले ‘आत्मा’ देखि मन नपराएको (तर सरकारमा पुग्नका लागि जारी गर्नुपर्ने बाध्यताले घोषणा गराएको) संविधानलाई लागू गर्ने जिम्मेवारी यस कारण लिएको थियो कि उसले संविधानको ‘आत्मा’ लाई बिस्तारै–बिस्तारै मार्नु थियो । बोलीचालीको भाषामा भन्दा, कसैको आत्मा खलबल्याउनु छ भने त्यसका लागि आफू पहिले त्यसको आत्मामै पस्नुपर्छ । मान्छे वा अरू जीवको आत्माबारेमै एक अवधारणा छैन भने केलाई संविधानको आत्मा मान्ने भन्ने प्रश्न त उठ्ने नै भयो । त्यही प्रश्नको टेकोमा एमाले जे भएको छ त्यसलाई सैद्धान्तिक रूपमा कसरी हेर्ने र ऊ अब के हुँदै जाला त भनेर हेर्नु त्यति सजिलो त छैन तर महत्त्वपूर्ण र रोचक भने छ ।

अलिकति कुरा दोहोरिन्छन् यहाँनेर, संविधानका आत्माको सन्दर्भ सम्झँदा । जस्तो, खासगरी केपी ओलीलाई संघीयता राम्रो होइन भन्ने लाग्थ्यो । लाग्न नपाउने कुरै भएन । त्यसैकारण उनलाई नेता मान्ने अझै कति छन् र त्यस सूचीमा अहिले महन्थ ठाकुर आफैं अटेका छन् । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता पनि उनलाई मन नपर्ने कुरा भनेर बुझ्न सकिने भइहाल्यो । १४ वर्ष जेल बसेको त ‘सर्वहाराको अधिनायकत्व’ का लागि थियो, लोकतन्त्र स्विकार्नु २०४७ सालदेखिकै बाध्यता थियो । संसद् होस् वा अन्य लोकतान्त्रिक/संवैधानिक संस्था/आयोगलाई स्वायत्त भूमिका दिने कुरा पनि सायद संविधानको आत्माअन्तर्गत नै पर्थे/पर्छन् । यो प्रसंग भने एमालेको तत्कालीन नेतृत्व किन यो संविधान ‘लागू गर्न’ सरकारमा जानु जरुरी थियो भन्ने भूमिकाका लागि मात्र हो ।

२०७२ मा मान्छेले जुन मुद्दाका लागि ओलीलाई नेता मान्थे, ती कारण अब फेरिएका छन् । व्यक्तिगत सत्ता अनुरागका कारण क्षणिक रूपमा पोखिएको कृत्रिम राष्ट्रवाद र भारतसँग लिएको भनिएको तत्कालीन अडानले दक्षिणी छिमेकलाई केही पाठ त पढाएकै हो तर त्यसलाई दीर्घकालीन ठानेर पूर्वराजावादीदेखि अरू खालका जति पनि कन्जर्भेटिभ छन्, तिनले ओलीमा पाएको नयाँ अभिभावकत्वले उनलाई धेरै हौस्यायो । संघीयता खारेज गर्नुपर्छ नभनी, बिस्तारै यसलाई निस्तेज बनाइदिने कार्यले धेरैलाई खुसी पारेकै छ । जो यसमा सबैभन्दा बेखुसी हुनुपर्ने थियो, उनीहरू नै अहिले ओलीका एक मात्र बदनाम सारथि भएका छन् । किनभने उनीहरूको खुसीको स्रोत स्वयंलाई नै ओलीले खुसी पारिसकेका छन् । ‘राष्ट्रवादी’ ओली र ‘मधेसवादी’ ओली जब एउटै व्यक्तिमा विलीन भएका छन्, अघिल्लो कित्ताका कन्जर्भेटिभहरू बिलखबन्दमा छन् । यति छिटो, चार वर्षपहिले आफूले ओलीलाई चिन्न नसकेको रहेछु भन्न पनि गाह्रो छ ।

यी त भए विगतका वर्षमा ओली ककसका नेता भएका छन् भन्ने कुरा । तर यसले एमालेको परिचयलाई के बनाइराखेको छ त ? माधव नेपाल पार्टी प्रमुख हुँदा एमालेको लिंग छुट्टिएन भन्ने धेरैको चिन्ता हुन्थ्यो । बलिष्ठ ओलीको आगमनले उसको हराएको ‘म्यास्कुलिनिटी’ लाई त पटकपटक उजागर गर्‍यो, जसका लागि महिला र नागरिकताको मुद्दा मात्र सम्झे पुग्छ । दुई पटक संसद् विघटन गर्ने, विश्वासको मत प्राप्त नगर्दा पनि राजीनामा नदिने, आफूलाई राजनेता नमान्ने सबैलाई पार्टीबाट निकाल्नेजस्ता कुरा विम्बात्मक रूपमा कुन लिंगतिर पर्छन्, आफैं बुझे हुन्छ । लिंग त खुट्टिएको तर त्यो जीव नै के हो भन्ने खुट्याउन दिन–प्रतिदिन गाह्रो भएको अहिलेको स्थिति ओली र उनका अरिंगाललाई खुच्चिङ भन्नुभन्दा अलिक गहिरो र आगामी दिनको देशको राजनीतिसँग जोडिएको विषय हो ।

ओली प्रधानमन्त्रीको भूमिका र एमाले अध्यक्ष दुवैतिर असफल भएको भन्ने आख्यान त पुरानो भइसक्यो । सरकारमा टिक्न जो–जसलाई रिझाउनुपर्ने हो, त्यसैअनुसार सबैतिर लम्पसार परेका छन् । राम्रो–नराम्रो जे भए पनि उनको आफ्नै पुरानो मान्यता, एमालेको पुरानो परिचयअनुसारका विभिन्न मुद्दामा अडान र अन्य सिद्धान्तका कुरा त सत्ताको बाटोमा तगारा बन्न सक्ने सम्भावना थिएन । धेरै चमत्कार केही गर्नुपर्ने थिएन । अरूसँग एकता गरेर ठूलो दल बनाउने कुरा पनि छाडौं । उनीजस्तो एमाले नेतृत्व गर्न आएका थिए त्यसलाई सग्लो पार्टीकै रूपमा जोगाउन नसकेको मात्र होइन, जोगाउनुपर्छ भन्ने मान्यतासम्म उनमा छैन । किनकि उनको भिजनको पार्टीमा आलोचनात्मक चेत, विचार, विमर्शका लागि ठाउँ नै हुँदैन । विभिन्न सनक र अल्पज्ञानका आधारमा उनको मुखबाट ‘प्रस्फुटन’ हुने सोच सबैलाई ब्रह्मवाक्य वा मार्क्सवादको पछिल्लो व्याख्या ठान्ने वा सोको अभिनय गर्न सक्नेका लागि बाहेक त्यो पार्टी अहिलेका लागि अरू कसैको होइन ।

वैज्ञानिक मार्क्सवादका लागि एकातिर अम्बाको पातको सिद्धान्त, राष्ट्रवादको टेकोका लागि अर्कोतिर सामन्त गोयलको मन्त्रणा, जसरी पनि सत्ता निरन्तरता र अन्य सम्भावित षड्यन्त्रका लागि ठाकुर–महतोको बेहिसाब साथ— साँच्चै, अहिलेको एमाले के हो भनेर दुई वाक्य लेख्ने परीक्षा कतै दिनुपर्‍यो भने के लेख्ने होला ? विकास भनेको गरिबको गाँसको मूल्यमा दमकमा भ्यु टावर, पानीजहाज र रेल भनेको राष्ट्रिय ठट्टाको अजस्र स्रोत, एमाले भनेको केपी ओली । शिक्षा, स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र सबैतिर दलाल पुँजीवाद पार्टीको मूल खम्बा । यस्तै वाक्य लेख्ने त होला, होइन ? कि केही छुट्यो ?

व्यावहारिक पक्षका ससाना पाटातर्फ हेर्दा माधव नेपाल र ओली समूह मिलेर, तिक्तताको पुरानो अनुपम न्यूनतामा पुगेर पार्टी अगाडि बढ्ला भनेर अनुमान गर्न गाह्रो छ । एक त माओवादी केन्ıसँग गर्न खोजिएको प्रत्युत्पादक एकताको प्रयासले पुरानो एमालेको संगठन औपचारिक रूपमै भत्केको थियो । त्यसमाथि, एमालेलाई बरकरार राख्ने सर्वोच्च अदालतको फैसलापछि पुराना समितिलाई के गरिएको छ, त्यसको सन्देश प्रस्ट छ । पहिले रगतको नाताभन्दा सिद्धान्तको नाता कडा हुन्थ्यो । अहिले त्योभन्दा पनि कडा दलाल पुँजीवादको नाताले जोगाइराख्ने उसका कार्यकर्ता र शुभचिन्तक त त्यो पार्टी छोडेर कता जाने ! तर त्योभन्दा बाहेक मुद्दाको हिसाबमा, माथि उदाहरणमा उल्लेख गरेजस्तै, उसले आफ्नै ‘कन्स्टिच्युएन्सी’ भित्रकै वैधता पनि गुमाइसकेको छ । माधव नेपाल समूह फर्केर आएछ भने पनि, यिनीहरू पनि आफ्नो भाग खोज्नेबाहेक अरू कुन नीति र सिद्धान्तलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् र भन्ने आम प्रश्न यत्तिकै पन्छिनेवाला छैन ।

एउटा तिलस्मी नेता आएर सब ठीक गर्छ भन्ने अपेक्षा गलत र अवास्तविक हो । तर नेपालीको आम मनोविज्ञानले त्यस्तै खोज्ने गरेको छ । ओलीले त्यही आम मनोविज्ञानबाट लिनु फाइदा लिएका हुन् । त्यसैले, ओलीले लोकतन्त्र काम गर्ने हुनका लागि चाहिने राष्ट्रिय संस्थालाई एकपछि अर्को गरी कमजोर बनाउँदै लग्दा धेरैले त्यसमा चित्त नबुझाए पनि बोल्दै बोलेनन् । पार्टी एकता जोगाउने नाममा, ‘कम्युनिस्ट’ सरकारलाई बदनाम हुन नदिन, सुरुको लामो समय धेरैले उनलाई माफ गर्दै गए । हुँदाहुँदा उनमा यस्तो ग्रन्थि विकसित भयो, कम्तीमा केन्ıीय तहमा, आलोचनात्मक सुझाव दिने हैसियत भएको कुनै सदस्यलाई त्यहाँ ठाउँ छैन । यसले नै एमालेको परिचय के भएको छ भन्ने बुझाइहाल्छ ।

त्यसो भए अब एमाले के हुँदै छ त ? ओली नेतृत्वको एमाले पहिलेको एकलकाँटे एमालेभन्दा भयानक बहुआयामिक हुने बाटामा अगाडि बढिसकेको छ । त्यसैले नेपाल धर्मनिरपेक्ष भएकामा बेखुस भएका कमल थापाका कित्ताका उनका शुभचिन्तकहरू पनि त्यो पार्टीमा अट्न सक्छन्, जसरी ओलीले नै पहिले उग्र वामपन्थी भनेर गाली गर्ने रामबहादुर थापा बादलहरू अटेका छन् । ठोरीमा भगवान् रामलाई प्रतिष्ठापन गरिदिएकामा खुसी हुने उनका राजावादी समर्थक, एक वर्षपहिले सम्म आफूले देख्न नसकेका महन्थ ठाकुर समूह — अबको केही समयका लागि ओली–एमाले जसलाई भेट्यो उसैलाई अंकमाल गर्दै हिँड्छ ।

प्रस्ट छ, उसले अब चार वर्षपहिले सम्म गरिरहेको मुद्दाको प्रतिनिधित्व गर्दैन । आगामी निर्वाचनमा ऊ कत्रो पार्टी बन्ला, माधव नेपाल समूह छुट्टै दल खोलेर वा अर्कोसँग मिलेर चुनावमा जाला वा ओलीसँगै, चुनाव कहिले होला आदि कारणले उसको साइज कत्रो होला भन्ने त सजिलै बुझिने कुरा भयो । तर एमालेका ‘सिद्धान्तनिष्ठ’ कार्यकर्ता जेजति बाँकी होलान्, अब तिनले स्विकारे हुन्छ— अदालतले फर्काइदिएको एमाले पहिलेको होइन, ओलीको एकल स्वामित्व–स्वरूपको हो । अबको अहम् सवाल के हो भने, ऊ अब आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सबै खाले जायज–नाजायज प्रयत्न गर्नेछ, मिल्न हुने–नहुने सबैसँग मिल्नेछ, पार्टीमा हुल्नेछ । र उसको त्यो प्रपञ्चमा देशले त्यत्रो दुःख गरेर संस्थागत गर्न खोजेको नयाँ संविधानका कुनकुन आधारभूत प्रबन्ध थप कति भत्किने हुन्, हेर्न बाँकी नै हुनेछ ।

प्रकाशित : असार ७, २०७८ ०७:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×