अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धान- विचार - कान्तिपुर समाचार

अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धान

अन्तरविधागत विषयलाई नचिन्ने प्रणालीबाट शिक्षित र दीक्षित विद्यार्थीहरू कुनै समस्यालाई समग्रतामा हेर्ने र बहुआयामिक ढंगले सोच्नेभन्दा अमुक एक विधाको पैरवीकर्तामै सीमित हुने खतरा रहन्छ । त्यसैले विद्यार्थीलाई एक विधाको गहिराइमा डुबाए पनि बहुविधाको चौडाइमा पौडिन सिकाउनुपर्छ ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

सन् १८७८ ताका अमेरिकी अन्वेषक, वैज्ञानिक र उद्यमी थोमस एल्वा एडिसन एउटा नयाँ वस्तुको आविष्कार गर्ने क्रममा थिए । संसारमा विद्युत्को आविष्कार भइसके पनि करेन्टलाई प्रकाशमा बदल्ने वस्तु चिम (लाइट बल्व) बनिसकेको थिएन । त्यसैले भरपर्दो चिमको निर्माणमा त्यतिबेला एडिसनलगायतका २२ जना अध्येता विश्वभर अनुसन्धानरत थिए । चिमको विकासपछि आममानिसको दैनिक क्रियाकलापमा आमूल फेरबदल भयो; चिम बन्नुभन्दा पहिले कृत्रिम उज्यालोमा खाना खानु ‘लक्जरी’ थियो ।

यतिखेर एडिसनको चिम लगभग विस्थापित भइसकेको छ र त्यसको सट्टा अहिले कम विद्युत् खपतमै बढी उज्यालो दिने एलईडी (लाइट इमिटिङ डायड) चिमको प्रयोग गरिन्छ । तथापि चिमको विकासलाई आधुनिक मानव सभ्यताकै क्रान्तिकारी आविष्कारमध्येको मानिन्छ । जसलाई बनाउन एडिसनलाई ठूलै पापड बेल्नुपरेको थियो ।

‘म असफल भएको होइन, मैले दसौं हजार बेकामे विधिहरू सिकेँ’ भन्ने एडिसनले चिममा प्रयोग हुने ‘फिलामेन्ट’ को खोजीमा ६ हजारभन्दा बढी वस्तुहरू परीक्षण गरेका थिए । सन् १८८० अगस्ट २ मा उनले उपयुक्त वस्तु — जापानमा पाइने विशेष प्रजातिको बाँस — फेला पारे । परम्परागत रूपमा मुरलीलगायतका हस्तकलाका सामानहरू बनाउन प्रयोग गरिने उक्त बाँस एक जना साथीले उनलाई जापानबाट पठाइदिएका थिए । उक्त बाँसबाट निकालिएको मसिनो रेसा फिलामेन्टको रूपमा प्रयोग गर्दा लाइट बल्ब एक हजार घण्टाभन्दा बढी समयसम्म बल्ने भयो । मानव सभ्यतालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने चिमको निर्माण भौतिक विज्ञानभन्दा बाह्य विधागत ज्ञानको उपयोगले मात्र सम्भव भएको थियो अर्थात् त्यो अन्तरविधागत ज्ञानको उपज थियो ।

अन्तरविधागत अनुसन्धान

भिन्न विधाका ज्ञानको उपयोगले सफलता पाउने एडिसन एक्लो होइनन् । चार्ल्स डार्बिनले प्रकृति छनोटको सिद्घान्तलाई बुझ्ने र व्याख्या गर्ने क्रममा राजनीतिक अर्थशास्त्री थोमस माल्थसको जनसांखिकी सिद्घान्तको सहारा लिएका थिए । १७ औं शताब्दीका आइज्याक न्युटनदेखि १९ औं शताब्दीका लुई पास्चरसम्मले आफ्नो अनुसन्धान र अन्वेषणको क्रममा आफूले पढेका भन्दा फरक विधाका ज्ञानको उपयोग गरेका थिए । त्यसै गरी जीवशास्त्री जेम्स वाट्सन र भौतिकशास्त्री फ्रान्सिक क्रिकको सहकार्यले डीएनए पत्ता लागेको थियो । पछिल्लो समयमा लेजर सर्जरीदेखि मानव जिनोमसम्म, अणुबम बनाउनेदेखि राडरसम्म र पृथ्वीको हरितक्रान्तिदेखि चन्द्रमामा पुग्नेसम्मका विज्ञान प्रविधिका उपलब्धिहरू बहुविधागत र अन्तरविधागत सहकार्यका परिणाम हुन् ।

आफ्नो वरपरका प्रकृति र आफूलाई बुझ्ने उत्सुक मानवीय स्वभावका कारण संसारमा ज्ञान उत्पादन सम्भव भयो । सुरुमा सम्भवतः सहजताका लागि ज्ञानको खोजीलाई विषयगत वर्गीकरणमार्फत संस्थागत गरियो । पूर्वीय दर्शनका चार वेदमा विद्यमान विषयगत विशिष्टतादेखि एरिस्टोटलको समयमा भएको ज्ञानको विधागत वर्गीकरणले त्यसलाई पुष्टि गर्छ । एरिस्टोटलको समयमा ज्ञानलाई तीन भागमा — धर्म, गणीत, भौतिकशास्त्रलाई सैद्घान्तिक ज्ञानÙ नैतिकता र राजनीतिलाई व्यावहारिक ज्ञानÙ र ललितकला, साहित्य र इन्जिनियरिङलाई उत्पादनमूलक ज्ञान — को रूपमा वर्गीकरण गरिएको थियो । औद्योगिक क्रान्तिपछि युरोपका विश्वविद्यालयहरूमा विभागहरू बनाएर उच्च शिक्षाको अध्ययन र अनुसन्धानमा विधागत विशिष्टता भित्र्याइयो । जसको अनुसरण गर्दै विश्वभरका विश्वविद्यालयहरूमा विभाग खोल्ने, त्यसअन्तर्गत पढ्ने, पढाउने र उपाधिले विद्यार्थीलाई विभूषित गर्ने परम्परा बस्यो ।

विश्वविद्यालयको विधागत संरचनाले दुई कुरामा सहजता ल्यायो । एउटा त्यसले डिग्रीधारीलाई पहिचान दियो जस्तै ः इन्जिनियरिङमा स्नातक, समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर, भौतिक विज्ञानमा विद्यावारिधि । दोस्रो डिग्रीलाई रोजगारी वा अन्य विश्वविद्यालयमा अध्ययनका लागि विनिमयको आधार पनि दियो । साथै त्यसले विधागत गहिराइमा पुग्न अध्येताहरूलाई मद्दत गर्‍यो । जसका कारण पछिल्लो समय संसारभर हरेक विधाहरूले ज्ञान सृजनामा उल्लेख्य प्रगति गरे । विषयगत गरिराइको जानकारीसँगै विधागत सीमितता पनि सतहमा आयो । फलस्वरूप बृहत् र जटिल समस्याहरूको समाधान गर्न, नीति उपयोगी ज्ञान उत्पादन गर्न र मानवीय निर्णयहरूलाई सघाउन एकल विधागत ज्ञानले मात्रै अपुग हुने कुराको अवगत भयो । त्यसले बहुविधागत प्राध्यापन, अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको मर्म र आवश्यकतालाई प्राज्ञिक क्षेत्रमा स्थापित गरायो । बिस्तारै विश्वविद्यालयहरूमा अन्तरविधागतका पढाइ, तालिम र अनुसन्धान परियोजनाहरू सुरु हुन थाले । सन् १९९० पछि त जैविक इन्जिनियरिङ, न्यानोटेक्नोलोजी, बायोइन्फरम्याटिक्सजस्ता नयाँ अन्तरविधागत विषयहरू जन्मिए ।

कुनै निश्चित समस्या समाधानका लागि एकभन्दा बढी ज्ञान–विज्ञानका विधाहरूको तथ्यांक, सूचना, विधि, उपाय, सिद्घान्त र अवधारणाको प्रयोग गरी गरिने अनुसन्धानलाई अन्तरविधागत अनुसन्धान (इन्टरडिस्पिलिनरी रिसर्च) भनिन्छ । जसले एकल विधाको बुझाइ, क्षमता, दक्षता र दृष्टिकोणले नभ्याउने अनुसन्धान गरी नयाँ ज्ञान उत्पादन गर्न वा समस्याको समाधान खोज्न सहयोग गर्छ । अन्तरविधागत अनुसन्धान कार्य एकै व्यक्ति वा विभिन्न विधामा विशिष्टता हासिल गरेका व्यक्तिहरूको समूह मिलेर गर्न सकिन्छ । पछिल्लो समयमा मानवजातिले भोगिरहेका समस्याहरू खाद्यसुरक्षा, गरिबी, जलवायु परिवर्तन, मानव स्वास्थ्य, जैविक विविधताको ह्रास, वातावरणीय विनाशसाथै अटोमेसन र कृत्रिम बौद्घिकीजस्ता प्रविधिको विकाससँगै थपिएका मानवीय, सामाजिक र पर्यावरणीय चुनौतीहरूलाई बुझ्न र त्यसलाई समाधान गर्न अन्तरविधागत बुझाइ, सहकार्य र अनुसन्धान अपरिहार्य बनेको छ ।

अन्तरविधागत सहकार्यका तगारा

नेपालमा पछिल्लो समयमा बायोइन्फर्म्याटिक्स, बायोटेक्नोलोजी, प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापनजस्ता विषयमा पढ्ने पढाउने, विज्ञान कूटनीति, दिगो विकासजस्ता अन्तरविधागत विषयमा बहस–छलफल गर्ने चलन बढे तापनि अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको अवस्था कमजोर छ । नेपालमा अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको प्रमुख तगारो वर्तमान शैक्षिक प्रणाली हो, जसले विद्यार्थीहरूमा बहुविधागत सिकाइको आयतन बढाउनुको साटो एकल विधामै कैद गराउँछ । यहाँ विद्यार्थीको सिकाइको विधागत विशिष्टता पढाइको प्रारम्भमै अर्थात् उच्च माध्यमिक तहबाटै गराइन्छ । विद्यार्थीहरूले व्यवस्थापन, विज्ञान, कला कुन विषय पढ्ने हो त्यतिखेर नै निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ । उच्च माध्यमिक तहमै एकल विधाको शैक्षिक सुरुङमा पसेपछि अपवादबाहेक (विज्ञान पढ्नेले अन्य विधा पढ्न सक्ने) उक्त विद्यार्थी त्यस सुरुङबाट निस्कन असम्भव छ । र, मन लागी नलागी सोही विधामै स्नातकोत्तर वा विद्यावारिधिसम्म पढ्नुपर्ने बाध्यता छ ।

दोस्रो तगारो निश्चित विधा मात्रै पढाउने उद्देश्यले खोलिएका शैक्षिक संस्थानहरू हुन् । जस्तै : स्नातक तहमा अस्कलमा विज्ञान, शंकरदेवमा व्यवस्थापन, सरस्वतीमा समाजशास्त्र र ललितकलामा आर्टस् पढाइन्छ । स्नातकोत्तर पढाउने कीर्तिपुर क्याम्पसको विभागीय संरचना पनि उस्तै छ । स्नातक र स्नातकोत्तर तहको यस्तो खण्डित संरचनाले विद्यार्थीलाई विशिष्टताको थप गरिराइमा धकेल्छ । उच्च माध्यमिक तहमै विधागत विशिष्टताको सुरुङमा पसेका विद्यार्थी यस्तो एकाङ्गी शैक्षिक बिसौनीमा उक्लेपछि आफ्नो विधाइतरको विषयमा उत्सुक नहुने, जानकारी नराख्ने मात्रै होइन, अन्य विषय पढ्नेसँग साथी बन्ने, छलफल गर्ने र अन्तरघुलन हुने अवसरबाट वञ्चित हुन्छन् ।

तेस्रो, अन्तरविधागत विज्ञतालाई जबरजस्ती विधागत विज्ञतामा रूपान्तरण । एकातिर यसरी पाठ्यक्रम र क्याम्पसको बनोटले बहु र अन्तरविधागत विज्ञताको उत्पादन रोकेको छ भने अर्कातिर विदेशमा अन्तरविधागत विषयहरू पढेर आएकाहरूलाई जबरजस्ती नेपालमा भएकै विधाको मात्रै समकक्षता प्रमाणपत्र लिन लगाइन्छ । त्यो इन्कारेमा डिग्रीलाई मान्यता नदिनेसम्मको अपराध गरिन्छ । उदाहरणका लागि कसैले नेपालमा पढाइ नहुने फोटोनिक्स वा न्युरोबायोलोजीमा पीएचडी गरेर आएको छ, उसलाई त्रिविविले यहाँ पढाइ हुने विषय, फिजिक्स वा बायोटेक्नोलोजीजस्ताको समकक्षता प्रदान गर्छ ।

त्यसकारण पाठ्यक्रमको बनोट, पढाउने संस्थानहरूको संरचना र अन्तरविधागत विषयलाई नचिन्ने नियमका कारण हाम्रा विश्वविद्यालयहरूमा अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानको विकास हुन सकेको छैन । जसले गर्दा विज्ञानका दुई मुख्य हाँगा समाज विज्ञान र प्रकृति विज्ञानबीचमा सहकार्य हुन त परै जाओस् प्रकृति विज्ञान नै पढेकाहरूबीचमा पनि मिल्दाजुल्दा विषयको जानकारी राख्ने, अन्य विधागत ज्ञानलाई स्विकार्ने र सहकार्य गर्नेसमेत हुन सकेको छैन । परिणाम यहाँ माटो पढ्नेले त्यसमा उम्रने बिरुवा पढ्नेसँग, बिरुवा पढ्नेले त्यसमा लाग्ने कीरा पढ्नेसँग, कीरा पढ्नेले कीरालाई खाने चरा पढ्नेसँग सहकार्य गर्न उत्सुक हुँदैन । यस्तो प्रणालीबाट शिक्षित र दीक्षित विद्यार्थीहरू कुनै समस्यालाई समग्रतामा हेर्ने र बहुआयामिक ढंगले सोच्नेभन्दा अमुक एक विधाको पैरवीकर्तामै सीमित हुने खतरा रहन्छ ।

एकाङ्गी विज्ञताले अरूको विधागत ज्ञानलाई निषेध गर्छ र आफ्नो मात्रै ज्ञानलाई ठूलो ठान्ने अहंकार जन्माउँछ । यहाँ वन संरक्षणको जिम्मा पाएको निकायले भौतिक पूर्वाधार बनाउनेलाई र भौतिक पूर्वाधार बनाउनेले वनलाई परस्पर शत्रु ठान्छ । जैविक विविधता संरक्षणका लागि संरक्षण क्षेत्र बनाइँदा स्थानीय समुदायको जीविकाप्रति संवेदनशील भएर बन्दैन । पुरातात्त्विक महत्त्वको ठाउँमा सडक खन्नेले त्यहाँको ऐतिहासिकता देख्दैन । खेतमा सहर बसाल्नेले खाद्यको दिगोपनबारे सोच्दैन । फलस्वरूप हाम्रो विकासको सोच, गराइ र नतिजा टाक्सिन पुगेको छ ।

वर्तमानमा नेपालले भोगिरहेको विकास र प्रगतिका समस्याहरू अन्यत्रजस्तै बहुआयामिक छन् । हामीले भोगिरहेको अव्यवस्थित सहरीकरणदेखि जलवायु परिवर्तनको प्रकोपसम्म, आर्थिक विपन्नतादेखि सामाजिक पछौटेपनसम्म, जैविक विविधताको ह्रासदेखि प्रदूषणसम्मका समस्याहरूको हल कुनै एक विधागत विज्ञताले मात्रै गर्न सम्भव छैन । त्यसका लागि बहुविधागत सहकार्यको आवश्यकता र अन्तरविधागत ज्ञान उत्पादन र बृहद् सोचको जरुरी छ । त्यसका लागि हामीले हाम्रा विद्यार्थीहरूलाई एक विधाको गहिराइमा डुबाए पनि बहुविधाको चौडाइमा पौडिन सिकाउनुपर्छ । सिकाइलाई विषय ज्ञाता बनाउनेभन्दा समस्याको समाधान गर्न सक्ने बनाउन जरुरी छ । जसका लागि हामीले बहुविधागत अन्तरक्रिया र समायोजनको वातावरण बनाइदिने, अन्तरविधागत ज्ञान उत्पादनलाई उत्प्रेरणा दिने, पाठ्यक्रम र विधागत रोजाइलाई सकेसम्म खुकुलो र स्वतन्त्र बनाइदिने गर्नुपर्छ ।

लेखक डेभिड इप्स्टिनले आफ्नो पुस्तक ‘रेन्ज : ह्वाई जनरालिस्ट ट्राइम्फ इन अ स्पेसलाइज्ड वर्ल्ड’ मा रोचक सन्दर्भ दिएका छन् । अमेरिकी गल्फ खेलाडी टाइगर उड जसले १८ महिनाको उमेरमै पटर समाते, तीन वर्षमा नाइन होल कोर्स खेले, १८ वर्षमा अमेरिकी एम्याच्योर गल्फ च्याम्पियनसिप जिते र २१ वर्षको उमेरमा विश्वको एक नम्बरको गल्फ खेलाडी बने । स्विस टेनिस खेलाडी रोजर फेडेररले आठ वर्षमा र्‍याकेट समाते, भलिबल, फुटबल, बास्केटबल, ह्यान्डबल, टेनिसजस्ता गोलो वस्तु सबै खेले, १६ वर्षमा टेनिसमा थिग्रिएका उनले २१ वर्षमा विम्बल्डन जिते र ३६ वर्षमा विश्वको एक नम्बर टेनिस खेलाडी बने ।

इप्स्टिन भन्छन्– अहिलेको अत्यन्त विशिष्टीकृत युगमा हामीलाई उडहरू कम फेडररहरू ज्यादा चाहिन्छ । अन्तरविधागत सहकार्य र अनुसन्धानका लागि फेडररजस्तै अन्य खेल बुझेका तर एउटामा विशिष्टता हासिल गरेका थुप्रै विज्ञको खाँचो हामीलाई छ । अबको हाम्रो पढाइ र सिकाइको गन्तव्य त्यतातिर मोडिन जरुरी छ ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७८ ०८:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दलनविरुद्ध दिमाग र दिल

कुन मान्छे कहाँ, कसको कोखमा जन्मन्छ भन्ने कुरा बिलकुल संयोग मात्र हो, जसलाई समाजशास्त्रीहरू जन्मे चिट्ठा अर्थात् ‘बर्थ लटरी’ भन्छन् ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

१३ फेब्रुअरी २००८ । क्यानबेरास्थित अस्ट्रेलियाली संसद्भवन । प्रधानमन्त्री केभिड रडले क्षमायाचना गर्दै भने, ‘विगतदेखि वर्तमानसम्मका सरकारहरूद्वारा निर्मित नीतिनियम र कानुनहरूका कारण अगाध दुःख, कष्ट र क्षति बेहोरेका तपाईं आदिवासी अस्ट्रेलियनहरूसमक्ष म सरकारका तर्फबाट माफी माग्दछु ।’ उनले थपे, ‘यतिखेर इतिहासमा तपाईंहरूमाथि हामीबाट भएका अत्याचार र दुर्व्यवहार सम्झन्छौं । इतिहासको एउटा कालखण्डको त्यो दागलाई सम्झेर ती गल्तीहरूलाई सच्याउँदै अगाडि बढ्न चाहन्छौं । विगतमा हामीबाट भएका अन्यायहरूको स्वीकारोक्तिसँगैको यो क्षमायाचना अस्ट्रेलियाको भविष्यतर्फको पहिलो पाइला हो । त्यस्तो भविष्य जहाँ अस्ट्रेलियाका आदिवासी र गैरआदिवासीबीच विद्यमान आयु, शैक्षिक स्थिति र आर्थिक अवसरहरूको असमान खाडल पुरिनेछ । त्यस्तो भविष्य जहाँ हामी पारस्परिक सम्मान, साझा संकल्प र समान जिम्मेवारी लिएर बाँच्नेछौं ।’

रडको ३६३ शब्द लामो लिखित मन्तव्यलाई विपक्षीहरूले तत्काल समर्थन गरे । क्षमायाचना प्रस्तावलाई संघीय संसद्ले एकैस्वरमा पारित गर्‍यो । उक्त ऐतिहासिक सम्बोधन प्रत्यक्ष सुन्न हजारौं मानिस संसद्भवनमा ओइरिएका थिए । औपचारिक कार्यक्रमको समाप्तिपछि त्यहाँ भेला भएका नागरिकहरूले एकअर्कामा अंकमाल र चुम्बन गरेर खुसी साटे । केभिन रडले पनि त्यहाँ उपस्थित एक आदिवासी वृद्घ महिलालाई अँगालो हाले । उनी हजारौं किलोमिटर पार गरेर राजधानी क्यानबेरा पुगेकी थिइन् । प्रधानमन्त्रीले अँगालो हालेपछि भक्कानिँदै उनले भनिन्, ‘म सत्तरी वर्षकी भएँ, मेरो जीवनमा मलाई अंकमाल गर्ने तिमी नै पहिलो श्वेत पुरुष हौ ।’ उक्त घटनालाई ‘अत्यन्त दुःखद’ को संज्ञा दिँदै रड भन्छन्, ‘हामीले कस्तो देश बनाएका रहेछौं, जहाँ एउटा समुदायले अर्को समुदायलाई पुस्तौंपुस्तासम्म छुँदैन, अंकमाल गर्दैन !’

केभिन रडको उक्त ऐतिहासिक सम्बोधन युट्युबमा सुन्न सकिन्छ । युट्युबमै विद्या चापागाईंको समूहले निर्माण गरेको ‘पानीको कथा’ (हेर्ने कथा शृंखला–५७) पनि छ । कथा पश्चिम सुर्खेतको दुर्गम गाउँ रेक्चाको हो, जहाँ पानीको चरम अभाव छ । कुवाको पानी पिउनुपर्ने गाउँमा दुई घर कामीका लागि छुट्टै कुवा छ । पानीको हाहाकार भए पनि त्यो गाउँमा दलित समुदायलाई गैरदलितको कुवामा निषेध छ । गाउँमा गैरदलितको जनसंख्या धेरै भएकाले उनीहरूको कुवाको पानी चाँडै रित्तिन्छ । त्यति बेला उनीहरूले दलितका लागि छुट्याइएका कुवाबाट पानी लग्छन् तर त्यसको प्रयोग गाईवस्तुलाई खुवाउन मात्र हुन्छ । उक्त कथा नेपाली समाजको कुरूप कथाहरूमध्येको एउटा हो । जातीय विभेद अन्त्य भएको छ दशक पुग्न लाग्दा पनि त्यस्ता कथाहरू अझै सुनिनु हाम्रो सामूहिक असफलताको द्योतक हो ।

कानुनी रूपमा जातीय भेदभावको अन्त्य मुलुकी ऐनले २०२० भदौ १ मै गरेको हो । २०४७ सालको संविधान, अन्तरिम संविधान र अहिलेको संविधानमा जातीय भेदभाव र छुवाछुतविरुद्घको हकलाई मौलिक हकका रूपमा राखिएको छ । जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत ऐन–२०६८ ले जातीय विभेद तथा छुवाछुतजन्य कार्य गर्नु मात्रै होइन, त्यस्ता कार्यलाई समर्थन गर्नु, दुरुत्साहन गर्नु वा उक्साउनुलाई समेत दण्डनीय बनाएको छ । तर रेक्चाको जस्तो जातीय विभेदका घटनाहरू अझै पनि देशभरि बग्रेल्ती छन् । आज यो देशका १३ प्रतिशत दलित समुदायमा त्यस्तो कुनै सदस्य भेटिँदैन जसले जातीय विभेद र छुवाछुतजन्य दुर्व्यवहार नभोगेको होस्, अत्याचार नसहेको होस् । संयुक्त राष्ट्रसंघको नेपाल कार्यालयको गत वर्ष प्रकाशित प्रतिवेदनले भन्छ— आफूले जातीय विभेद भोगेको बताउने दलितको संख्या ९७ प्रतिशत छ ।

नेपालमा दलित हुनु भनेको

कुन मान्छे कहाँ, कसको कोखमा जन्मन्छ भन्ने कुरा बिलकुल संयोग मात्र हो, जसलाई समाजशास्त्रीहरू जन्मे चिट्ठा अर्थात् ‘बर्थ लटरी’ भन्छन् । तर जन्मजस्तो मानिसको नियन्त्रणबाहिरको विषयकै आधारमा नेपालमा विगतदेखि वर्तमानसम्म विभेदपूर्ण संरचनाहरू र उत्प्रेरणा प्रणालीहरू विद्यमान छन् । जातकै आधारमा एकाधिकार, विशेषाधिकार, बन्देज, नियन्त्रण र बहिष्करणको व्यवस्था गरियो । मानवनिर्मित, अझै भन्दा कथित उपल्लो जातिनिर्मित धर्मविधि र पेसागत विभाजन र त्यसैमा आधारित भेदभावपूर्ण नीतिनियम र कानुनी संरचनाका कारण उत्पादनको साधन जमिनमाथिको दलितहरूको स्वामित्व हरण भयो । शिक्षा र सीप विकासका अवसरबाट उनीहरूलाई वञ्चित गरियो । एउटै कसुरमा दलितहरूले बढी सजाय भोग्नुपर्ने नियम बनाइयो । उनीहरूको श्रम र सीपलाई तुच्छ मान्ने उत्प्रेरणा–संरचना निर्माण गरियो, जसका कारण यतिखेर दलित समुदाय राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक रूपमा सीमान्तकृत बन्न पुगे ।

सामाजिक संरचनागत क्षतिका कारण दलित समुदायमा अहिले जन्मेको बच्चा आफ्नो दोषबिना नै पाइलैपिच्छे आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक विभेद भोग्न बाध्य छ । अहिले दलित समुदायमा जन्मेको बच्चाले आफ्नो पाँचौं जन्मदिन मनाउन नपाउने सम्भावना अन्य जातिको भन्दा बढी छ । संरचनाका कारण उक्त बच्चा स्कुले अध्ययन पूरा नगरी ‘ड्रप आउट’ हुने सम्भावना उच्च छ । कथंकदाचित् स्कुले पढाइ पूरा गरेर सहरमा उच्च शिक्षा हासिल गर्न आउँदा जातकै कोठा नपाइने वा कोठा छोड्नुपर्ने अवस्था प्रबल छ । पढाइ पूरा गरेर गाउँमा शिक्षक भएमा पनि ऊ जातकै कारण जतिखेर पनि गाउँनिकाला हुन सक्छ । प्रतिनिधित्वको हिसाबले राज्यका नेतृत्व तहदेखि कर्मचारीतन्त्र, सेना–प्रहरी, न्यायालयजस्ता क्षेत्रहरूसम्म पुग्न अन्य जातिका तुलनामा उसलाई कठिन छ । उसले उत्पादन गरेका दूध, तरकारी वा फलफूल बिक्री नहुने सम्भावना धेरै छ । यदि ऊ महिला भए बोक्सी करार भएर जतिखेर पनि मलमूत्र खुवाइन सक्छ । सदियौंदेखि हालसम्म जारी यो राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक भेदभाव यतिखेर जैविक विभेदमा परिणत भएको छ । दलित यस देशका अन्य समुदायको मानिसभन्दा कम आयु बाँच्छ । त्यति मात्रै होइन, देशमा बाढीपहिरोजस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरू आएमा दलितहरू मर्ने सम्भावना उच्च छ ।

जातीय भेदभावको मूल्य

तर यस्ता जातीय विभेदका कारण पीडित समुदायको प्रगति मात्रै रोकिएको छैन, त्यसले समग्र देशको प्रगतिमा नकारात्मक असर पारेको छ । एउटा समूहमाथिको विभेदले विविधताको एकीकृत उत्पादकत्व घटाएको छ । र, सामाजिक वस्तुको अधिकतम उपयोग पनि हुन सकेको छैन । छुवाछुतको पर्खालले हाम्रो देशको अद्वितीय जातीय र भाषिक विविधताको तागतलाई उजागर हुनबाट रोकेको छ । प्रकृतिमा धेरै विविधतायुक्त पर्यावरणीय प्रणालीलाई उत्पादनशील मानिन्छ । विविधतालाई अंगीकार गर्ने व्यापारिक प्रतिष्ठानले बढी मुनाफा आर्जन गरेका हुन्छन् । विविधतायुक्त अनुसन्धान संस्था बढी उत्पादनशील हुन्छन् । र, त्यसलाई आत्मसात् गर्ने देश बढी अभिनव र विकसित हुन्छन् । उदाहरणका लागि, नेपालले मुलुकी ऐन–२०२० मा छुवाछुत अन्त्यको घोषणा गरेको दुई वर्षपछि स्वतन्त्र भएको सिंगापुरले स्वतन्त्रतासँगै जातीय समावेशिता र अन्तरघुलनको कार्यक्रमलाई बढायो, जातको अनुपातमा एकीकृत बसोबासको नीति ल्यायो र विभिन्न समुदायका मानिसहरूलाई सँगै बस्ने र सहकार्य गर्ने संस्कृति निर्माण गर्‍यो ।

जसरी शरीरको कुनै अंगले काम गरेन भने त्यसको भारले सम्पूर्ण शरीरलाई कमजोर तुल्याउँछ, त्यसरी नै दलित समुदाय विकासमा पिछडिनुको असर उपल्ला जातिहरूलाई पनि परेको छ । उदाहरणका लागि, जातकै कारण रेक्चाका गैरदलितहरू आफ्नो कुवामा पानी सुक्दासमेत ‘दलितको कुवा’ को पानी पिउनबाट वञ्चित भए । त्यसैगरी मन्दिरमै जातीय भेदभावबिना निर्बाध प्रवेश हुने भए मन्दिरको उपयोग सबैले गर्न सक्थे । सायद त्यसबाट उठ्ने भेटीले पुजारी समुदायलाई नै बढी लाभ हुन्थ्यो । त्यसकारण छुवाछुतले सार्वजनिक वस्तुको अधिकतम उपयोग हुन रोकेको छ । त्यसैगरी दलितलाई कोठा दिन्नँ वा दलितसँग आर्थिक क्रियाकलाप गर्दिनँ भन्ने मान्यताले घरधनीलगायतका व्यवसायीलाई नै घाटा पुर्‍याएको छ ।

थप, हालको लोकतान्त्रिक प्रणाली भनेको धेरै अगाडि बढ्नेले पछि रहेकाहरूको हितमा करमार्फत खर्च गर्नुपर्ने व्यवस्था पनि हो । त्यसकारण नेपालमा मानव विकास सूचाकांकमा तल रहेका दलित समुदायको विकासकेन्द्रित कार्यक्रममा अहिले खर्च हुने रकम, यदि उनीहरू अन्य जातिसरह हुन्थे भने, सबै समूहलाई फाइदा पुग्ने कार्यक्रमहरूमा लगाउन सकिन्थ्यो । यसले प्रस्ट पार्छ, छुवाछुतको आर्थिक मूल्य समाजमा त्यसबाट पीडित समूहलाई मात्रै छैन, यो समाजको हरेक तप्कामा बाँडिएको छ । नेपालमा छुवाछुतले पारेको आर्थिक मूल्यको हिसाब गरिएको छैन, तर अमेरिकामा सिटी ग्रुपले गरेको अनुसन्धानअनुसार, रंगभेदका कारण त्यहाँको अर्थतन्त्रमा लगभग १६ ट्रिलियन डलर बराबर घाटा छ । त्यसकारण जातीय विभेद दलितको मात्रै मुद्दा होइन, गैरदलित र समग्र देशको समस्या हो ।

छुवाछुत र विभेद राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिकसँगै आत्मसम्मानसँग जोडिएको मुद्दा पनि हो । जात, रङ, लिंग धर्म, क्षेत्रका आधारमा भएका विभेदहरूबाट सृजित आर्थिक–सामाजिक समस्याहरूलाई हल गर्न संसारभर मुख्यतः दुई उपाय अपनाइएका छन् । एउटा, पीडित समूहलाई थप हानिबाट जोगाउने सेफगार्डÙ र अर्को, उनीहरूलाई लाभ वा क्षतिपूर्ति दिने कार्यक्रम । सामाजिक विभेदलाई हटाउन कानुनी र संस्थागत संरचनाको निर्माण पहिलो विधि हो जसले पीडित समूहलाई सुरक्षा प्रदान गर्छ । नेपालमा जातीय भेदभावलाई कसुर करार गरेर विभिन्न समयमा बनाइएका ऐनकानुनहरू पीडितको सुरक्षाका लागि बनाइएका हुन् । दोस्रो, उनीहरूका लागि पहिले बन्द गरिएका अवसरहरू, जस्तै— शिक्षा, रोजगारीको ढोका खोल्ने हो । आरक्षण प्रणाली त्यस्तै एउटा विधि हो जसले योगदान गर्ने अवसरहरूबाट इतिहासमा वञ्चित समूहका लागि योगदान गर्न बाटो खुला गर्छ, अवसरको समान वितरण गर्नलाई सघाउँछ, ऐतिहासिक संरचनाका कारण क्षमताको परख गर्न नपाएकाहरूलाई क्षमता देखाउने मौका दिन्छ ।

अन्त्यमा, केभिड रड भन्छन्— ऐतिहासिक विभेद कम गर्न र समाजमा अमनचयन कायम राख्न दिमाग र दिलले सँगै काम गर्नुपर्छ । दिमागले गर्ने कार्य भनेको माथि उल्लिखित भेदभावपूर्ण कार्य रोक्न र पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिन बनाइने संरचनाहरू हुन् । दिलले गर्ने कार्य भनेको उच्च जातीय अहंकार त्याग्ने र दलितको आत्मसम्मान बढाउने कदम हो । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सेप्टेम्बर २०१८ मा केभिन रडसँगै न्युयोर्कमा शान्ति, प्रजातन्त्र र विकास कार्यक्रममा वार्तालाप गरे । रडसँगै वार्ता गरेका उनलाई रूपा सुनार काण्डपछि रडलाई जस्तै लाग्यो होला— कस्तो देश र समाज बनाएछौं हामीले, जहाँ डेरा दिने–नदिने कुराको निर्णय जातले निर्धारण गर्छ !

यो देशमा पलपलमा पिल्सिरहेका ४० लाख रूपा सुनारहरूसँग माफी नमाग्ने प्रधानमन्त्रीज्यू ?

प्रकाशित : असार १६, २०७८ १९:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×