एउटा पार्टीको सय वर्ष- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

एउटा पार्टीको सय वर्ष

गफ गरेर जनता बेवकुफ बनाउने नेपालका कम्युनिस्ट नेताहरूले काम गरेर देखाउने चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका नेताहरूबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन् ।
बुद्धिप्रसाद शर्मा

चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) का कडा आलोचक मानिने चिनियाँ मूलका अमेरिकी प्राध्यापक मिन्सिन फेईले हाल सालैको आफ्नो एउटा लेख एवं प्रवचनमा मानिस सय वर्ष लागेपछि मृत्युको मुखतर्फै धकेलिएजस्तै सय वर्षको राजनीतिक पार्टी पनि अवसानतर्फ लाग्ने धारणा राखेका थिए ।

तर स्थापनाको सयौं वार्षिकोत्सव मनाइरहेको सीपीसी भने विभिन्न चुनौतीका बाबजुद झनै आत्मविश्वासी, तन्दुरुस्त, स्पष्ट वैज्ञानिक दृष्टिकोण र आन्तरिक रूपमा थप एकताबद्ध हुन पुग्दा चिनियाँ नेताहरू दंग छन् भने, पश्चिमा शक्तिहरू भिन्न विचारधारा र फरक सभ्यताको भयानक ओजबाट सशंकित भएका छन् । सीपीसीले शतवार्षिकी मनाइरहँदा रोग र अभावले ग्रस्त विश्वलाई स्पष्ट दृष्टिकोण, राजनीतिक दूरदर्शिता, अनुशासन र कडा मिहिनेत हुन सकेमा जस्तै भयानक अप्ठ्याराहरूलाई पनि चिर्दै सम्पन्नता हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने व्यावहारिक सन्देश दिएको छ । वर्तमान चीनमा अझै अनेक चुनौती छन्, तर महत्त्वपूर्ण कुरा, ती चुनौती पार गर्न सकिन्छ भन्ने उच्च आत्मविश्वास र आधार नेतृत्वसँग छ ।

छिन वंशदेखि दोस्रो विश्वयुद्धसम्म अनेक बाह्य आक्रमण बेहोरेको चीनले यतिखेर आएर ओजपूर्ण शक्तिका साथ भन्न थालेको छ— चिनियाँ जनतालाई अब कसैले दबाउन सक्नेछैन अनि चीनको इच्छाशक्ति र सामर्थ्यलाई कसैले बेवास्ता नगरे हुन्छ । गत महिना प्रकाशित सीपीसीको श्वेतपत्रमा मार्क्सवादसँगै चीनको संस्कृति, इतिहास, मुलुकको अवस्था र वर्तमानको यथार्थका आधारमा पार्टीले जनताका पक्षमा निर्णय लिने गरेको थप स्पष्ट पारिएको छ । यसै अवस्थालाई नै चिनियाँ नेताहरूले ‘चिनियाँ विशेषतासहितको समाजवाद’ वा ‘चिनियाँ माटो सुहाउँदो मार्क्सवादी प्रयोग’ भन्दै आएका छन् ।

कम्युनिस्ट विचारधारा अँगालेका चिनियाँ नेताहरू व्यक्तिगत सम्पत्ति राख्दैनन् र कुनै पनि वैचारिक प्रयोग चिनियाँ माटोविपरीत भएमा त्यसलाई हुबहु स्वीकार पनि गर्दैनन् । नेपालका कम्युनिस्टहरूको नैतिक पतनको खास कारण नै पैसाका लागि जस्तै दुष्कर्म पनि गर्न तयार हुनु र नेपाली माटो एवं संस्कृति सुहाउँदो प्रयोगबाट पूरै स्खलन हुनु हो । त्यसैले नेपालमा कम्युनिस्टहरूप्रति चरम आक्रोश बढिरहँदा, हार्वर्ड युनिभर्सिटीअन्तर्गतको एउटा थिंक ट्यांकले गरेको सर्भेमा, चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीप्रति ९३ प्रतिशत चिनियाँ जनताको सन्तुष्टि रहेको देखिएको छ ।

चीनको थियानचिन विश्वविद्यालयको स्कुल अफ मार्क्सवादका डिन प्राध्यापक छोन यीका अनुसार, सीपीसीले आर्थिक रूपमा पश्चिमाभन्दा फरक चीनका लागि उपयुक्त मोडल अपनाएका कारण यो ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल भएको हो । चीनको मोडल अरूका लागि उपयुक्त हुन सक्छ भन्न त सकिँदैन तर चीनको प्रयोग र अनुभवबाट निश्चित रूपमा धेरै जानकारी हुन्छ भन्ने प्राध्यापक यीको टिप्पणी छ । सन् १९८७ मा सम्पन्न सीपीसीको तेह्रौं नेसनल कंग्रेसले तीन तहको विकास रणनीति प्रस्ताव गरेको थियो, जसमा पहिलो सन् १९९० सम्म विद्यमान ग्रस नेसनल प्रोडक्ट (जीएनपी) लाई दोब्बर गर्ने, त्यस्तै शताब्दीको अन्त्यसम्म पुनः दोब्बर गर्ने र अन्तिममा एक्काइसौं शताब्दीको मध्यसम्म प्रतिव्यक्ति जीएनपीलाई आधारभूत रूपमा विकसित मुलुकको अवस्थामा पुर्‍याउने लक्ष्य थिए ।

त्यस्तै, चीनबारे विश्लेषण हुँदा धेरै चर्चा हुने गरेको दुई शताब्दी लक्ष्यअनुसार पहिलो शताब्दी लक्ष्य ‘आधारभूत रूपमा समृद्ध समाज’ निर्माण गर्ने सपना पूरा भएको चिनियाँ राष्ट्रपतिले औपचारिक घोषणा गरेका छन्, साथै दोस्रो शताब्दी लक्ष्य सन् २०४९ सम्म पूरा हुने चिनियाँ नेतृत्वले अठोट लिएको छ । चिनियाँ एवं विदेशी अध्येताहरूले समेत चीनका सन्दर्भमा पटकपटक उल्लेख गर्ने आधरभूत रूपमा समृद्ध समाज अर्थात् चिनियाँ भाषामा ‘सियाओखाङ’ को अवधारणा २,५०० वर्षअगाडिको एउटा कविताबाट लिइएको हो । यसको खास चिनियाँ अर्थ हुन्छ— शान्तिपूर्ण र सुखी जीवन । चीन अहिले यही बाटामा छ ।

सीपीसी नेतृत्वले आधुनिक चीनको निर्माणका निम्ति विभिन्न प्रयोग गर्ने क्रममा कठिन चुनौतीहरूको सामना नगरेको होइन । ‘ग्रेट लिप फरवार्ड’ को असफलता, सन् १९५० को दशकका भयानक प्राकृतिक विपत्तिहरू, सोभियत युनियन र भियतनामसँगको युद्ध, विध्वंसकारी सांस्कृतिक क्रान्ति जसबाट नेता तङ सियाओफिङ स्वयं प्रताडित हुनुपरेको थियो । यीलगायतका कठिन अवस्थाबाट गुज्रिँदै र पाठ सिक्दै चीनले सन् १९७८ मा सम्पन्न सीपीसीको एघारौं केन्द्रीय समितिको तेस्रो बैठकबाट ‘सुधार र खुलापन’ को वैज्ञानिक योजना अख्तियार गर्दै आर्थिक निर्माण अभियानको वर्तमान अवस्थाको यात्रा तय गरेको थियो । यो अभियान सीपीसी नेतृत्वले भनेअनुसार चिनियाँ विशेषतासहितको विकास मोडल हुन पुग्दा चालीस वर्षभित्र चीन दोस्रो अर्थतन्त्र मात्र बनेन, बाह्य लगानी भित्र्याउनेमा पहिलो, क्रयशक्ति समताका आधारमा पहिलो र धेरै देशसँग पहिलो निर्यातकर्तासमेत बन्यो ।

विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूले सन् २०२८ सम्म चीन पहिलो अर्थतन्त्र बन्न सक्ने प्रक्षेपण गरेका छन् । आर्थिक सुधार सुरु गर्दाताका सन् १९८० मा चीनको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) जम्मा १९१ अर्ब डलर थियो भने प्रतिव्यक्ति आम्दानी जम्मा १९५ डलर । यो भनेको विश्वकै गरिब मुलुकमध्येको एक भएको अवस्था थियो । तर चालीस वर्षपछि सन् २०१९ को तथ्यांकअनुसार, जीडीपी १४ दशलमलव ३ ट्रिलिएन डलर पुग्यो भने प्रतिव्यक्ति आम्दानी १० हजार २ सय ६१ डलर । पेकिङ विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्रका प्राध्यापक काओ हफिङको भनाइमा, मुख्य कुरा के हो भने चिनियाँ जनताले यतिखेर जस्तो जीवनस्तर जिउन सकेका छन्, यो आजभन्दा चालीस वर्षअगाडि कल्पनासम्म गर्न सकिँदैनथ्यो ।

विश्वकै पहिलो जनसंख्या चीनमा अझै विविध चुनौती कायमै छन् । आर्थिक असमानता, सहर र गाउँबीचको गहिरो खाडल, सबैका लागि उचित शिक्षा र स्वास्थ्य, वातावरणका मुद्दाहरू चिनियाँ नेताहरूका लागि अद्यापि टाउकोदुखाइका विषय हुन् । ‘वासिङ्टन क्बाटर्ली’ मा प्रकाशित लेखमा स्कट रोजेली र म्याथ्यु बोसवेलले आर्थिक असमानता र धनी–गरिबबीचको खाडल पुर्न नसके चीनले विषम अवस्थाको सामना गर्नुपर्ने र चीन उच्च आयस्रोत भएका मुलुकहरूको सूचीमा अट्न नसक्ने चेतावनी दिएका छन् । ‘मिडिल इन्कम ट्र्याप’ बाट जोगिन चीनले सुविचारित मोर्चा कस्नुपर्ने अर्थशास्त्रीहरूको सुझाव छ । आधुनिक चीनमा धनी र गरिबबीच बढ्दो खाडल, सहर र गाउँबीचको व्यापक असमानतालाई चिनियाँ राष्ट्रपतिले पटकपटक उल्लेख गर्दै यो अवस्था सम्बोधन गर्न नसके पार्टीले भविष्यमा भयानक अवस्था सामना गर्नुपर्नेतर्फ सचेत गराउँदै आएका छन् । पार्टी नेतृत्वमा आएपछिको पहिलो बैठकमा महासचिव सीले भ्रष्टाचार, जनतासँग कार्यकर्ताको दूरी, भद्दा औपचारिकतावाद र प्रशासनतन्त्रजस्ता संगीन विषयमा कडा कदम चाल्न सकिए मात्र पार्टी खास रूपमा सुदृढ हुने र जनविश्वास उच्च हुने बताएका थिए । नेता सी सत्तामा आएपछि भ्रष्टाचारविरुद्ध चालिएको देशव्यापी कडा कदम र जनतासँग कार्यकताको निकटतम साक्षात्कारले पनि उनीप्रति चीनमा लोकप्रियता बढेको यस पंक्तिकारले धेरै चिनियाँबाट सुन्दै आएको छ ।

स्थापनाका केही वर्ष अलि कमजोर र दिशाहीनजस्तो भएको सीपीसीले सन् १९३५ को चुन्ही सम्मेलनबाट माओ सैन्य प्रमुखका रूपमा आएपछि तीव्रता लिएको थियो । सन् १९४९ पछि माओले समाजवादको विकासका लागि भन्दै विभिन्न प्रयोग गरे पनि यथोचित उपलब्धि हासिल गर्न सकेका थिएनन् । तर पनि माओ चीनले अमेरिकालाई एक दिन पक्कै उछिन्छ भन्नेमा विश्वस्त थिए र आफ्ना कमरेडहरूलाई बारम्बार यो कुरा भनिरहन्थे पनि । माओको मृत्युपश्चात् दोस्रो पुस्ताले पहिलेका उपलब्धिहरू अंगीकार गर्दै र विगतमा भएका गल्तीहरू सच्याउँदै नयाँ गन्तव्य तय गरेको थियो । सन् १९८१ मा सम्पन्न सीपीसीको एघारौं केन्द्रीय समितिको छैटौं बैठकले एउटा प्रस्ताव पारित गर्दै विध्वंसात्मक सांस्कृतिक क्रान्ति र यसको आदर्शलाई अस्वीकार गर्‍यो, साथै पार्टीको वैचारिक एवं सांगठनिक विकासका लागि माओ विचारधारालाई मार्गदर्शक सिद्धान्तका लागि अनुसरण गर्ने निर्णय पनि गर्‍यो । त्यो समयमा सबैसँग अत्यन्त नरम र विनम्रतापूर्वक प्रस्तुत हुने नेता तङले छोटो समयमै अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र साथ जुटाएका थिए ।

नेपाली कम्युनिस्टहरू पदमा पुगिसकेपछि जनता बिर्सिन्छन्, लोभीपापी केही कार्यकर्ता र बिचौलिया–व्यापारी भए पुग्छ उनीहरूलाई । तर चीनमा यस पंक्तिकारले देखेको यथार्थ के छ भने, जनता र पार्टीबीचको सम्बन्धलाई नङ र मासुको जसरी लिइन्छ, हर पल जनताको समस्या र आवश्यकता के छ, त्यसमा पार्टीका कार्यकर्ताहरू लागिरहन्छन् । चीनमा कोभिड–१९ नियन्त्रणमा प्राप्त सफलतामा पार्टीका कार्यकर्ताहरूको अनवरत जनसेवा र कठोर योगदानलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिइन्छ । सीपीसीका कार्यकर्ताहरू भन्छन्— हामीलाई दैनिक स्थानीय नेताहरूबाट जनताको काममा खट्न निर्देशन आइरहेको हुन्छ र हरपल जनकेन्द्रित भएर हामी कार्यक्षेत्रमा खटेका हुन्छौं ।

तीव्र विकासका कारण यति बेला चीन विश्वचर्चामा छ । यद्यपि चीनवारे अझै पनि पश्चिमा जगत् भ्रममा छ भन्छन् प्राध्यापकहरू राना मित्तर र इल्सवेथ जोन्सन । पश्चिमले उदार अर्थतन्त्र र लोकतन्त्र एकै सिक्काका दुई पाटा हुन्, लोकतन्त्रबाहेक अन्य राजनीतिक प्रणालीहरू जनअनुमोदित हुन सक्दैनन् र आधुनिक चीनका जनताले पश्चिमाको जस्तै रहनसहन, तौरतरिका र पद्धति अनुसरण गर्नेछन् भन्ने चरम भ्रममा रहिरहँदा चीनलाई खास रूपमा बुझेर गतिलोसँग डिल गर्ने मौका गुमाएको प्राध्यापकद्वयको निष्कर्ष छ । वास्तवमा चीनले सबैजसो समृद्ध मुलुकहरूबाट सिकेर आफ्नो माटो सुहाउँदो प्रयोग गरेको हो । अरू त के कुरा, बुद्ध धर्मबारे चीनमा भइरहेको अभ्याससमेत अरूको भन्दा भिन्न छ भन्छन् चिनियाँहरू । कम बोलेर अरूलाई कुराकानीको विषयवस्तु दिइरहने र धेरै कुराको जानकारी लिने चिनियाँ तरिकाबाट यो पंक्तिकार पनि चकित हुँदै आएको छ । चिनियाँको यो तरिका नबुझेका कतिपय विदेशी विज्ञहरूले चिनियाँहरूलाई पढाएर आएँ भन्दै अहंकार देखाएको यो पंक्तिकारले धेरै पटक देखेको छ ।

चीनभित्र पनि यति बेला पूर्व अगाडि बढिरहेको छ भन्ने लगभग साझा अवधारणा पाइन्छ । पूर्व भनेर मुख्यतः चीनको समृद्धि र यसको रफ्तारलाई नै इंगित गर्न खोजिएको हो । साँच्चिकै यतिखेर विश्वको समय चीनको पक्षमा देखिन्छ । जस्तै चुनौतीका बीच पनि चीन अबका केही दशक अगाडि नै बढिरहनेछ । कुनै बेला नेता तङले प्रान्तीय नेताहरूलाई प्रोत्साहन गर्दै भन्थे— अब पछाडि पर्नेले इतिहासको चुटाइ भेट्छÙ अब पनि विज्ञान, प्रविधि र आधुनिक शिक्षालाई अनुसरण गर्नुको अर्को विकल्प छैन । यो बाटामा चीन हिँडेको पनि देखिन्छ । पार्टी महासचिव सीले आफ्ना कार्यकर्ताहरूलाई हरपल जनतासँग नजिक रहेर काम गर्न निर्देशन दिइरहेका छन् ।

चीनमा बसेर सीपीसी स्थापनाको शतवार्षिकी नियालिरहँदा यो पार्टीमा व्याप्त उत्कट ऊर्जा, आत्मविश्वास, सामाजिक चेत, वैज्ञानिक दृष्टिकोण र कठोर मिहिनेत गरेर काम फत्ते गर्न सक्ने जबर्जस्त सामर्थ्य देखेर यो पार्टी अझै पनि जवान नै छ कि भन्ने भान पर्छ । पक्कै पनि यसको तन र मनमा शंका गर्नुपर्ने ठाउँ छैन । काम गरेर देखाउने सीपीसीका नेताहरूबाट गफ गरेर जनता बेवकुफ बनाउने नेपालका कम्युनिस्ट नेताहरूले धेरै कुरा सिक्न सक्छन् । आर्थिक–सामाजिक गहन रूपान्तरणका लागि चिनियाँ नेताहरूले जस्तै मिहिनेत गर्न नेपालमा पनि नसकिने होइन । यसका लागि त्याग, समर्पण, स्वच्छता र व्यावहारिक तथा वैज्ञानिक दृष्टिकोणचाहिँ निश्चित रूपमा आवश्यक पर्छ ।

(शर्मा चीनको सिचुवान प्रान्तस्थित लसान नर्मल विश्वविद्यालयका सहप्राध्यापक र सेन्टर फर ट्रान्स हिमालय स्टडिजका सिनियर रिसर्च फेलो हुन् ।)

प्रकाशित : असार २१, २०७८ ०७:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोभिड–व्यवधान र बीआरआई

कोभिडको आन्तरिक आर्थिक गतिविधिमा भयानक असर र विश्व आर्थिक जटिलताको आन्तरिक प्रभावका कारण धेरै बीआरआई सदस्यहरू तत्काल आर्थिक रूपमा जुर्मुराउने अवस्थामा छैनन् । 
बुद्धिप्रसाद शर्मा

कोभिड–१९ को महामारीले विश्वसमुदाय अझै आक्रान्त भइरहँदा चीनले बेल्ट एन्ड रोड इनिसियटिभ (बीआरआई) अन्तर्गत अगाडि बढाएका मुख्य गरी पूर्वाधारसम्बद्ध परियोजनाहरूको कार्यान्वयनमा विविध अड्चन आइरहेको स्पष्ट देख्न सकिन्छ ।

धेरै देशमा अझै लकडाउनको अवस्था, यातायात–भ्रमणमा समस्या र सप्लाई चेनमा देखा परेको जटिलताबाट स्वाभाविक रूपमा बीआरआई प्रोजेक्टहरूमा कठिनाइ उत्पन्न भएको छ । महामारीसँगै ऋणको भार, आर्थिक बोझ, न्यून लगानी र आयात–निर्यातमा कठिनाइले धेरै देश विषम आर्थिक अवस्थामा छन् । यस्तो अवस्थामा अर्बौं डलर लगानी भइसकेका बीआरआई प्रोजेक्टहरूलाई कसरी अगाडि बढाउने र पूर्वाधार निर्माणका कामहरूलाई चाँडै सम्पन्न गरेर विभिन्न अवसरको वातावरण तयार गर्ने भन्ने सन्दर्भमा चीन एवं सम्बन्धित मुलुकहरूले नयाँ शिराबाट छलफल गरी निष्कर्षमा पुग्नुपर्ने देखिएको छ ।

अहिलेसम्मको अवस्था हेर्दा बीआरआई प्रोजेक्टहरूमा बढी लगानी वा ऋण प्रवाह गर्नेहरूमा चिनियाँ डेभलपमेन्ट बैंक, सिल्क रोड फन्ड, न्यु डेभलपमेन्ट बैंक र एसियन इन्फ्रास्ट्रक्चर इन्भेस्टमेन्ट बैंकलगायत छन् । कोभिड महामारीसृजित अड्चनहरूसॅग जुधिरहेका प्रोजेक्टहरूले थप समय लिन सक्ने र लागत पनि बढ्ने भएकाले नयाँ समझदारी गर्नुपर्ने हुन सक्छ । साथै महामारीले अप्ठ्यारोमा परेका अर्थतन्त्रहरू थप ऋण धान्न सक्ने नभएकाले ऋण प्रवाहकर्ता र ऋणी दुवैले पुनः सहमति गर्नुपर्ने हुन्छ । जस्तो, चीन–पाकिस्तान इकोनोमिक करिडोर (सिपेक) कार्यान्वयनमा आएको सात वर्षसम्म पनि अझै एकतिहाइ काम सम्पन्न हुन सकेको छैन भने, पहिलेबाटै धर्मराउँदो पाकिस्तानी अर्थतन्त्रमा महामारीले थप जटिलता सृजना गरिदिएको छ ।

बीआरआई प्रोजेक्टहरू पहिले पूर्वाधारसम्बद्ध बढी हुन्थे भने, सन् २०१९ यता बजार संयोजन, भ्यालु चेन निर्माण, विश्वव्यापी सुशासन र सभ्यताहरूबीचको संवादजस्ता विषयहरू पनि समेटिएका छन् । पश्चिमा विश्लेषकहरूका भनाइमा चीनले ‘कम्युनिटी अफ कमन डेस्टिनी’ को नारालाई योजनाबद्ध रूपमा बीआरआई कार्यान्वयनसॅगै अगाडि बढाएको छ । विश्व व्यापार विस्तारका क्षेत्रमा बीआरआईको योगदान पनि उच्च छ । सन् २००१ सम्म आईएमएफका ८० प्रतिशतभन्दा बढी सदस्यहरूको अमेरिकासँगको व्यापार उच्च थियो भने, सन् २०१९ सम्म आइपुग्दा १९० मध्ये १३० मुलुकको चीनसॅॅगको व्यापार उच्च छ अमेरिकाको भन्दा । यस्तै बीआरआई साझेदार मुलुकहरूमा चीनको लगानी सन् २०१४ देखि २०१९ सम्म सय अर्ब डलरभन्दा माथि थियो, तर सन् २०२० कोभिड महामारीको असरसॅगै लगानीमा केही गिरावट आएको छ । बीआरआई साझेदार मुलुकहरूसँग चीनको विविध किसिमका समझदारी एवं आदानप्रदान निकै बढेर गएको छ, अनेक जटिलताका बाबजुद । तर पनि आफ्ना वित्तीय स्रोतबाट व्यापक रूपमा पैसा प्रवाह भएपछि र धेरै प्रोजेक्टमा लगानीको जोखिम बढ्ने संकेत देखिएपछि बेइजिङले यसलाई सम्बोधन गर्न केही नयाँ तरिका अवलम्बन गर्ने भएको छ ।

बिनागहन अध्ययन भएका लगानीहरू अनुत्पादक हुनेमा बेइजिङ पुगेको देखिन्छ । सन् २०१८ सम्म उच्च देखिएको बाह्य लगानी तथा ऋण सन् २०२० को अन्तिमसम्म आइपुग्दा केही घटेको छ । ग्रिन बेल्ट एन्ड रोड सेन्टर, ओईसीडी, बर्ल्ड बैंकलगायतले गरेको अध्ययनले अहिलेसम्मका अनुभवहरूबाट निष्कर्ष निकालेर नीतिगत एवं प्राविधिक सुधारहरूसँगै नयाँ आर्थिक मूल्य र सिद्धान्तहरूमा टेकेर अगाडि बढ्ने हो भने लगानी, व्यापार, वित्तीय परिचालन, डिजिटल सूचना सञ्जाल, प्रविधि विकासलगायतमा धेरै प्रभावकारी एवं नतिजामूलक कार्यहरू सम्पन्न हुन सक्छन् । तर यसका लागि बेइजिङ बीआरआईमा सुधारका लागि तयार रहनु पहिलो सर्त भएको उनीहरूको सुझाव छ । त्यसो त चीनको अर्थ मन्त्रालयले विभिन्न पक्षबाट आएका सुझावहरूलाई मनन गर्दै सन् २०१९ मा बेल्ट एन्ड रोड डेब्ट सस्टेनेबिलिटी फ्रेमवर्क सार्वजनिक गरेको थियो, जसले दीर्घकालीन ऋणको परिचालन र सामर्थ्य, ऋण विश्लेषण, ऋणभार चुनौती व्यवस्थापन, नीतिगत व्यवधानलगायतलाई सम्बोधन गर्न स्पष्ट आधार, नियम तथा संयन्त्रहरूको व्यवस्था गरेको छ ।

पश्चिमाहरूले अरूलाई प्रभाव पार्न सक्ने चीनको नरम शक्तिका आधारहरू कमजोर भएको आरोप लामो समयदेखि लगाउँदै आएको स्थितिमा चीनले बीआरआईलाई पब्लिक गुडका रूपमा एक्स्पोज गर्न खोजेको देखिन्छ । चिनियाँ नेतृत्वले अगाडि सारेको ‘चिनियाँ सपना’ को नारालाई सन् २०४९ सम्म साकार पार्न बीआरआईको आन्तरिक एवं बाह्य योगदान उच्च रहने नेतृत्वले विश्वास लिएको छ । पश्चिममा चीनप्रति ज्यादा नकारात्मक धारणा बताइए पनि अन्य मुलुकमा केही अपवादलाई छोडेर त्यस खालको नकारात्मक धारणा पाइँदैन, सकारात्मक एवं अपेक्षा नै देखिन्छ । पिउ रिसर्च सेन्टरले २०२० मा गरेको अध्ययनमा पश्चिम युरोपेली मुलुकहरूमध्ये ५१ प्रतिशितले चीनलाई विश्वको प्रमुख आर्थिक शक्तिका रूपमा स्वीकार गरेको देखिएको छ ।

दक्षिण एसियाको कुरा गर्दा, पाकिस्तान, श्रीलकां र बंगलादेशमा बीआरआईअन्तर्गत उच्च लगानीहरू छन् । चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको सन् २०१६ मा भएको बंगलादेश भ्रमणताका २४ अर्ब डलर लगानीको प्रतिबद्धता भएको थियो । श्रीलंकामा हम्बनटोटा पोर्ट, विशेष आर्थिक क्षेत्र निर्माण, कोलम्बो पोर्ट सिटी योजनालगायतका विभिन्न बीआरआई प्रोजेक्ट अगाडि बढिरहेका छन् । विकासको प्रमुख आधार मानिएको पूर्वाधार निर्माणमा नेपाल भने बीआरआईबाट लाभ लिन चुकिरहेको छ ।

हालसम्म १४० मुलुकले बीआरआई समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर गरेका छन्, जसमध्ये १८ मुलुक युरोपेली संघका सदस्य छन् । कोभिडले बाह्य व्यापार एवं लगानीमा असर पुर्‍याइरहेको सन्दर्भमा चीनले आन्तरिक खपत, लगानी एवं अन्य विविध आर्थिक गतिविधिमा योगदान पुर्‍याउने योजनाअनुसार डुअल सर्कुलेसन नयाँ विकास रणनीति सार्वजनिक गरेको छ । चीनको चचियाङ प्रान्तको भ्रमणताका गत वर्ष राष्ट्रपति सीले कोभिड महामारीका कारण धेरै मुलुकको अर्थतन्त्रलाई नराम्रोसँग प्रभावित पारिरहेको सन्दर्भमा आन्तरिक अर्थतन्त्रको सृदृढीकरण र बाह्य साझेदारीलाई अगाडि बढाउन नयाँ सन्दर्भमा नयाँ विकास रणनीतिको आवश्यकता रहेको बताएका थिए । त्यसअन्तर्गत नै चीनको चौधौं पञ्चवर्षीय योजना निर्माण एवं नयाँ विकास रणनीति तयार भएको थियो । अबका बीआरआईअन्तर्गतका गतिविधिहरू यसै नयाँ रणनीतिअनुसार अगाडि बढ्नेमा शंका छैन । चिनियाँ अधिकारीहरूले बाह्य विश्वको चाहना र आवश्यकताअनुसार समझदारी गरेर अगाडि बढ्न नयाँ विकास योजनाले थप सहयोग पुग्नुका साथै वस्तुगत ढंगबाट निष्कर्षमा पुग्न सान्दर्भिक हुने तर्क गरेका छन् ।

डिजिटल अर्थतन्त्रको ढाँचालाई अगाडि बढाउन चीनले २० भन्दा बढी मुलुकसँग सिल्क रोड ई–कमर्स प्लेटफर्म निर्माण गरेको छ । सन् २०२० मा चीनको कुल जीडीपीमा डिजिटल अर्थतन्त्रको योगदान दुईतिहाइ हाराहारी थियो । यो स्थितिले बीआरआई कार्यक्रमहरूलाई जटिलतम अवस्थामा पनि अगाडि बढाउन नयाँ आधार तयार गरेको छ । चीनले बीआरआई सदस्य मुलुकहरूसमक्ष सन् २०२० मा ग्लोबल डाटा सेक्युरिटी इनिसियटिभ प्रस्ताव गर्दै सूचना प्रविधिको दुरुपयोग नियन्त्रण, सप्लाई चेनको स्थायित्व, पूर्वाधारसम्बन्धी डाटाहरूको सुरक्षा, गोपनीयताको सुरक्षालगायतलाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ । कोभिडको असरलाई रोक्न सफल चीनको अर्थतन्त्रमा सन् २०२१ को पहिलो क्वाटरको आर्थिक वृद्धिदर १८ दशमलव ३ प्रतिशत हुनुले चिनियाँ नेतृत्वलाई थप आत्मविश्वासी र चुनौती सामना गर्न सकिन्छ भन्ने बलियो आधार दिएको छ ।

चीनको नेसनल ब्युरो अफ स्टाटिस्टिकका प्रवक्ता लिउ आइहुवाका अनुसार आन्तरिक र बाह्य मागमा वृद्धि, प्रभावकारी लगानी, गुणस्तरीय वस्तु एवं सेवाको प्रभाव र गतिशील बजार कायम हुनुलगायतले गर्दा कोभिड महामारीको कठिनतम अवस्थामाझ पनि चीनले यो किसिमको उपलब्धि हासिल गरेको हो । चीनको अर्थतन्त्रमा आएको नवीनतम बढोत्तरीले बीआरआईलाई थप प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउन चीन समर्थ हुने चिनियाँ अर्थशास्त्रीहरूको टिप्पणी छ । चिनियाँ अधिकारीहरू कोभिड महामारी बढेसँगै सन् २०२० को मध्यसम्म बीआरआई प्रोजेक्टहरूमा अलि बढी व्यवधान रहे पनि त्यसयता जटिलता कम हुँदै गएको दाबी गर्छन् । तर अझै पनि विभिन्न देशमा महामारीको प्रकोप उच्च रहेकाले ढुक्कको वातावरण तयार हुन केही समय लाग्ने उनीहरूको भनाइ छ ।

महामारीद्वारा उत्पन्न संकट र वित्तीय जटिलताका कारण बीआरआईअन्तर्गतका प्रोजेक्टहरू — जस्तो, इन्डोनेसिया र नाइजेरियाका द्रुत गतिका रेलमार्गका निर्माण कार्य — रोकिएका छन् । कम्बोडियामा स्थापना गर्न लागिएको विशेष आर्थिक क्षेत्र र पावर प्लान्टमा जटिलता देखिएको छ । म्यानमार र बंगलादेशमा निर्माणाधीन पावर प्लान्टमा पनि केही अप्ठ्यारा सिर्जना भएका छन् । थाइल्यान्डमा निर्माण गर्ने भनिएको द्रुतगतिको रेलमार्ग र कुवेतमा स्थापना गर्न लागिएका सिल्क सिटी तथा पाॅॅच आइल्यान्ड प्रोजेक्टहरूमा समेत केही अप्ठ्यारा देखा परेका छन् । कोभिडको आन्तरिक आर्थिक गतिविधिमा भयानक असर र विश्व आर्थिक जटिलताको आन्तरिक प्रभावका कारण धेरै बीआरआई सदस्यहरू तत्काल आर्थिक रूपमा जुर्मुराउने अवस्थामा छैनन् । यो अवस्थाले पनि अर्बौं डलरका बीआरआई प्रोजेक्टहरूलाई अगाडि बढाउने सन्दर्भमा चिनियाँ अधिकारी एवं ऋणदातासँग पुनः वार्ता गरेर सहुलियतका लागि समझदारी गरेर मात्र अगाडि बढ्नुपर्ने स्थिति छ । जस्तै, बीआरआई प्रोजेक्टहरूलाई यथास्थितिमा निरन्तरता दिन कम्बोडिया, किर्गिस्तान, श्रीलंका, पाकिस्तान, जिबोटी, मन्टेनिग्रोलगायतलाई तत्काल ठूलो मात्रामा ऋण सहुलियत एवं कतिपय शीर्षकमा मिनाहासम्मको सहयोग चाहिने देखिएको छ ।

यो अवस्थालाई सूक्ष्म अध्ययन गरिरहेका चिनियाँ अधिकारीहरू बीआरआई प्रोजेक्टहरूमा लगानीका लागि थर्ड पार्टीहरूलाई पनि समाहित गरेर अगाडि बढ्नु उपयुक्त हुने निष्कर्षमा पुगेका छन् । यसले गर्दा प्रोजेक्टहरू असफल वा लम्बिने स्थिति भए पनि ठूलो घाटाको मार एउटा पक्षलाई मात्र नपर्ने, ऋणको भार कम हुने, रिस्क कम हुने र पारदर्शिता कायम हुने उनीहरूको ठहर छ । त्यस्तै बृहत् प्रोजेक्टहरूलाई लिएर कतिपय मुलुकभित्र भइरहेका विरोधहरूलाई सम्बोधन गर्न पनि बहुपक्षीय रूपमा सहज हुन्छ । अध्ययनहरूका अनुसार, करिब १५० मुलुकमा चीन सरकार र सरकारी स्वामित्वका वित्तीय संस्थाहरूले प्रवाह गरेको करिब ५२० अर्ब डलरको ऋणको ठूलो हिस्सा पछिल्ला चार वर्षमा बीआरआई प्रोजेक्टहरूमा गएको छ । पछिल्लो पटक चीनले हेल्थ सिल्क रोडको योजनाअनुसार कोभिड प्रभावित विभिन्न मुलुकलाई भारी मात्रामा सहयोग उपलब्ध गराइरहेको छ । चीनको यस किसिमको सहयोग अमेरिकाको भन्दा कैयौं गुणा बढी रहेको अर्थशास्त्रीहरू बताउँछन् ।

पहिले बीआरआई प्रोजेक्टहरूमा चिनियाँ कम्पनीहरूले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई रोजगारीलगायतको अवसर नदिएको आरोप खेप्दै आए पनि पछिल्लो पटक तिनले ठूलो मात्रामा अवसरहरू पाएको देखिएको छ । म्याकिन्सेले अफ्रिकाका विभिन्न देशमा गरेको फिल्ड सर्भेअनुसार, चिनियाँ कम्पनीहरूमा ८९ प्रतिशत कामदार सम्बन्धित मुलुककै छन् । पहिले योग्य कामदार पाउन गाह्रो भए पनि पछिल्लो पटक प्रोजेक्टहरूले आवश्यक तालिम दिएर स्वदेशी कामदारहरूलाई दक्ष बनाउँदै अवसरहरू दिएका छन् । यस अवस्थाले प्रोजेक्टहरूको स्थानीयकरणमा पनि सहजता आएको छ ।

गत महिना पाँचौं सिल्ड रोड इन्टरनेसनल एक्सपोजिसन एन्ड इन्भेस्टमेन्ट एन्ड ट्रेड फोरम फर कोअपरेसन कार्यक्रममा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले कोभिड महामारीका असरहरूका बाबजुद चीनले नयाँ विकास रणनीतिअनुसार बीआरआई प्रोजेक्टहरूलाई अगाडि बढाउने र व्यापक अवसरहरूको सृजना गरिने स्पष्ट पारेका छन् । चिनियाँ मिडियाहरूका अनुसार, कोभिड महामारीका बाबजुद एक वर्षयता बीआरआईअन्तर्गतका प्रोजेक्टहरूमा अग्रसरता एवं वृद्धि देखिएको छ । गत वर्ष चीन र बीआरआई मुलुकहरूबीचको व्यापार १ दशमलव ४ ट्रिलियन डलर थियो ।

विकासशील मुलुकहरू आन्तरिक विकासलाई बढावा दिन र पूर्वाधारमा व्यापक लगानी बढाउनका लागि बीआरआईप्रति निकै आशावादी देखिएका छन् । सन् २०३० सम्म एसियाली मुलुकहरूको पूर्वाधार विकासका लागि मात्र २६ ट्रिलियन डलर बराबरको लगानी आवश्यक रहेको एसियाली विकास बैंकले बताएको छ । बीआरआईप्रति आकर्षण बढेपछि अमेरिका ब्लु डट नेटवर्क र पछिल्लो पटक बिल्ड एक्टमार्फत अगाडि बढ्न खोजे पनि त्यति प्रभावकारी देखिने स्थिति छैन । गत हप्ता सम्पन्न जी–सेभेन मुलुकहरूको बैठकमा अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनको अग्रसरतामा जी–सेभेनका नेताहरूले बीआरआईको कडा विकल्प दिने गरी बिल्ड ब्यांक बेटर वर्ल्ड (बी३डब्लू) को प्रस्तावमा छलफल अगाडि बढाएका छन्, जसअनुसार पहिलो चरणमा सन् २०३५ सम्म विकासशील मुलुकहरूको पूर्वाधार विकासलगायतमा सहयोग गर्न आवश्यक स्रोत उपलब्ध गराइनेलगायतको छ । यसबारे विस्तृत जानकारी सार्वजनिक भइसकेको छैन ।

चिनियाँ वित्तीय संस्थाहरूले जसरी ऋण एवं लगानी गर्न अमेरिकीहरू सहजै नसक्ने अर्थविद्हरू बताउँछन् । त्यसमाथि अमेरिकाका अनेकौं सर्त हुने हुँदा धेरै देशका लागि स्वीकार्य नहुने स्थिति छ । नेपालमा एमसीसीबारे देखिएको संशय र नागरिक विरोधका पछाडि पनि एमसीसी प्रस्तावमा उल्लेख विविध हस्तक्षेपकारी सर्तहरू नै प्रमुख जिम्मेवार छन् । अहिले आन्तरिक व्यापक पूर्वाधार निर्माणमा ठूलो रकम बाइडेन प्रशासनलाई नै चाहिएको छ । बाइडेनको करिब ६ ट्रिलियन डलरको बृहत् योजना कार्यान्वयन हुन सक्नेमा अमेरिकीहरूसमेत विश्वस्त छैनन् । गत मार्चमा पत्रकार सम्मेलनका क्रममा बाइडेनले आफ्नो कार्यकालभर अमेरिकालाई उछिनी चीनलाई पहिलो शक्ति बन्न आफूले नदिने ठोकुवा गरेका थिए । त्यसका लागि आन्तरिक पूर्वाधार निर्माण, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, क्वान्टम कम्प्युटिङ, बायोटेक्नोलोजी लगायतमा बृहत् लगानी बढाउने उनले बताएका थिए ।

केही पश्चिमा मुलुकले चीनले बीआरआईमार्फत आफ्नो मोडल अन्य मुलुकमा थोपरिरहेको आरोप लगाए पनि अमेरिकी संस्था सिटी ग्रुपले गरेको अध्ययनमा बीआरआई बहुआयामिक, इन्क्लुसिभ र बहुपक्षलाई केन्द्रमा राखेर अगाडि बढेको निष्कर्ष निकालिएको छ । कोभिड महामारीले नेपालसहित धेरै मुलुक वित्तीय रूपमा आक्रान्त भइरहेको अवस्थामा आर्थिक संरचनालाई ट्र्याकमा ल्याउन, आर्थिक गतिविधिहरूलाई चलायमान बनाउन र चालु बीआरआई प्रोजेक्टहरूलाई गति दिँदै थप प्रोजेक्टहरू वार्ताद्वारा सहुलियतमा भित्र्याउन सकेमा कोभिडपछिको अवस्थामा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रहरूले लय समाउनेमा कुनै शंका छैन ।

कोभिडसृजित जटिलताका बाबजुद बीआरआई प्रोजेक्टहरूलाई गति दिने चिनियाँ नेतृत्वको प्रतिबद्धता आइसकेको अवस्थामा नेपालजस्ता विकासशील मुलुकहरूले बीआरआईबाट मुलुकको आवश्यकता र प्राथमिकताअनुसार लाभ लिँदै अर्थतन्त्रलाई तीव्र गति दिँदै मुलुकभित्र व्यापक विविध अवसरको सृजना गर्न ढिलो गर्नु हुँदैन ।

(शर्मा चीनको सिचुवान प्रान्तस्थित लसान नर्मल विश्वविद्यालयका सहप्राध्यापक एवं सेन्टर फर ट्र्रान्स–हिमालय स्टडिजका सिनियर रिसर्च फेलो हुन् ।)

प्रकाशित : असार ४, २०७८ ०७:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×