सर्वसाधारणको महामारी अनुभव- विचार - कान्तिपुर समाचार

सर्वसाधारणको महामारी अनुभव

काठमाडौंको भित्री रिङरोडको जम्मा २७ किलोमिटर सडक फराकिलो बनाउन १५ वर्ष लाग्ने अहिलेको स्थितिबाट हामीले यो देशको भाग्य बदल्न सक्दैनौं ।
विश्व पौडेल

एक दृष्टिकोणमा हाम्रो देशको आर्थिक कथा निरन्तरको अपेक्षा र विस्मातको कथा हो । धेरै पटक केही हुन लागेको हो कि जस्तो हुन्छ अनि अनपेक्षित मोडले त्यो आशालाई भत्काइदिन्छ र गरिबीको खाल्डोबाट घस्रिँदै माथि निस्कन लागेका कैयौं सर्वसाधारणलाई फेरि तल तान्छ । यही लामो कथाको अर्को भागका रूपमा तीन वर्ष लगालग ६ प्रतिशतभन्दा बढीको वृद्धिदरपछि आएको यो महामारीको अनुभवलाई लिन सकिन्छ ।

सर्वसाधारणको आकांक्षा रोजगारी र विकासको हुन्छ । विकासको परिभाषा फरकफरक हुन सक्ला, तर सडक र खानेपानी नेपालीहरूको आकांक्षाको सूचीमा सबैभन्दा माथि छ । सडक जेनतेन गाउँहरूमा पुग्दै गर्दा रोजगारीको कथा भने निकै गुजुल्टिएको छ । धेरै सर्वसाधारणका लागि मर्यादित रोजगारी एउटा सपनाजस्तो भएको छ । जितपुर, बाराको विपन्न परिवारका अनरुल मियाँको कथा हेरौं । मियाँले बंगाली महिलासँग बिहे गरेका थिए । जेठी छोरी जन्मिइन्, त्यसपछि छोरा समीर जन्मिए । त्यसपछि एक विकलांग छोरी जन्मिएपछि श्रीमतीले मियाँसँग कुनै भविष्य देखिनन् र छोडिदिइन् ।

केही दिनपछि मियाँ पनि तीन बच्चालाई आफ्नी बूढी आमाको जिम्मा लगाएर एकातिर हिँडे । मियाँकी बूढी आमा आफू जस्तै हन्डर खाएका बीस परिवारसँग लागेर बाराबाट चितवन पुगिन् र एउटा खोलाको तीरमा झुप्रो बनाएर बसिन् । दिउँसो तिनी र नाति नजिकको बस्तीमा गएर सिलौटा बनाउने काम पाए सिलौटा बनाउने, नपाए माग्ने गर्थे । जेठी नातिनी विकलांग बहिनीको रेखदेख गरेर खोलाको तीरकै झुप्रोमा बस्थिन् । स्थानीयहरूका आँखामा तिनीहरू बन्जारा थिए, गरिबहरूलाई आफ्नो ठान्नु अप्ठेरो हुने भएकाले धेरै स्थानीयले तिनीहरूलाई भारतीय भन्ठान्थे । भारतीय मानिएकाले तिनीहरूलाई कोभिडका बेला राहत दिनुपर्ने पनि कसैले सोचेनन् ।

अन्ततोगत्वा तिनीहरूलाई सानो राहत बाँड्न पुगेका स्थानीय एक युवाले मलाई भने, ‘ती बूढी महिलाले नेपाली नागरिकता देखाउँदा म त छक्क परें ।’ विभेद खेपेकी र भोकसँग अपरिचित नभएकी ती महिला पनि त्यसरी राहत आउँदा छक्क भइन् होला । मागेर चौध–पन्ध्र वर्षका अनपढ नातिनातिनालाई पाल्ने ती महिला र तिनका सन्तान–दरसन्तान, मुलुकमा रोजगारी सृजना गर्न सक्ने क्षमता नभइन्जेल, पुस्तौंपुस्ता यसरी नै बाँच्न बाध्य हुनेछन् ।

यीभन्दा अलिकति मात्र माथिको कथा काठमाडौंजस्ता सहरमा फोहोर कपडा लगाएर पोको बोकी हिँड्ने श्यामवर्णका महिलाहरूको पनि छ । कुकुरहरू कराएपछि चोकमा यिनीहरू आएको थाहा हुन्छ । तराईका धेरैजसो दलित भूमिहीन हुन्छन् । बचत नभएका, कतिपय अवस्थामा नागरिकता नभएका, भविष्य पनि राम्रो नभएका, बिरामी हुँदा के गर्ने भन्ने स्पष्ट नभएका, कतै दर्ता नभएका यी व्यक्तिहरू नै हाम्रो नागरिकतासम्बन्धी कडा नीति र ठूलठूला आयोजना सम्पन्न गर्दै धेरै रोजगारी सृजना गर्ने असमर्थतादेखि ससाना रोजगारीमूलक लगानी ल्याउन नसक्दाको दुष्परिणामका सिकार हुन् । यिनीहरू काठमाडौंमा कुकुरहरूसँग संघर्ष गर्दै बस्दा पनि योभन्दा राम्रो विकल्प नभएका कारण खुसी छन् । लकडाउन खुल्नेबित्तिकै फोहोर बटुल्न सबैभन्दा पहिला सहरतिर निस्कने पनि यिनै थिए ।

दुईतिहाइ नेपाली खेतीकिसानी गर्छन् । नेपाल उद्योग परिसंघ (सीएनआई) को एउटा अप्रकाशित प्रतिवेदनमा उल्लेख भएअनुसार, सिँचाइको सुविधा भएका खेतभन्दा सुविधा नभएका खेतमा आधा उत्पादन हुन्छ र पनि चारवटा राष्ट्रिय गौरवका सिँचाइ आयोजनाहरू कुनै हतार नभएको व्यक्तिको यात्राझैं बिस्तारै मात्र बनिरहेका छन् । खेतीकिसानी गर्नेहरूमध्ये १० प्रतिशतले मात्र आफूले उत्पादन गरेको धान बेच्छन् । नेपाली किसानले औसतमा माग (१५० हजार टन) भन्दा आधा (७० हजार टन) मात्र मल पाउँछन् । अर्कातिर, बाढीले तिनीहरूलाई समस्यामा पारिराख्छ । चिस्यान तथा भण्डारण सुविधा मुलुकभित्र न्यून भएकाले उत्पादन बेच्ने किसानसँग पनि राम्रो भाउ कुर्ने क्षमता कम छ । खेतीकिसानी त्यसैले बाँच्ने मेसो मात्र भएको छ । जति किसान छन्, ती पनि परिवारमा भएको बचत श्रम (सरप्लस लेबर) लाई घरबाहिर पठाएर ज्याला ल्याई बस्न पाए हुँदो हो भन्ने आशामा छन् ।

साधारण अवस्थामा जेनेतेन बाँच्न जान्ने यायावरहरू, भूमिहीनहरू र किसानहरूलाई महामारी र लकडाउनजस्ता आर्थिक ‘शक’ हरूले अप्ठेरोमा पार्छन् । यस्ता बेला जन्मिएका बच्चाले राम्ररी खान पाउँदैनन्, यस्तो बेला बिरामी हुनेमध्ये धेरैलाई अस्पतालको मुख देख्न गाह्रो हुन्छ । गरिब होऊन् या धनी, सबैलाई यस्तो बेला थोरै ऋण लिन पाए उपभोग स्थिरता (कन्जम्प्सन स्मुथिङ) कायम गर्न सजिलो हुन्छ । साना मान्छेको ऋण लिन सक्ने स्थिति कस्तो छ हेरौं ।

नेपाली बैंकहरूबाट १० लाख रुपैयाँभन्दा कम ऋण लिने लगभग १० लाख ऋणी भएको र तिनले कुल ३ खर्बभन्दा केही बेसी मात्र ऋण लिएको प्रतिवेदन केहीअघि राष्ट्र बैंकले प्रकाशित गरेको थियो । यो भनेको औसतमा प्रतिव्यक्ति ३ लाख रुपैयाँको ऋण हो । यसबाहेक मुलुकमा लघुवित्तले सेवा पुर्‍याएका ३० लाख ऋणीको औसत ७० हजार रुपैयाँजति ऋण छ । मुलुकभरि भएका ३० हजारजति सहकारीहरूका ७० लाख सदस्य छन् । सहकारीका ऋणीहरूका बारेमा धेरै भन्न सकिने स्थितिमा हामी छैनौं । के थाहा छ भने, बैंकभन्दा लघुवित्त र सहकारी, लघुवित्त र सहकारीभन्दा व्यक्तिगत ऋणको दर औसतमा धेरै हुन्छ । तर यी सहकारी र अन्य वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिएका साना ऋणीहरूमध्ये धेरैको ऋण तिर्ने स्रोत स्वदेशी वा विदेशी मुलुकले सृजना गर्ने रोजगारी हो ।

काठमाडौंबाहिरका सहरहरूमा महिनाको १ लाख रुपैयाँभन्दा बढी कमाउने जागिर निकै कम छन् । केही डाक्टर र उच्चपदस्थ बैंकर, चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट र इन्जिनियरहरूले मात्र त्यस्ता जागिर पाउँछन् । धेरैजसो उच्च आयको स्रोत त्यसैले घरभाडा, पुख्र्यौली सम्पत्ति र स्वव्यवसाय हो । गाउँबाट यी साना सहरमा सर्ने व्यक्तिहरूका हकमा यी तीनैवटा छनोट हुँदैनन् । त्यसैले गाउँबाट सहर झर्नेको जीवनमा धेरै विकल्प हुँदैनन् । साना खुद्रा पसल र कुनै चिनजानबिना पाइने रोजगारीले उनीहरूलाई आधार दिएको हुन्छ ।

सर्वसाधारणलाई जागिर दिने दुई प्रमुख स्रोत निजी क्षेत्र र सरकार हुन् । सरकारका नियमित कामहरूले सृजना गर्नेबाहेक अन्य रोजगारी उसको पुँजीगत खर्च गर्न सक्ने क्षमतामा आधारित हुन्छ । त्यो क्षमता कोभिडका बेला निकै क्षय भयो । निजी क्षेत्रका समस्या भने विविध खालका थिए ।

...

धेरैजसो निर्माण व्यवसायीका लागि कोभिड महामारी अचानक आयो । कोभिड आउनुअघि काठमाडौंमा निर्माण व्यवसायीहरू उत्साहित नै थिए, कतिपय युवा व्यवसायीहरू आफू दोस्रो पुस्ताको निर्माण व्यवसायी भएको र यो क्षेत्रलाई आधुनिकीकरण गर्ने सोचमा भएको कुरा गर्थे । व्यवसायीहरूका अनुसार, महामारीअघि निर्माण व्यवसाय क्षेत्रमा १२ लाख कामदार थिए । कोभिडले गर्दा अहिले कामदार ९ लाख ७८ हजार मात्र छन् र २,७७२ आयोजना रुग्ण भएका छन् । कोभिडयता निर्माण व्यवसायीहरू सार्वजनिक खरिद ऐनले निर्दिष्ट गरेबमोजिम सरकारसँग राखिएको ६५ अर्बको रिटेन्सनको सट्टा बैंक ग्यारेन्टी राख्न पाए हुन्थ्यो भन्ने माग गरिरहेका थिए र सरकारले पनि यो वर्षको बजेटमा उक्त मागलाई आंशिक रूपमा सम्बोधन गरिदिएको थियो । पोहोर निर्माण क्षेत्रमा आँखा चिम्लेर लकडाउन गरे पनि यसपालि त्यो क्षेत्रलाई सकेसम्म पछि लकडाउन गर्ने पक्षमा सरकार गएको थियो र चाँडै खोली पनि दिएको छ ।

रोजगारीमा निर्माण उद्योगको कति महत्त्व छ भन्ने कुरा हामी कहिलेकाहीँ बिर्सिदिन्छौं । पोहोर म केही अर्थशास्त्री मित्रहरूसँग नुवाकोट जाँदा विदुरमा एक स्थानीयले भनेका थिए, ‘निर्माण व्यवसायसम्बन्धी गतिविधिले गर्दा यहाँका मान्छेलाई दिनको हजार–पन्ध्र सय कमाउन गाह्रो छैन ।’ कुराकानीमा सिन्धुपाल्चोकको इन्द्रावतीतिरका युवाहरू पनि बालुवा खनेर दिनको हजार रुपैयाँ कमाइन्छ भन्थे । मध्यपहाडी राजमार्गलगायत अन्य सडक यसैले पहाडमा रोजगारीका प्रमुख स्रोत हुन् र तिनैले कतिपय बाबुआमालाई आफ्ना बच्चाबच्चीसँग छुट्टिनु नपर्ने बनाएका छन् । त्यस्तै अर्को सानो सहरमा एक दलित महिलाले मलाई भनेकी थिइन्, ‘घरभित्रको काम हामीलाई सकेसम्म कसैले दिँदैन । निर्माणमा भने छुट्याइँदैन ।’ यसैले मुलुकका सडक आयोजनाहरू पढे–लेखेका इन्जिनियरदेखि नपढेका सबैको जीवन बाँच्ने आधार भएका छन् । फराकिला द्रुतमार्गदेखि साना तर राम्रो गुणस्तरका ग्रामीण सडकको माग र आर्थिक महत्त्व उच्च छ । यिनको महत्त्व नबुझेर सडक बन्न दिँदैनौं भन्दै हिँड्ने उरन्ठेउलाहरू र सडक आयोजनाहरू बनाएर भ्याउन अल्छी मान्ने लोभी ठेकेदारहरूले मुलुकको विकासको गति सिमसारमा सकी–नसकी हिँड्न बाध्य मान्छेको जस्तो बनाएका छन् र सर्वसाधारणको जीवनयापन गाह्रो बनाएका छन् ।

...

अघिल्लो हप्ताको अन्त्यसम्म यो आर्थिक वर्षमा राजस्व, अनुदान आदि सबै गरेर सरकारको कुल आय ८ खर्ब ९७ अर्ब रुपैयाँ थियो भने, सरकारले कुल १० खर्ब २३ अर्ब खर्च गरेको थियो । यसमध्ये चालु खर्च ७ खर्ब ७५ अर्ब र पुँजीगत खर्च १ खर्ब ६४ अर्ब थियो । सरकारको पुँजीगत खर्च धेरै हिसाबले निराशाजनक छ भन्नेमा धेरैले तर्क राखिसकेका छन् । सीएनआई र आईआईडीएसले गरेको एक अध्ययनअनुसार, सन् २०१९ देखि २०३० को बीचमा १० प्रतिशत आर्थिक वृद्धि कायम गर्ने हो भने पूर्वाधारमा हामीले ४५ अर्ब डलर (५५ खर्ब रुपैयाँजति) खर्च गर्नुपर्ने हुन्छन् । मुलुकलाई अगाडि बढाउन त्यसैले एकातिर खर्च गर्ने क्षमता बढाउनुपर्नेछ भने, अर्कातिर खर्च नै बढाउनुपर्नेछ । काठमाडौंको भित्री रिङरोडको जम्मा २७ किलोमिटर सडक फराकिलो बनाउन १५ वर्ष लाग्ने अहिलेको स्थितिबाट हामीले यो देशको भाग्य बदल्न सक्दैनौं ।

मानौं पुँजीगत खर्च गर्न नसक्ने समस्याबाट हामीले त्राण पायौं र वर्षको ६–७ खर्ब रुपैयाँ पूर्वाधारमा खर्च गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्‍यौं । त्यसका लागि स्रोत कसरी जुटाऔंला ? नेपाल र भारतमा हालै गरिएका केही प्रयोगले यसमा कम्तीमा दुईवटा नयाँ बाटा देखाएका छन् । एक, उपल्लो त्रिशूली–१ हाइड्रोपावर आयोजनामा जस्तो ब्लेन्डेड फाइनान्सको सुविधा प्रयोग गर्ने । दुई, भारतले जस्तो पूर्वाधार बोन्ड जारी गर्ने । केहीअघि आईसीआईसीआई बैंकले ३० अर्ब भारु पूर्वाधार बोन्ड उठाएको थियो । नेपालमा पनि आम्दानीको स्रोत नखोज्ने, कर नलाग्नेजस्ता प्रावधान राखेर यस्ता बोन्ड जारी गर्न सकिन्छ । आखिर हाइड्रोपावर उद्योगको विकासको पछाडि पनि यस्तै आम्दानीको स्रोत नखोज्ने प्रावधान नै छ । केन्द्रीय सरकारले मूल रणनीतिक सडकहरू बनाउँदै गर्दा स्थानीय सरकारहरूले आर्थिक सम्भाव्यता हेरी सहायक सडक बनाउन यस्ता बोन्ड जारी गर्न पाउने गरेमा मुलुकभरि विकासले सँगसँगै गति लिन सक्छ । यसको अत्यधिक फाइदा ग्रामीण भेगका बचत श्रमले पाऊन् र तिनको जीवनस्तर उकास्न यी लगानीले मद्दत गरून् भन्नेमा भने निकै मिहिनेत गर्नुपर्छ ।

...

मुलुकभित्र धेरैलाई रोजगारी दिइरहेको ऊर्जा उद्योगमा संलग्नहरूका अहिले दुई प्रमुख मुद्दा छन् । एकातिर तात्कालिक रूपमा रन अफ द रिभर आयोजनाहरूको पीपीए रोकिएर बसेको छ । १५ सय मेगावाटसम्म पीपीए खोलिनुपर्छ भन्ने माग धेरै छ । मुलुकको जनशक्ति यतिसम्म उत्पादन गर्न सक्ने क्षमताको भएकाले यो खोल्न जोखिम लिन सकिन्छ भन्ने धेरैको भनाइ छ । विद्युत् निर्माण नगरी यत्तिकै बस्दा मुलुकभित्र धेरै दु:ख गरेर तयार गरिएको जनशक्ति खेर जानेछ र कतिपय पलायन हुनेछन् । अर्कातिर, यसको ‘फ्लीप साइड’ भनेको यो बिजुली वर्षातमा खेर जान्छ र यसबाट प्राधिकरणलाई आर्थिक भार पर्छ भन्ने हो । खेर जानुपर्ने दुई कारण छन् : एक, भारतसम्म विद्युत् बेच्ने ट्रान्समिसन लाइनहरू अपेक्षा गरिएअनुरूप तयार नहुनु र बन्न तयार भएर बसेको एमसीसीको परियोजनासमेत बेकार विवादमा आएकाले यसमा झन् ढिलाइ हुनु । यो वर्षको बजेटले ट्रान्समिसन लाइनलाई प्राथमिकतामा राखेको त छ, तर यो क्षेत्रमा अझै धेरै आँटिला काम गर्न बाँकी छन् । दोस्रो, मुलुकभित्रको ट्रान्समिसन लाइन र वितरण नेटवर्क पुरानो हुनु । अहिलेको नेटवर्कको क्षमता हेर्ने हो भने साधारण इन्डक्सन चुलोजस्तो उपकरण प्रयोग गर्न सक्ने घरपरिवार पनि जम्मा १७ प्रतिशत छन् भनी उद्यमीहरू बताउँछन् । हाल देशमा बर्सेनि ४० अर्बजतिको कुकिङ ग्यासको आयात गरिन्छ भने, सरकारले गएको वर्षको एक रिपोर्टअनुसार ३८४ रुपैयाँ प्रतिसिलिन्डर अनुदान दिन्छ । यो हटाउँदा र आवश्यक परे ग्यासलाई दिने अनुदान बिजुलीलाई दिँदा विद्युतीय चुलाहरू ग्याससँग प्रतिस्पर्धी हुन्छन्, विद्युत्को खपत बढ्छ र ग्यासको आयात पनि कम हुन्छ । मुलुकभित्र बिजुलीको खपत बढाउन यस्ता कुरामा आवश्यक परे सरसापटी लिएर पनि काम गर्नुपर्छ भन्ने माग धेरै उद्यमीको छ ।

विद्युत् उद्योगहरू निर्माणका क्रममा धेरै रोजगारी सृजना हुन्छन् । तिनले सृजना गर्ने सिमेन्टलगायतका उत्पादनको मागले अन्य उद्योगलाई पनि भरथेग हुन्छ । त्यसबाहेक नेपालमा भएका अन्य धेरै उद्योग पनि बिजुली उत्पादन भएपछि प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, स्टिल तथा आल्युमिनियम उद्योग हेरौं । भारत र चीनबाट कच्चा पदार्थ ल्याई नेपालमा प्रशोधन गरेर बेच्ने स्टिल मिलहरूलाई राज्यले विभिन्न संरक्षण दिएर बचाइरहेको छ र त्यसले मुलुकको वर्षको २० लाख टनको स्टिल तथा आल्युमिनियम उपभोगलाई धान्छ । तर यी उत्पादकहरू बिजुली सस्तो हुने दिन कुरेर बसेका छन् । सम्भवत: बिजुली सस्तो हुँदा, मुलुकभित्र फलाम उत्पादन हुँदा यी कम्पनीहरू भारतका उद्योगसँगै प्रतिस्पर्धी बन्न पनि सक्छन् । यस्तै आशामा सिमेन्ट उद्योगहरू पनि छन् । सरकारले ‘ह्वीलिङ चार्ज’ लगाएर ट्रान्समिसन लाइन प्रयोग गर्न मात्र दिए आफैं बिजुली उत्पन्न गरी ल्याएर बेच्थ्यौं भन्ने यिनीहरूको माग केही हदसम्म यो वर्षको बजेटले सम्बोधन त गरेको छ तर अन्ततोगत्वा सस्तो बिजुली र मुलुकभित्रै भएको चुनढुंगाको विशाल रिजर्भ प्रयोग गरेर भारत तथा अन्य छिमेकी मुलुकसँग प्रतिस्पर्धी बन्न सकिन्छ भन्ने यी उद्योगको आशा छ ।

विद्युत् क्षेत्रमा आधारित अन्य धेरै उद्योग पनि मुलुकको विद्युत् क्षेत्रको आधुनिकीकरण कुरेर बसेका छन् । ट्रान्सफर्मर, स्विच, फ्युज, तामाका तार, कंक्रिट पोलहरू नेपालमै बन्छन् । मुलुकको आधुनिकीकरणको अभियानसँगै यी उद्योगहरू फस्टाउनेछन् र त्यहाँ रोजगारी बढ्नेछ ।

...

बंगलादेश र चीनजस्ता मुलुकमा टेक्सटाइल उद्योग धेरै गरिबलाई गरिखाने बाटो सृजना गर्ने क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ । वास्तवमा गरिबबाट धनी देश बन्ने क्रममा कृषि उद्योगपछि टेक्सटाइल उद्योग हुँदै मुलुकहरू उच्च प्रविधिका उद्योगमा प्रवेश गरेको देखिन्छ । टेक्सटाइल तथा गार्मेन्ट उद्योग सञ्चालन गर्नेहरूका अनुसार, मल्टिफाइबर अग्रिमेन्टको मिति गुज्रेपछि खस्कँदै गएको नेपाली तयारी कपडा उद्योग वर्षौंपछि आयकर छुट तथा एक्सपोर्ट सब्सिडीजस्ता केही वर्षअघि ल्याइएका प्रावधानले गर्दा अलिअलि तंग्रिन थालेको थियो र सन् २०१९ मा ६ अर्ब रुपैयाँको निर्यात गर्न सफल भएको थियो । अहिले टेक्सटाइल र गार्मेन्ट उद्योगमा गरेर १ लाख २५ हजार व्यक्तिले रोजगारी पाएका छन् भनिन्छ ।

यी उद्योगले आयात बन्द भएको लकडाउनका बेला रोजगारी बढाएर भरथेग गर्न सक्थे । तर यिनका समस्या अझै केही बाँकी छन् । टेक्सटाइल उद्योगको अहिलेको प्रमुख समस्या फ्याब्रिकमा भारत र नेपालको फरक मूल्य हुनु हो । भारतमा ५ प्रतिशत जीएसटी लगाउँदा नेपालमा तिनमा १३ प्रतिशत भ्याट लगाइन्छ । सीमानाकाका अवैधानिक गतिविधि नियन्त्रण गर्न नसक्दा यिनलाई समस्या भएको छ ।

गरिब देशहरूले भर गर्न सक्ने अर्को क्षेत्र खाद्यान्नमा आधारित उद्योग पनि हो तर नेपालको कृषि उत्पादन क्षमतामा ह्रास आएसँगै उक्त उद्योगको भविष्यमा पनि प्रश्नचिह्न छ । उदाहरणका लागि, बिस्कुट उद्योग नै हेरौं । गुडलाइफ बिस्कुटका मालिकले मसँग केही महिनाअघि खुसी हुँदै कोभिडका कारण भारतबाट आयात कम भएकाले उनको उद्योगले पहिलो पटक नाफा गरेर कर तिर्ने स्थिति भएको छ भनेका थिए । हुन पनि भारतबाटै कच्चा पदार्थ ल्याएर नेपालमा बिस्कुट बनाउँदा यी कम्पनीहरू प्रतिस्पर्धी हुन सकेका छैनन् । एकातिर भारतबाट हामी वर्षको १ अर्बजतिको बिस्कुट आयात गर्छौं भने, अर्कातिर मुलुकभित्र बिस्कुट कम्पनीहरूको संख्या घट्दै गइरहेको छ । खाद्यान्न उद्योगलाई अघि बढाउन मुलुकभित्रको कृषिको उत्पादन ह्वात्तै बढाउने या यी उद्योगलाई चाहिने अन्नको आयातमा कर नलगाएर तिनको मूल्य भारतसँग समान गर्नुको विकल्प छैन । बिस्कुट मात्र नभई चिनीजस्ता अन्य रणनीतिक उद्योगको पनि भविष्य यसमा निर्भर गर्छ ।

...

बेलायतमा औद्योगिक क्रान्तिको सुरुआती चरणमै लगभग २ सय वर्षअघि रेल बन्न सुरु भयो । आर्थिक इतिहासकार नियल फर्गुसनका अनुसार, त्यसपछि जर्मनीमा बेलायती रेलवे कामदारलाई जर्मनीका कामदारको भन्दा दुई–तीन गुणा बढीसम्म तलब दिएर लगियो । ज्ञान र प्रविधिको उपयोगले मानिसलाई जहाँ गए पनि बाँच्न सजिलो बनाउँछ र उसको तलब बढाउँछ । इतिहासले पटकपटक के देखाएको छ भने, समृद्धिको स्रोत भनेकै प्रविधिको ज्ञान हो । मुलुकभित्र कृषिमा, निर्माण व्यवसायमा, उद्योगधन्दामा जति धेरै मान्छे लाग्छन्, त्यति जहाँ गए पनि नेपालीहरूको जीवन सजिलो हुँदै जानेछ । यसले नै जस्तोसुकै महामारीमा पनि बाँच्न सक्ने नेपालीहरू तयार गर्छ ।

हाम्रो विकासको अबको खुड्किलो भने विभिन्न पूर्वाधारका योजनामा हामीले कसरी लगानी ल्याएर तिनलाई सम्पन्न गर्न सक्छौं, उद्योगधन्दालाई कसरी धेरै प्रविधियुक्त तथा धेरै मानिसलाई जागिर दिन सक्ने बनाउँछौं भन्ने हुनेछ । यसमा सबैभन्दा ठूलो बाधक भनेकै हाम्रो संकीर्णता हुनेछ । सरकारको अक्षमता त छँदै छ, त्यसमाथि यो पनि बनाउन हुन्न, त्यो पनि बनाउन दिन्नौं भनी आकाशपाताल जोडेर कुतर्क गर्नेहरूले मुलुकको विकासको यात्रा रोक्छन् । महामारीमा बचत नभएका, ऋण भएका, रोजगारी गुमाएका नेपालीहरूको भविष्य राम्रो बनाउन रोजगारीका स्रोत पहिल्याएर, स्वरोजगारीको आय बढाउन सक्ने औजार पहिल्याएर तिनमा लगानी गर्नुको विकल्प छैन ।

प्रकाशित : असार २०, २०७८ १९:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘बालापन र जवानी अभिनयमै बित्यो’

भुवन आफ्नो समयलाई ‘छोपिएको’ जमाना बताउँछिन् । उनीे भन्छिन्, ‘हाम्रो बेलामा छोपिएको कुरालाई राम्रो भन्थे, अहिले उदांगोलाई । पहिला त चौबन्दी चोलो लगाउँदा कत्ति राम्रो देखिएको भन्थे । तर अहिले त हेर्ने आँखै फरक भइसक्यो । विचारै फरक भइसक्यो ।’
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — नेपाली फिल्मको इतिहास जतिकै लामो छ अभिनेत्री भुवन चन्दको फिल्म करिअर । भुवन नेपालकी प्रथम अभिनेत्री । नेपाली फिल्मको उमेरभन्दा बुढो छ उनको अभिनय यात्रा । बाल्यकालदेखि नै रंगमञ्चमा जोडिन् । बुबा उस्ताद भैरवबहादुर थापा उनलाई सँगै रेडियो नेपाल लैजान्थे । बाल–कार्यक्रममा सहभागी हुन्थिन् उनी । त्यहाँ उनलाई सबैले छोरी भनेर बोलाउँथे ।

एकदिन बालकृष्ण समले नाटकका लागि बालकलाकार खोजिरहेको कुरा बुबाले थाहा पाएछन् । उनैले भुवनलाई बालकृष्णको नाटकमा अभिनय गर्न लगाए । बुबाकै कारण समको निर्देशनमा तयार भएको ‘अन्धवेग’ मा अभिनय गरिन् । नाटकमा शान्ति मास्केको छोरीको भूमिका निर्वाह गरिन् । भुवनलाई एकिन छैन उनी त्यतिबेला कति उमेरकी थिइन् । भन्छिन्, ‘खोइ त्यस्तै ४/५ वर्षकी थिएँ कि ! बुबाले मलाई साइकल पछाडि राखेर नाटक गर्ने ठाउँसम्म पुर्‍याइदिनुहुन्थ्यो ।’

२०१० सालमा ‘अन्धवेग’ गरिसकेपछि उनले रंगमञ्चलाई निरन्तरता दिइरहिन् । २०१८ मा त राष्ट्रिय नाचघरमा जागिरे भइन् । पारिश्रमिक थियो डेढ सय रुपैयाँ । नाचघरको संस्कृति विभागमा आबद्ध भएसँगै नाटक, नाच–गान जागिर बन्यो । ‘राजा महेन्द्र कलाप्रेमी । उहाँ नयाँ नयाँ नाच, गीत हेर्न रुचाउने । नाटक हेर्न राजपरिवार आइरहने । त्यसैले हामी निरन्तर काम गरिरहन्थ्यौं,’ भुवनले विगत सम्झिन् ।

त्यो बेला कलाकार बन्नु सजिलो थिएन । कलाकार बन्छु भन्दा नाक खुम्च्याउँथ्यो समाज । कलालाई हेयको दृष्टिले हेरिन्थ्यो । तर उनले समाजसँग लडेरै अभिनय थालिन् । ‘त्यो बेला कलाकारको लागि धेरै गाह्रो थियो । कोही कलाकार बन्यो भने यो खत्तम भएछ, नचौटी भयो भन्थे । पुरुषका लागि त्यति गाह्रो थियो भने महिलाका लागि अति नै थियो । हामी समाजसँग लडेर कलाकार बन्यौं,’ उनले भनिन् ।

त्यतिबेला न टिभी थियो न अभिनय सिकाउने विद्यालय । डबलीमा हिन्दी गीतमा नाच/गान हुन्थ्यो । उनी नाच्न/गाउन दुवैमा रुचि राख्ने । डबलीमा उनले पनि प्रस्तुति दिएकी छन् । रंगमञ्चमै करिअर सुरु गर्दा कलाकारितामै सक्रिय बुबाले त साथ दिए । तर आमाबाट उस्तै साथ मिलेन । ‘मामाघरमा भान्जी नाचौटी भयो’ भन्थे । उनले त्यतातिर ध्यान दिइनन् । अभिनयमा लागिरहिन् । नाचघरबाट २०६२ मा अवकाश लिइन् ।

पहिलो फिल्म – ‘आमा’

नेपालमा बनेको पहिलो फिल्म ‘आमा’ ले नै भुवनलाई पहिलो अभिनेत्रीको परिचय दिएको हो । पहिलो फिल्मको याद धमिलो बन्दै गएको छ । जति बाँकी छन् ती सम्झँदा भुवनको अनुहारमा छुट्टै उज्यालो छाउँछ । २०२१ को कुरा हो । श्री ५ को सरकारले फिल्म बनाउँदैछ, अडिसन दिन जानु भन्ने खबर पाइन् उनले । त्यतिबेला नेपालमा फिल्म बन्थेन । हलमा माला सिन्हा, वैजयन्ती माला, वहीदा रहमानको फिल्म हेर्दा भुवनलाई लाग्थ्यो, ‘आहा ! फिल्म भनेको त यस्तो पो हुने रहेछ । पर्दामा सबै कति राम्रा ।’ नेपालमा फिल्म बन्ने खबरले ती अभिनेत्रीहरुका फिल्ममाझैं गीतमा नाच्न/गाउन पाइने भो भन्ने उत्साह थपियो ।

निर्देशक हिरासिंह खत्री विश्वज्योति हल नजिकैको एक होटलमा अडिसन लिन बसेका थिए । विभागबाट भुवनसँगै चैत्यदेवी र विमला श्रेष्ठ अडिसन दिन गए । भुवनले फिल्म खेल्न पाउँछु भन्ने सोचेकी थिइनन् । ‘त्यो फिल्ममा भूमिका पाउँछु भन्ने सोचेर अडिसन दिन गएको थिइनँ । कलाकार नभएर हामीलाई पठाइएको थियो । छानिए ठिकै छ, नछानिए पनि ठिकै छ भन्ने थियो । राष्ट्रिय नाचघरमा नाटक गर्न पाएकै थियौं,’ उनले सुनाइन् ।

अडिसनमा उनलाई एउटा दृश्यमा डायलग बोल्न दिइयो । अर्का पुरुष कलाकारसँगै उनले युगल संवाद बोलिन् । अडिसन दिएको लामो समय उनी नाटकमै व्यस्त भइन् । सांस्कृतिक डेलिगेसनका लागि कहिले रसिया, इरान, चाइना पुगिरहनुपथ्र्यो । त्यसैले अडिसनको नतिजा उनलाई पत्तो भएन । फिल्म बन्छ/बन्दैन भन्ने वास्ता पनि भएन । ‘अडिसन दिएको ५ हो कि ९ महिनासम्म फिल्मबारे केही थाहै थिएन,’ उनी सम्झिन्छिन् ।

एकदिन ठमेलको डेरामा इन्द्रलाल श्रेष्ठ आएर उनलाई तुरुन्त होटल जान भने । उनले कारण सोधिन् । इन्द्रलालले फिल्मको लागि भनिसकेपछि उनी फुरुङ्ग भइन् । हतारहतार होटल पुगिन् र मेकअप टेस्ट गराइन् । त्यसपछि चोभारमा फिल्मको सुटिङ थालिन् । यो फिल्मको छायांकन कलकत्तामा पनि भएको थियो । छायांकन सुरु हुँदासम्म प्रमुख भूमिका आफूलाई दिइएको छ भन्ने भुवनले पत्तो पाइएकी थिइनन् । चोभारमा छायांकन हुँदा अचानक निर्देशक खत्रीले उनलाई युगल संवाद बोल्न लगाए । त्यसपछि उनले आफू नै फिल्मको मुख्य भूमिकामा रहेको कुरा चाल पाइन् । ‘त्यो बेला अहिलेजस्तो स्क्रिप्ट पढ्ने चलन पनि थिएन । ड्युट गीतमा हिरो र हिरोइनले अभिनय गरेको दृश्य मैले फिल्ममा हेरेको थिएँ । म र शिवशंकर दाइलाई गीतमा ड्युट गर्न लगाएपछि मलाई लाग्यो, ए म पो लिड भूमिकामा रहेछु,’ उनले सुनाइन्, ‘अडिसन दिँदा त लिड भन्दा पनि फिल्म नै खेल्न पाए हुन्थ्यो भन्ने लागेको थियो । फिल्म भनेको कस्तो हुन्छ, सुटिङ कसरी होला भन्ने जिज्ञासा थियो ।’

तस्बिरहरु: भुवनको फेसबुकबाट

राजाबाट प्रशंसा

त्यो बेला औंलामा गन्न सकिने कलाकार हुन्थे । सीमित कलाकारलाई राजाले पनि चिन्थे । नाचघरको पहिलो प्रदर्शन/शो राजपरिवारलाई देखाइन्थ्यो । भुवनका अनुसार राजा कहीँ कतै जाँदा कलाकारको टोली उनीसँगै जान्थे । आफ्नो डेब्यु फिल्मको प्रदर्शन (२०२२) ताका उनी नेपाल थिइनन् । कला प्रदर्शनका लागि चीन पुगेकी थिइन् । यता त्रिभुवन सरकारको हातबाट फिल्मको उद्घाटन भयो । फिल्म हेरिसकेपछि राजाले आफ्नो अभिनयको तारिफ गरेको कुरा हरेक अन्तर्वार्तामा भुवन सुनाउन छुटाउँदिनन् ।

‘त्यतिखेर राजा त्रिभुवनबाट आफ्नो नाम सुन्नु त गौरवको विषय हुन्थ्यो । फिल्म हेरिसकेपछि राजाले हाम्रो भुवनले पनि भारतको कलाकारभन्दा कम गरेको रै’नछ भन्ने कुरा पछि निर्देशकले सुनाउनुभयो । राजाको मुखबाट यस्तो सुन्नु त अहोभाग्यको कुरा । ओहो राजाले मेरो नाम लिएभन्दा अर्कै अनुभव हुन्थ्यो नि,’ दंग पर्दै भुवनले सुनाइन् । यही फिल्मबाट प्रथम अभिनेत्री भनेर चिनिँदा उनी आफूलाई भाग्यमानी ठान्छिन् । ‘पहिलो अभिनेत्री हुनु त गौरवको कुरा हो । यसमा आफूलाई धेरै भाग्यमानी ठान्छु । मैले त्यो पहिलो फिल्ममा काम गर्न पाएँ । करोडौं, अरबौं रुपैयाँले पनि त्यो नाम अरुले कमाउन सक्दैन । जुन मैले कमाएँ,’ उनले भनिन् ।

फिल्मवृत्तमा नेपालको पहिलो फिल्म ‘आमा’ कि ‘सत्य हरिशचन्द्र’ भन्नेमा विवाद चलिरहन्छ । भुवन भने ‘आमा’ नै नेपालको पहिलो फिल्म रहेको ठोकुवा गर्छिन् । ‘हो कतिले यो फिल्म पहिलो होइन भन्ने कुरा गर्छन् । नेपालमा बनेको पहिलो फिल्म ‘आमा’ नै हो, त्यो कसैले नकार्न सक्दैन । डिबी परियारले हरिशचन्द्र बनाए रे, खोइ त त्यो फिल्म ? त्यसको केही त हुनुपर्‍यो नि । एउटा फोटो देखाउँदैमा फिल्म बनाएको भन्ने हुँदैन । नेपालीमा डबिङ गरिएको पनि त हुनसक्छ,’ उनले भनिन् ।

अझ पनि अभिनयमै सक्रिय

सन् १९७६ मा भुवनले माइकल चन्दसँग बिहे गरिन् । माइकल जर्मन जाने बेलामा हतारमा बिहे भयो । बिहेपछि पनि उनले स्टेजदेखि फिल्महरुको कामलाई निरन्तरता दिइरहिन् । कला बुझ्ने पति पाएकै कारण आफूले अभिनय करिअरलाई निरन्तरता दिन पाएको उनी सुनाउँछिन् । पतिले साथ दिएपछि सासु, ससुरा र देवरानीले केही भन्न सक्ने अवस्था भएन । भुवन ७३ वर्षकी भइसकिन् र पनि अझै कलाकारितामै सक्रिय छिन् । अहिले ‘दृष्टि’ भन्ने टेलिश्रृंखलामा काम गर्दैछिन् । भन्छिन्, ‘जेष्ठ नागरिक भइसकेँ । बालापन, जवानी मेरो कलामै बित्यो । मेरो बुढ्यौली पनि कलामै बित्दैछ । यही कामले मनमा सन्तोष छ, अब यो बुढ्यौलीमा अन्त कहाँ जानु ?’ उनका तीन छोरीमा २ छोरीले बुबाको पाइला (समाचारवाचक) पछ्याए । अहिले तीनै छोरी अमेरिकामा छन् ।

आफ्नो अभिनयलाई दर्शकले रुचाइदिएकै कारण अहिलेसम्म आफू सक्रिय रहेको भुवन सुनाउँछिन् । ‘दर्शकले राष्ट्रिय नाचघरमा नाचेको, गाएको, गरेको अभिनय मन पराइदिनुभयो । त्यसैले म टिक्न सफल भएँ । म स्टेजमा व्यस्त भएरहें । स्टेजदेखि पर्दासम्मको मेरो अभिनयलाई दर्शकले मनपराइदिए,’ भुवनले सुनाइन् ।

त्यो बेलामा कलाकारिता व्यावसायिक बन्न सकेको थिएन । तर अहिलेका कलाकारले कलाकारिताबाट जीविका चलाउन सक्छन् । अहिले कलाकारले एउटै फिल्मबाट ५० लाख रुपैयाँ पारिश्रमिक लिएको सुन्दा उनी छक्क पर्छिन् । उनले पहिलो फिल्मबाट पारिश्रमिक पाइनन् । नाचघरबाट काजमा खटिएकी थिइन् । दोस्रो फिल्म ‘हिजोआज भोलि’ मा ४ हजार पाइन् । ‘कलाकारले एउटै फिल्मबाट ५० लाख लिन्छन् । हिरोइनहरुले २० लाख लिन्छन् भन्ने सुन्छु, यो सुन्दा त एकदम गौरव लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘मेरो पालामा त पैसा थिएन । कति कलाकार, निर्देशक, निर्माताहरु यसैकारणले पलायन भए ।’

३ दर्जन फिल्ममा काम गरिसकेकी भुवन भने आफूले अहिलेसम्म एक लाख पारिश्रमिक नपाएको गुनासो गर्छिन् । ‘मैले त कुनै फिल्मबाट पनि एक लाख पाएकी छैन । सत्य कुरा बोल्छु, बढीमा ५५ हजार पाएको छु । ५५ हजार लिएर १ लाख पाएको छु भन्दै हिँडेको पनि छैन,’ उनले सुनाइन् ।

उदाङ्गो जमाना

एनालगदेखि डिजिटलसम्मकी अभिनेत्री हुन् भुवन । यसबीच फिल्म निर्माणमा धेरै परिवर्तन आएको उनले देखेकी छन् । अहिले दर्शकको हेराइमा परिवर्तन आएको उनी बताउँछिन् । ‘पहिला कथामा फिल्म बन्थे । ती कथा आजसम्म पनि हामी सम्झिरहन्छौं । तर अहिले त्यस्तो फिल्म बन्दैन,’ उनले भनिन् ।

उनी आफ्नो समयलाई ‘छोपिए’ को जमाना बताउँछिन् । ‘हाम्रो बेलामा छोपिएको कुरालाई राम्रो भन्थे, अहिले उदाङ्गोलाई । पहिला त चौबन्दी चोलो लगाउँदा कत्ति राम्रो देखिएको भन्थे । तर अहिले त हेर्ने आँखै फरक भइसक्यो । विचारै फरक भइसक्यो । मलाई त उदाङ्गोभन्दा छोपिएको मनपर्छ,’ उनले अहिलेको ग्ल्यामर दृष्टिप्रति व्यंग्य गरिन्, ‘अनुहारको चमकधमकले केही नहुनेरहेछ । अभिनयले खास अर्थ राख्दोरहेछ ।’

भुवन पछिल्लो समय फिल्म निर्माणमा पनि होमिएकी थिइन् । उनी निर्मात्रीको रुपमा भने असफल भइन् । ‘हो फिल्म पनि बनाएँ । तर चलेन । ठिकै छ, चलेन त चलेन,’ उनले स्वीकारिन् ।

प्रकाशित : असार २०, २०७८ १९:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×