सगरमाथा चुचुरोमा विभाजक रेखा !- विचार - कान्तिपुर समाचार

सगरमाथा चुचुरोमा विभाजक रेखा !

दुई देशबीचको पानीढलो सीमारेखा काट्नेबित्तिकै अर्को पाइला टेक्ने ठाउँचाहिँ नेपालको सगरमाथा शिखर नै हो ।
बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

चीनले झोमोलुङ्मा/सगरमाथाको चुचुरोमा एउटा विभाजक रेखा (लाइन अफ सेपरेसन) सृजना गर्न लागेको थियो । सञ्चारमाध्यमका अनुसार, नेपाल र चीनतर्फबाट शिखरमा उक्लने आरोहीहरूलाई चुचुरोमा मिसिन नदिई कोरोना भाइरसबाट बचाउने अभिप्रायले रेखा खिच्न आँटिएको थियो ।

चुचुरोमा यस्तो विभाजक रेखा सृजना गर्न सकिन्छ/सकिँदैन र सकिने/नसकिने जेसुकै भए पनि यसमा चीनको भित्री मनसाय के थियो/छ भन्ने जान्न सकिएको छैन । सीएनएन, बीबीसी, रोएटर्सजस्ता विश्व सञ्चारमाध्यमले यस सम्बन्धमा जिज्ञासा व्यक्त गरी समाचार प्रसारण प्रकाशन गरेका छन् । यसर्थ यसबारे यहाँ छोटकरीमा प्रकाश पार्ने जमर्को गरिएको छ ।

चीनको भनाइ

चुचुरोमा विभाजक रेखा खिच्न आवश्यक परेका सम्बन्धमा चीनको भनाइ छ, ‘नेपालतर्फको आधारशिविरमा रहेका आरोहीहरूलाई गत अप्रिल महिनादेखि कोरोना भाइरसले गाँजेको छ । पर्यटन राजस्वको भोको नेपाल सरकारले मनसुन वर्षाअघि वसन्त ऋतुको जुन महिनादेखि आरोहण गर्न दिइएको अनुमति रद्द गर्नुपर्छ । नेपालमा ७ मेमा एकै दिन सबभन्दा धेरै ९,०२३ जना संक्रमित भए । जबकि चीनमा ८ मेका दिन १२ केस मात्रै थिए । यिनीहरू सबै समुद्रपारबाट आएका यात्रु थिए ।’ (रोयटर्स, ८ मे २०२१)

कोरोना संक्रमण हुन सक्ने भएकाले गत वर्ष तिब्बततर्फबाट कुनै विदेशीलाई आरोहण अनुमति दिइएको थिएन । तिब्बती आधारशिविरबाट चोमोलुङ्माको दृश्यावलोकन गर्न जाने तिब्बती पर्यटकलाई यस पटक पनि रोक लगाइएको छ । यसै कारण चुचुरोमा विभाजक रेखा सृजना गर्नुपरेको हो भन्ने चीनको भनाइ छ ।

नेपालको भनाइ

वैशाख २८ को ‘काठमान्डु पोस्ट’ को प्रश्नमा पर्यटन विभागका महानिर्देशक रुद्रसिंह तामाङले भने, ‘चुचुरोमा विभाजक रेखा सृजना गर्न कसैलाई पनि अनुमति छैन । सगरमाथा एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सीमा हो । विभाजन रेखा खिचिने भनिएको बारे चीनबाट कुनै औपचारिक जानकारी आएको छैन । चीनबाट कुनै व्यक्तिले यस्तो भने पनि यो हुन्छ भन्ने छैन ।’

यस वसन्त ऋतुको सिजनमा नेपाल सरकारले ४३ आरोहण दलका ४०८ पर्वतारोहीलाई आरोहण अनुमति दिएको छ । यीमध्ये ९३ महिला र ३१५ पुरुष छन् । प्रत्येकसँग ११ हजार अमेरिकी डलर दस्तुर लिने गरिएको छ । यस सिजनमा सरकारले ६६ करोड रुपैयाँ रोयल्टी प्राप्त गरेको छ । कोरोना महामारीको दोस्रो लहर फैलिएपछि एक नर्वेजियनसहित ३० जनाजति संक्रमित आरोही आधारशिविरबाट काठमाडौं फर्किएका छन् । यस सिजनको पहिलो टोलीका रूपमा कामी रिता शेर्पाले आफ्नो पहिलेको रेकर्ड तोडी वैशाख २४ गते २५ औं पटक सफल आरोहण गरेका छन् । जेठ ४ मा बहराइनका राजकुमार शेख मोहम्मद हमाद मोहम्मद–अल खलिफासहित १२ जना विदेशीले समेत सफल आरोहण गरे । १६ वर्षीय सोनाम शेर्पा र उनका बाबु पूर्णकुमार (पीके) ले जेठ ९ गते शिखर पुगी बाबुछोरा एकैसाथ पुगेको रेकर्ड कायम गरे ।

जेठ १४ सम्ममा स्वदेशी र विदेशी गरी ३३० जनाले सगरमाथा चुचुरो चुमिसकेका छन् । यो हरफ लेख्दै गरेको समयसम्म अझ केही आरोही सफा मौसम पर्खेर आधार तथा दोस्रो शिविरमा प्रतीक्षारत छन् । आरोहणका क्रममा अक्सिजन अल्पता र अन्धोपन भएका कारण दुई विदेशी आरोही र खर्पसमा खसी एक शेर्पाको मृत्यु भएको छ । पर्यटन विभागकी प्रवक्ता तथा लियाजो अफिसरका रूपमा आधारशिविर गएकी मीरा आचार्यले बाहिर हल्ला चलेजस्तो संक्रमणको कुनै समस्या नरहेको र सुक्षित ढंगले आरोहण भइरहेको बताएकी छन् ।

विभाजक रेखा कसरी सृजना गरिँदै छ ?

रेखा रचना गर्नका लागि चीनको तिब्बती पथप्रदर्शकको सानो टोली सगरमाथा शिखरमा उक्लने योजना थियो । २१ चिनियाँ नागरिक भएको समूह सगरमाथाको तिब्बती मोहडाबाट चुचुरो पुग्नुअघि तिब्बती पथप्रदर्शक टोलीले विभाजक रेखा खिची ती गाइडहरूमार्फत रेखा कार्यान्वयन गराउने चीनको मनसाय थियो । यद्यपि, तिनीहरू चुचुरोको मृत क्षेत्र (डेथ जोन), जहाँ अक्सिजनको अल्पता हुन्छ, त्यही क्षेत्रमा रहनेछन् भन्ने कुरो स्पष्ट थिएन (रोयटर्स, ८ मे २०२१) । तर चीनले तिब्बततर्फबाट चोमोलुङ्मा आरोहण गर्ने कार्य मे १५ मा रद्द गरेको छ । नेपालबाट आरोहण गर्ने अस्ट्रियाको फुर्टेनब्याच एडभेन्चर कम्पनीले आधारशिविरमा रहेका २० आरोहीको आरोहण त्यसै दिन रद्द गरेको छ, कोरोना भाइरसलाई कारण देखाई ।

यी कुरा जेसुकै भए पनि चुचुरोमा कसरी विभाजन रेखा लागू गरिनेछ भन्ने कुराका सम्बन्धमा विश्लेषण गर्दा यो कल्पित रेखा मात्र हुन सक्छ । भौतिक रूपले यहाँ रेखा स्थापना गरिने सम्भावना छैन । रेखाको रूपमा ३ मिटर लामो स्टिल पोललाई हिउँको थुप्रोभित्र डेढ–दुई मिटर धसाएर एकाध मिटर देखिने गरी राख्न सकिएला । तर कालान्तरमा त्यसलाई बेजोड हावाले ढाल्छ र हिउँले बगाएर लैजान्छ । यही हिउँ नै दक्षिणतिर खुम्बु हिमनदीका रूपमा मन्द गतिले बग्ने गर्छ ।

नेपाल–चीन सीमारेखा र सगरमाथा चुचुरो

सन् १९६१ मा नेपाल–चीन सीमा सन्धि भएको थियो । त्यसअनुरूप १९६२ मा सीमांकन भयो । सीमांकनमा पानीढलो सिद्धान्त अवलम्बन गरिएको थियो । सगरमाथा चुचुरोको पश्चिमबाट छुराको धारजस्तो धारिलो परेको पानीढलो शृंखला पछ्याउँदै सीमारेखा शिखरको नजिकै उत्तरी छेउ पुगेको छ । यहाँबाट सीमा दक्षिणतर्फ हिलारी स्टेप, अनि थोरै पूर्व र त्यसपछि दक्षिण ल्होत्से हिमाल पुगेको छ ।

छुराको धारजस्तो सीमारेखाको उत्तरतिर चीन पर्छ । यो चिनियाँ भूभाग करिब ७० डिग्रीको एकदमै भिरालो अवस्थितिमा छ । यहाँको हिउँ चीनतिर बगिरहने भएकाले आरोहीहरू चिनियाँ भूमिमा धेरै मिनेट उभिन सक्दैनन् । दुई देशबीचको पानीढलो सीमारेखा काट्नेबित्तिकै अर्को पाइला टेक्ने ठाउँचाहिँ नेपालको सगरमाथा शिखर नै हो ।

सगरमाथा चुचुरो समुद्रको सतहबाट ८८४८.८६ मिटर अग्लो, ३ मिटर चौडा र ८ मिटर लम्बाइ भएको करिब २५ वर्गमिटरको दक्षिणतिर ढल्केको तर्प्याइँलो गरो (स्लोपिङ टेरेस) ले बनेको छ । यसमाथि डेढ मिटर चौडा र २ मिटर लम्बाइ भएको करिब ३ वर्गमिटर क्षेत्रफलमा हिउँको सानो ढिस्को छ । यही ढिस्को सर्वोच्च शिखर हो । यो चुचुरो सानो डाइनिङ टेबलजत्रो छ, जहाँ पाइला राखेपछि मात्र सगरमाथा विजेता बन्न सकिन्छ । यसलाई अझ खतरनाक क्षेत्र मानिन्छ । बेतोडको हावाहुरी चल्ने र एकै छिनमा मौसम बिग्रिन सक्ने भएकाले यहाँ कोही पनि धेरै समय उभिइरहन सक्दैनन् ।

चुचुरो नेपालको सरहदभित्र परेको छ । नेपाल र चीनबीच सगरमाथाको विवाद पर्दा चिनियाँ प्रधानमन्त्री चाउ एन–लाईको नेपाल भ्रमणका समय २०१७ वैशाख १६ गते सिंहदरबार ग्यालरी बैठकमा पत्रकार सम्मेलन गरी उनले सगरमाथा नेपालकै हो भनेका थिए । यसै क्रममा ‘कल्पना’ साप्ताहिकका प्रधान सम्पादक किशोररमण राणाको प्रश्नको जवाफमा उनले नेपाल र चीन दुवैतर्फबाट सगरमाथा आरोहण गर्न सकिने भनी समझदारी भएको उल्लेख गरेका थिए । ‘यूएस पिरियोडिकल टाइम’ का संवाददाता डन कोन्नेरीले ‘सगरमाथा चीन र नेपालका बीच बराबर पारेर विभाजन गर्ने हो ? नेपाल यसमा मन्जुर छ ?’ भनी सोधेको प्रश्नको जवाफमा चाउ एन–लाईले भनेका थिए, ‘भाग लगाउने प्रश्नै आउँदैन ।’

निचोड

केही अध्येताले चीनले चुचुरोलाई आधा–आधा पारी रेखा खिच्ने मनसायले अहिले विभाजक रेखाको परिकल्पना गरेकाले सञ्चारमाध्यममा आएको हुनुपर्छ भन्ने गरेका छन् । राजनीतिक हिसाबले चीनले नेपाललाई फकाएर शिखर आधा भाग लगाउन खोज्यो भन्ने शंका नेपालको सीमित राजनीतिक वृत्तमा परेको यदाकदा सुनिएको छ । तर यो सम्भावना छैन । चाउ एन–लाईको भनाइ अहिलेसम्म अडिग छ । सगरमाथाका सम्बन्धमा दुवै देशले मिलेर काम गर्छन् भनी सगरमाथाको नयाँ उचाइ ८८४८.८६ मिटर संयुक्त रूपले २०७७ मंसिर २३ मा भएको घोषणाबाटै स्पष्ट हुन्छ ।

चीनले अहिले ‘लाइन अफ सेपरेसन’ खिच्ने नै भए पनि छुराको धारजस्तो पानीढलो सीमाको नेपालतिर पर्ने २ मिटर लाम्चो चुचुराको आधा भागमा खिच्नुपर्ने हुन्छ । यसअनुसारको सीमारेखा मान्ने हो भने सगरमाथा चुचुरो आधा–आधा भन्ने भान पर्न सक्छ । त्यसैले यो लाइन खिच्ने आवश्यकतै पर्दैन । चुचुरोको ठीक उत्तर प्राकृतिक पानीढलो सीमारेखा कायम छँदै छ ।

दोस्रो कुरा, विभाजक रेखा खिचेर चीन र नेपालतर्फबाट सफल आरोहण गर्नेहरूलाई एकआपसमा मिसिन नदिने मनसाय चीनको देखिन्छ । यथार्थतः आरोहीहरू त्यहाँ लामो समय संसर्गमा आउँदैनन् । सफल आरोहण गरेपछि फोटो/भिडियो खिचेर फर्कनै हतार हुन्छ । तेस्रो, आरोहीहरू स्वयम् अक्सिजन मास्कमा हुनाले र बाक्लो पोसाकले पीपीईको काम गर्ने भएकाले कोरोना भाइरस सार्ने गुन्जायस नै रहँदैन । चौथो, कोरोना भाइरस संक्रमित आरोहीलाई चुचुरो पुग्न स्वास्थ्यले नै दिँदैन । पाँचौं, शिखरमा एक पटकमा छ–सात जनाभन्दा बढी आरोही उभिने ठाँवै छैन । धेरै संख्यामा एकै पटक शिखरमा पुगेका आरोहीहरू छ–सात जनाको खेपमा आलोपालो गरी फोटो खिच्नुपर्ने हुन्छ ।

त्यसैले कोरोना भाइरस संक्रमणको अत्तो थापेर चुचुरोमा विभाजक रेखा सृजना गर्न प्राविधिक दृष्टिले आवश्यक पर्दैन । अहिले आएर चीनले आरोहण रद्द गरे पनि एकतर्फी तरिकाले रेखा खिचिए यसले नेपाल र चीनको सम्बन्धमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७८ ०७:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कालापानीमा जनगणना

बृहत् कालापानी क्षेत्रको जनगणना गर्न भारतका कारण भौतिक रूपले सम्भावना नदेखिएकाले स्याटेलाइट गुगल भर्टिकल इमेज तथा स्थलीय अब्लिक फोटोग्राफको सहायता लिन वा सन् २०११ को भारतीय जनगणनालाई आधार मानी भर्चुअल गणना गर्न सकिन्छ ।
बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

केन्द्रीय तथ्यांक विभागले हरेक दस वर्षमा गर्ने राष्ट्रिय जनगणनाको बाह्रौं शृंखला यही जेठ २५ देखि असार ८ सम्म सञ्चालन हुन लागेको छ । दस वर्षको अन्तरालमा राष्ट्रभर गरिने जनगणनाले राष्ट्रिय र स्थानीयस्तरको आधारभूत जनसंख्याको तथ्यांक तयार पार्छ ।

यसले देशको दिगो विकासबारे अनुगमन र मूल्यांकन गर्न केही सामाजिक, जनसांख्यिक र आर्थिक सूचकसम्बन्धी सूचना र तथ्यांक प्रदान गर्छ । यस्ता तथ्यांकहरू तथा सूचना विश्वसनीय र भरपर्दो हुनुपर्छ । तोकिएको निश्चित समयभित्र एकाम्य रूपमा देशभर सम्पन्न गर्नुपर्ने यो बृहत् सर्वेक्षण कार्यका लागि ठूलो जनशक्ति परिचालन गर्नुपर्ने हुन्छ । जनगणना गर्दा ‘कोही नछुटून् र कोही नदोहोरिऊन्’ भन्ने मान्यता लिइएको हुन्छ । यस्तै, यस पटक ‘मलाई गणना गर, हामीलाई समावेश गर’ भन्ने मूल नाराका साथ जनगणना–२०७८ गरिन लागेको छ ।

जनगणना गर्ने क्रममा गणक प्रत्येक घरदैलोमा पुगेर घरमूलीसँग भेट गरी तिनको घरपरिवारमा रहेका सबै जनाको गणना गरेर तथ्यांक बटुल्ने काम गरिन्छ । राष्ट्रको कुनै पनि भूभागमा रहेका नेपाली जनगणना तथ्यांकमा छुट्नु र दोहोरिनु पनि हुँदैन । यस मान्यताअनुसार दार्चुलाको व्यास गाउँपालिका–१ मा अवस्थित बृहत् कालापानी क्षेत्रको जनगणना लिन पनि छुट्नु हुँदैन । यो क्षेत्र राष्ट्रको सिमानाभित्रको एउटा भाग हो । १९६२ अक्टोबर–नोभेम्बरको भारत–चीन सीमायुद्धपछि नेपालको कालापानी क्षेत्र भारतले भौतिक रूपमा हठात् ओगट्दै आइरहेको छÙ त्यहाँ भारतीय अर्धसैनिक बल तैनाथ गरी इन्डो–टिबेटन बोर्डर पोस्ट स्थापना गरेको छ ।

लिपुलेक पश्चिमका नाभिडाङ र तिल्सी (हाल कालापानी) बाट नेपालीलाई छाङ्रु र तल्लो कावातर्फ खेदिएकाले त्यहाँ भारतीय सैनिक मात्र छन् । त्यसपश्चिमका गुन्जी, नाभी र कुटीका नेपाली जनता हठ गरी त्यहीँ बसोबास गरिरहेकाले उनीहरूलाई भारतीय रासन कार्ड, आधार कार्ड, बालबच्चालाई सित्तैं शिक्षा दिने र केही वार्षिक भत्ताका रूपमा सहुलियत दिई भारतीय बासिन्दामा रूपान्तरण गरिएको छ । त्यहाँ नेपाली प्रशासनको उपस्थिति छैन । नेपालीलाई त्यहाँ जान–आउन प्रतिबन्ध लगाइएको छ । अन्य स्थानका भारतीयहरूलाई पनि त्यहाँ जाँदा–आउँदा परिचयपत्र हेरी कडाइका साथ सोधपुछ गर्ने गरिन्छ ।

भारतले नेपालको बृहत् कालापानी क्षेत्र आफ्नो भूभागमा समेटी २०७६ मंसिर १६ मा ‘भारतको नयाँ राजनीतिक नक्सा’ प्रकाशित गर्‍यो । यसमा नेपालले प्रतिवाद गर्दै वार्ताका लागि छिमेकी भारतलाई पाँच पटकसम्म ‘डिप्लोमेटिक नोट’ पठायो । तर भारतले कोराना भाइरसको कारण देखाएर कुराकानी गर्ने मनसाय देखाएन । त्यसपछि ती क्षेत्रलाई आफ्नो सरहदभित्र पारी २०७७ जेठ ७ गते नेपालले संशोधित नक्सा प्रकाशित गर्‍यो । भारतले यसलाई एकलौटी रूपमा प्रकाशित गरेको भन्दै मान्यता दिएको छैन । यसपछि उसले कालापानी क्षेत्र जान जोकोहीलाई पनि निकै कडाइ गरेको छ । यद्यपि, छाङ्रु र तल्लो कावाका नेपालीहरूलाई गुन्जी, नाभी, कुटीका नातेदारको मरणमा मलामी जान तथा अन्य तीनपुस्तेको विवाह वा व्रतबन्धजस्ता सामाजिक कार्यका निम्ति समय तोकेर आउन र गुन्जीवासीलाई छाङ्रुतर्फ जान दिने गरेको पाइन्छ ।

यिनै परिप्रेक्ष्यमा आउँदो जनगणनामा लिपुलेकदेखि लिम्पियाधुरासम्मको बृहत् कालापानी क्षेत्रमा रहेका नेपाली बासिन्दाको जनगणना गर्न भौतिक रूपले सम्भावना देखिँदैन । तथापि त्यो क्षेत्र नेपालको भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमिकताभित्र परेकाले भर्चुअल माध्यमबाट निम्न तीन वैकल्पिक विधिमध्ये कुनै एक तरिकाबाट जनगणना लिन सकिने सम्भावना छ । पहिलो, स्याटेलाइट गुगल भर्टिकल इमेज तथा स्थलीय अब्लिक फोटोग्राफका सहायताले त्यस क्षेत्रका बासिन्दाका घरबास संख्या गणना गर्न सकिन्छ । यस्तो विधिबाट यस पंक्तिकारले गणना गर्दा बृहत् कालापानी क्षेत्रमा १६१ आवासीय घरबास देखिन्छन् । तीमध्ये गुन्जीमा ९०, नाभीमा २८ र कुटीमा ४३ घरधुरी छन् । प्रत्येक घरमा ५ या ६ जनाको परिवार संख्या भए, त्यस क्षेत्रको जनसंख्या करिब ९०० हुन आउँछ । यसबाहेक कुटी, नाभी, गुन्जी, तिल्सी (कालापानी), नाभिडाङमा सैनिक र इन्डो–टिबेटन बोर्डर पोस्टको ब्यारेक भवन रहेको देखिन्छ । यसको जनगणना आवश्यक पर्दैन । तिल्सी र नाभिडाङका नेपालीलाई भारतीय फौजले तल्लो कावा र छाङ्रुतर्फ त्यसै बेला लखेटिसकेकाले त्यहाँ अहिले हाम्रा बासिन्दा छैनन् ।

दोस्रो, छाङ्रु गागा तथा तल्लो कावाका जनतालाई सोधनी गरी गुन्जीलगायतका बासिन्दाको गणना गर्न सकिन्छ । उनीहरूलाई गुन्जी क्षेत्रका नातेदारका घरमूलीहरूका नाम, उनीहरूको परिवार संख्याबारे जानकारी हुन्छ । नातापाताको मृत्यु र विवाह, व्रतबन्धजस्ता धार्मिक–सामाजिक कार्यमा सहज परिस्थिति भएका बखत भारतीय सेनाले केही समयका लागि जान र उतातिरकालाई पनि आउन अनुमति दिने गरेको छ । उदाहरणका लागि, नाभी स्थानीय निकायका सरपञ्च सनम नबियाल छाङ्रुका बासिन्दाका नातेदार हुन् । छाङ्रुका नातेदारद्वारा सनमसँग जानकारी लिएर तथ्यांकलाई स्थापित गर्न सकिने सम्भावना छ । आखिर सहज क्षेत्रमा पनि गणकले घरमूलीसँग नै सोधेर सम्बद्ध परिवार संख्याको लगत स्थापना गर्ने भएकाले व्यास इलाका गुन्जीतर्फको कुनै मुख्य व्यक्तिलाई सोधनी गरी घरसंख्या र घरधनीको गणना गर्नु उपयुक्त नै हुन्छ ।

तेस्रो, भारतीय जनगणना प्रतिवेदन–२०११ लाई आधार मानेर भर्चुअल गणना गर्नु हो । विकिपेडिया/ओआरजी/विकी/गुन्जी–उत्तराखण्ड वेबसाइटमा उल्लेख गरिएको प्रतिवेदनअनुसार, पश्चिम व्यास इलाकाको जनसंख्या ७७६ छ, जसमा गुन्जीमा ३३५, नाभीमा ७८ र कुटीमा ३६३ रहेको उल्लेख छ । यस्तै गरेर विकिपेडियाको व्यास–दार्चुला पेजमा उल्लेख छ— ‘पश्चिम नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा रहेको दार्चुला जिल्लाको व्यास एउटा गाविस हो । सन् १९९१ मा नेपालले जनगणना लिएको समय यस क्षेत्रमा १५० व्यक्तिगत घरधुरीमा ७२३ जनसंख्या रहेको थियो ।’ यस अंकलाई र सन् २०११ को भारतको संख्यालाई आधार मानी आवधिक जनसंख्या वृद्धिदर जोडेर, बीस–तीस वर्ष अवधिको स्याटेलाइट इमेजका सहायताबाट हालको घरधुरी संख्या गणना गरी जनसंख्या प्रक्षेपण गर्नु सान्दर्भिक हुन सक्छ ।

सरकार पनि बृहत् कालापानी क्षेत्रको जनगणना गर्न इच्छुक देखिन्छ । सरकारले त्यस क्षेत्रलाई आफ्नो भूभागमा समावेश गरी नेपालको संशोधित नक्सा प्रकाशित गरिसकेकाले त्यहाँबाट भारतीय फौज फिर्ता गराउन उद्यत रहेको बुझिन्छ । त्यसैले पाँच व्यास इलाकाको जनगणना लिएपछि यस कार्यमा सरकारलाई भारतसँग कूटनीतिक तथा राजनीतिक स्तरमा कुराकानी गरी समस्या समाधान गर्न बल पुग्छ । यसका लागि सरकारको माथिल्लो तहबाट केन्द्रीय तथ्यांक विभागलाई ठोस र स्पष्ट निर्देशन दिनुपर्छ ।

२०७३ फागुन २७, खण्ड ६६, संख्या ५८ को नेपाल राजपत्रमा दार्चुला जिल्लाको व्यास गाउँपालिका–१ कालापानी क्षेत्र समावेश गरिएको छ । संवत् २०१८ को जनगणनामा तथ्यांक अधिकृत भैरव रिसाल (हाल वरिष्ठ सञ्चारकर्मी) ले गुन्जी, नाभी, कुटी इलाकाको जनगणना लिन दुवाडी थर भएका खरिदार तहका गणक खटार्ई तथ्यांक स्थापना गरेका थिए । त्यस बखत संख्या विभागको प्रमुख सुपरिन्टेन्डेन्ट थिरबहादुर रायमाझी थिए (गोपालसिंह बोहोरा, कालापानी : कथा र व्यथा, काठमाडौं, सांग्रिला बुक्स, २०७२, पृष्ठ १००–१०१) । यस्तै, संवत् २०६८ को जनगणनामा पनि नेपालबाट बृहत् कालापानी क्षेत्रको जनसंख्या लिइएको प्रमाण छ । नेपालको पहिलो आम निर्वाचनमा त्यस क्षेत्रका बासिन्दाको मतदाता सूची तयार गरी उनीहरूले मतदानसमेत गरेका कुरा बेलाबखत चर्चामा आउने गरेका छन् ।

यी सबै विवरणबाट जनगणना गर्ने वैकल्पिक उपायमध्ये कुनै एक विधि अपनाई देशको भौगोलिक अखण्डता तथा सार्वभौमिकता कायम राख्न भर्चुअल माध्यमबाट भए पनि लिपुलेकदेखि, नाभिडाङ, तिल्सी (कालापानी), गुन्जी, नाभी, कुटी, जोलिङकाङ, लिम्पियाधुरासम्मको भूभाग समावेश गरी जनगणना गरिनुपर्छ ।

प्रकाशित : वैशाख १९, २०७८ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×