हिमालय जोगाऔं, रुख बचाऔं- विचार - कान्तिपुर समाचार

हिमालय जोगाऔं, रुख बचाऔं

सुन्दरलाल बहुगुणाको प्रकृतिप्रतिको आस्था र रुख जोगाउने प्रतिबद्धताले वातावरणीय प्रदूषणले जनस्वास्थ्यमा पारेको सोझो असरबाट जोगिन नेपाललाई पनि उत्प्रेरित गरिरह्यो ।
चन्द्रकिशोर

कोरोनाकालमा पर्यावरणको विषय सार्वजनिक विमर्शमा उदाएको छ । यही कोरोनाका कारण भारतीय राज्य उत्तराखण्डका पर्यावरणका असल प्रहरी सुन्दरलाल बहुगुणा (सन् १९२७–२०२१) लाई हामीले गुमायौं ।

त्यहाँको हिमाली–पहाडी पर्यावरण र यसको सरोकार हामीसँग निकै मिल्दोजुल्दो छ । यसैले पनि ‘हिमालयपुत्र,’ ‘पर्यावरण गान्धी’ जस्ता उपनामले चिनिएका उनलाई नेपालीजनले समेत सम्झनामा राख्नुपर्छ । नेपालको पश्चिमी सिरानसँग जोडिएको उत्तराखण्डमा उनले आधा शताब्दीअघि ‘हिमालय जोगाऔं, रूख बचाऔं’ जस्ता अभियानको थालनी गरे । त्यस अभियानलाई अहिलेको नेपालले चनाखो भएर हेर्नुपर्छ । किनभने त्यो नारा त्यतिखेर छिमेकको संकट सामनाको सूत्र थियो, यतिखेर त्यस्तो संकट हाम्रो आगतको अभिन्न हिस्सा बन्दै छ ।

उत्तराखण्डको प्रसिद्ध पत्रिका ‘पहाड’ का सम्पादक शेखर पाठकले सुन्दरलाल बहुगुणाका बारेमा सन् १९७७ मा लेखेका थिए, ‘केही यस्ता व्यक्ति हुन्छन्, जसको नियति नै हुन्छ अहर्निश हिँडिरहने । कतै पनि रोकिनु तिनका लागि सम्भव हुँदैन । यदि उनी कतै रोकिए भने पनि त्यो यात्रा विराम हुँदैन, त्यो निरन्तर हिँड्ने प्रक्रियाकै एउटा अंग हुन्छ ।’ यिनै वाक्यलाई सम्झँदै पाठकले पंक्तिकारलाई हालै भने, ‘बहुगुणाजी भौतिक रूपमा नरहे पनि पर्यावरण संकटसँग जुध्दै गरेको विश्वमानसमा उनका प्रयोगयात्राहरूको अनुगुञ्ज रहिरहनेछ ।’ हो पनि, सुन्दरलाल बहुगुणा आफैंमा पहाड थिए, हिमालका अटल चुचुरो पनि । उनका माध्यमबाट पहाड बोल्थ्यो, हिमाल सुसाउँथ्यो । भारतीय भूगोलमा कैयौं पहाडी शृंखला छन् तर उनले हिमालय पर्वतमालाको आवाजलाई उठाइरहे, जो हाम्रा लागि पनि त्यत्तिकै सान्दर्भिक छ ।

कतिपय सन्दर्भमा, भारतीय संस्थापनका गतिविधिहरूले गर्दा भारतीयप्रति एक खालको नकारात्मकता हामीमा हुर्कने गर्छ, त्यो अनाहकमा सार्वजनिक जीवनको प्रत्येक क्षेत्रमा देखिन पनि थाल्छ । बहुगुणा नेपालप्रेमी थिए । यहाँका पहाड–हिमालको प्राकृतिक मानचित्रको चिन्ता उनलाई सधैं रहिरह्यो । उनी नेपाल ओहोरदोहोर पनि गरिरहन्थे । नेपालका कैयौं ठाउँमा पैदलयात्रा गरे । सन् ’८० को दशकपछि जब नेपालमा वातावरण आन्दोलन र चिन्तनले आकार लिन थाल्यो, त्यति बेला उनी नजिकको प्रेरणा पात्र थिए । उनको अहिंसात्मक आन्दोलन, प्रकृतिप्रतिको आस्था र दीर्घकालीन सोचाइ अनि रूख जोगाउने प्रतिबद्धताले त्यस बेला नेपालमा चर्चा पायो; वातावरणीय प्रदूषणले जनस्वास्थ्यमा पारेको सोझो असर र त्यसबाट जोगिन नेपालमा भएका प्रयत्नहरूलाई उत्प्रेरित पनि गरिरह्यो । बहुगुणाको सादगी र समुदाय–आधारित क्रियाकलापले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समुदायलाई समेत जुरमुराउन अभिप्रेरित गरिरह्यो ।

हिमालय बचाउने उनको अथक प्रयासले लामो समयसम्म निरन्तरता पाइरह्यो । अटुट र अथक निष्ठाका उनी अद्भुत उदाहरण थिए । पहाड–हिमाल बचाउको कुरा उनी यस कारण गर्दैनथे कि, यो कुनै दाताको एजेन्डा थियो वा तत्कालको कुनै गैसस कर्मÙ यो त प्रकृति र भूगोलप्रतिको उनको आस्था थियो । उनी सबै कुरा दाउमा राखेर लड्थे । उनको लडाइँमा सामान्यजनको भरोसा थियो । उनी मुद्दाहरूसँग समुदाय जोड्न सक्थे, जुन महात्मा गान्धीका प्रयोगहरूबाट सिकेका थिए । उनले समुदायलाई जागरुक बनाउँथे, एकताबद्ध गर्थे र अगाडि बढाउँथे । कुनै दाता वा एउटा व्यक्तिको भर पर्नुभन्दा पनि सामूहिक शक्तिको भरोसामा आफ्ना आन्दोलनहरू हाँक्थे ।

सुन्दरलाल बहुगुणा आफैंमा ‘चिपको आन्दोलन’ का पर्याय हुन् । उसो त, त्यो आन्दोलनको अभिन्न हिस्साका रूपमा चण्डीप्रसाद भट्ट, गौरा देवीहरू पनि छन् । चिपको आन्दोलनमा रूखलाई अँगालो हाल्ने र काट्नबाट जोगाउने गरिन्थ्यो । भारतको कुमाउँ–गढवाल क्षेत्रको चमोली जिल्लामा यो आन्दोलन सुरु भएको थियो । त्यहाँको स्थानीय भाषामा अँगालो हाल्नुलाई ‘अवाल्था’ भनिन्छ, ‘चिपको’ त्यसको हिन्दी रूप हो । हामीकहाँ वातावरण संरक्षण, वातावरणीय न्याय, दिगो विकाससम्बन्धी प्रायः आन्दोलन मच्चिँदै–मच्चिँदै थच्चिन पुग्छन् । दिगो विकाससम्बन्धी बहस लामो समयदेखि चल्दै आए पनि यसले वातावरण विनाश रोक्न सकेन । र, हाम्रो अहिलेको अवस्थाले के साँच्चै दिगो विकासको सम्भावना कम भइरहेको छ भन्ने प्रश्नमा घोत्लिन बाध्य पार्दै छ ।

पहाड–हिमालसँग जिस्किने योजनाबद्ध उपक्रमहरूले गर्दा त्यहाँको प्रकृतिले युद्ध सुरु गरिदिएको छ । यस्तोमा सुन्दरलाल बहुगुणाजस्ता असीम प्रतिबद्धता भएका समर्पित योद्धाहरूको खाँचो छ, जसले पहाड–हिमालका सम्पदाहरू जोगाउन सकून् ।कार्बन उत्सर्जन नघटाए केही दशकभित्र हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका सेताम्मे हिमालहरू कालापत्थरमा परिणत हुने चेतावनी आइरहेको छ । भू–तापमान बढ्दै गएपछि हिमालमा हिउँ पर्ने क्रम कम भएको, हिमनदीहरूको आकार/संख्या घटेको र जलप्रवाह पनि बदलिएको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । जीवजन्तु र वनस्पतिका अनेकौं प्रजातिले हिमालय क्षेत्रलाई जैविक विविधताको अनमोल भण्डार बनाउँछन्, जसका उर्वर आधारहरू हुन्— पहाड–हिमालका साना–ठूला जंगल, खोलानदीहरू । लकडाउनमा समेत वन फडानी, जंगली जनावरहरूको तस्करी र खोलानदीको अवैध उत्खननमा वृद्धि भइरहेको छ ।

सुन्दरलाल बहुगुणाले पहाडको महत्त्वबारे पहाडवासीलाई सम्झाए, तराईका बासिन्दालाई पनि मानिसको दिनचर्यामा पहाड–हिमालको भूमिकाबारे बताए । पहाड छाडेर तराईमा बसोबासका लागि पलायन हुनु आफैंमा सुखद विकल्प होइन, न त तराईका बासिन्दाले पहाड–हिमाललाई आफ्नो भविष्य नठान्नु बुद्धिमत्ता हो भनिरहे । पछिल्ला दुई दशकमा पहाड–हिमालको भूबनोट र परिवेशमाथि अतिक्रमण बढेको छ, नेपालमा । यसले पहाडी क्षेत्रका धेरै मूल सुकाएको छ । यी विषयको उठान विदेशीले रकम दिए मात्रै गर्नुपर्छ भन्ने मानसिकता आत्मघाती छ । यो सवाल न कुनै विदेशीको मुद्दा हो, न त पर्वते वर्चस्वशाली राज्यसत्ताको । हामीकहाँ पनि सुन्दरलाल बहुगुणाजस्तै बलियो अगुवाको आवश्यकता छ । भारतभित्रकै अन्य राज्यको कुरै छाडौं, उत्तराखण्डभित्रै सरकार र कर्पोरेटहरूको साँठगाँठमा पहाडदोहन रोकिएको छैन, जसको परिणाम केही वर्षदेखि विपत्का रूपमा आइरहेको छ । हाम्रा चालढाल पनि भयानक विपत् निम्त्याउनेतिर नै छन् । लोकतन्त्र केवल जनका लागि हुँदैन, भूगोल (माटो, हावा, पानी) का लागि पनि हुनुपर्छ । भूगोलका लागि लोकतन्त्र अभाव भएको समाज लामो समयसम्म बाँच्न सक्दैन । अहिलेको महामारीले यो कुरा झन् सिद्ध गरिदिएको छ ।

सुन्दरलाल बहुगुणाको निधनले विश्व–गान्धीवादको एउटा मजबुत खाँबो ढलेको छ । वातानुकूलित कक्षमा बसेर वा महँगा गाडी चढेर पर्यावरणको ‘एक्टिभिजम’ गर्नेभन्दा नितान्त फरक, भुइँतहमा बसेर भुइँमान्छेहरूका लागि काम गर्ने एक असल पर्यावरण चिन्तक र सामाजिक आन्दोलनकारी थिए उनी । कोरोनाले एक पर्वतपुत्रलाई त्यतिखेर छिनेर लग्यो, जतिखेर उनको आवाजको प्रासंगिकता झन् बढ्दै गइरहेको थियो । जुन बाटो हिँड्नुपर्छ भनेर यतिखेर विमर्श हुन थालेको छ, त्यसमा पाँच दशकपहिल्यै उनले हिँड्न सुरु गरेका थिए । उनी हिमालयसम्बन्धी अध्ययन, पर्यावरण चिन्तन र आन्दोलनधर्मिताका लागि सदैव प्रकाशस्तम्भ रहिरहनेछन् । उनको जीवन संघर्ष कुनै दल वा सरकारलाई भोटको राजनीतिमा लाभ पुर्‍याउन थिएन, न त कुनै गैससले तत्कालको चटक देखाएजस्तो थियो । मूलतः प्रकृति र मानव समाज एकआपसमा अभिन्न रूपमा जोडिएका छन् भनेर बताउँदा–बताउँदै उनको जीवन बित्यो ।

सुन्दरलाल बहुगुणा नेतृत्वको ‘चिपको आन्दोलन’ को घोषवाक्य थियो, ‘क्या हैं जंगल के उपकार, मिट्टी, पानी और बयार / मिट्टी, पानी और बयार, जिन्दा रहने के आधार ।’ उनी पटकपटक भनिरहन्थे, ‘शासकहरू याद गर, हिमालयको पानी रेभिन्युका लागि होइन । हामी हिमालयवासी विकासका नाममा भैराखेका आत्मघाती गतिविधिहरूबाट निकै त्रस्त छौं । यो प्रश्न विकास भर्सेस पर्यावरणको पनि होइन । यो त अस्तित्वको लडाइँ हो ।’ उनी भलै उत्तराखण्डको हिमालय काखमा बसेर चिन्ता र चासो राख्थे तर त्यो समग्रमा हिमालय शृंखलाप्रतिको विलाप थियो । उनी प्रकृतिमा आधारित स्वावलम्बी जीवनको पैरवी गर्थे । जस्तो जीवनको सपना देख्थे, जीवनपर्यन्त त्यस्तै बाँचे पनि । उनका लागि हाम्रोतर्फबाट सच्चा श्रद्धाञ्जली भनेको प्रकृतिमाथिको अविवेकी दोहनलाई बन्द गर्नु नै हो । पहाड–हिमालको प्रकृति नरिसाओस्, त्यसको कोपको सिकार तलसम्मका बासिन्दा नहोऊन् । पहाड–हिमालमाथि त्यहीँका बासिन्दाको मात्र होइन, तराईको समेत त्यत्तिकै हक र सरोकार छ । नेपालमा विगतमा कुटिल शासकले पहाडको पलायनलाई योजनाबद्ध बनाए, त्यहाँ आत्मनिर्भरताका आयामहरू फक्रिन दिइएन र अहिले फेरि अविकासलाई त्यहाँको समृद्धि भनेर भुमरीमा पार्दै छन् । यसले गर्दा पहाड–मधेसको द्वन्द्व उब्जियो ।

धरतीको फोक्सो भनिने रूखको हाम्रो जीवनमा निकै महत्त्व छ । अहिले विभिन्न महत्त्वाकांक्षी परियोजनाहरूका नाममा रूख काट्दा अर्को विकल्प छ कि भनेर हामी एक पटक पनि सोच्दैनौं । ‘हरियो वन, नेपालको धन’ भन्ने आहान खुब घोकाइयो तर यतिखेर राज्य नै वन मास्न तम्सिएको छ । हामी नागरिक पनि कम दोषी छैनौं । रूख रोपौं तर हेक्का राखौं, रूख रोप्नु जंगल मास्नुको विकल्प होइन । वृक्षमित्र सुन्दरलाल बहुगुणाको यही सन्देश राख्दै नेपालबाट शब्द श्रद्धाञ्जली !

प्रकाशित : जेष्ठ १३, २०७८ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बयलगाडीमा मधेसी राजनीति

मधेससँग साइनो जोडिएको भन्न रुचाउने दलहरू संघर्षकालमा ऐक्यबद्ध हुन्छन् तर सत्ताको नजिक पर्नासाथ मैनबत्तीजस्तो पग्लिन थाल्छन्, दल विभाजित हुन्छ अनि स्वघोषित अग्रगामी शक्तिहरूको वैमनस्य उदेक लाग्ने गरी छताछुल्ल हुन्छ ।
चन्द्रकिशोर

नेकपा एमालेको नाटकीय ‘एकीकरण’ पछिको राजनीतिक परिस्थितिलाई आआफ्नो अनुकूलता र प्रतिकूलताका आधारमा विश्लेषण गर्ने क्रम सुरु भएको छ । राष्ट्रिय राजनीतिमा उत्पन्न उकुसमुकुसले कहीँकतै धक्का पुर्‍याउँथ्यो नै, यसका परकम्पहरू बिस्तारै कताकता पुग्छन्, हेर्न बाँकी छ ।

जसपालाई जतिसुकै ठूलो राष्ट्रिय पार्टी बनाउने सपना बाँडिए पनि यसको जनाधार र तागत मधेस नै हो । माधव नेपाल समूहसँग हातेमालोपश्चात् सत्ता राजनीतिका यात्रीहरू एउटा चौबाटामा पर्खिरहेका थिए, जहाँ जसपा विभाजनको शुभसाइतको गणना भइरहेको थियो । यही मंगलबार जसपाका अध्यक्षद्वय महन्थ ठाकुर र उपेन्द्र यादवको संयुक्त विज्ञप्तिपछि काठमाडौंको कोठेगफ तातेको छ । सबैको प्रश्न छ, ‘के त्यसो भए, जसपा फुटको संक्रमणबाट जोगियो ?’ यसको जवाफ भने सहज छैन ।

कुनै पनि आन्दोलनको प्रादुर्भाव र अस्तित्व, त्यसले ल्याएको शासनपद्धति र राजनीतिक विकासमा, तत्कालीन शक्ति सन्तुलन नै निर्णायक हुने गरेको देखिन्छ । जुन भूगोलमा आन्दोलनको उठान हुन्छ, त्यहाँको वस्तुगत परिवेश र परम्पराले पार्ने प्रभाव पनि कम हुँदैन । निश्चितताको खोजीमा रहेका मधेसी राजनीतिजीवीका लागि एजेन्डाको सवाल अँध्यारोमा हाम फाल्ने कामजस्तो लाग्न सक्छ । यस पटक सत्ता राजनीतिमा सामेल हुनबाट जसपाले कहाँ बिरायो र कोको खेलाडीले के गल्ती गरे, त्यसको स्वस्थ विवेचना गर्न सकिएन भने जसपामा पहिलो संविधानसभाताकाको हविगत पुनः दोहोरिन सक्छ, त्रासद प्रहसनका रूपमा । त्यतिखेर मधेसी दलहरू तीनबाट तेह्र भएका थिए । कतिपय जसपावाला भन्छन्, ‘यो साना दुःखले आर्ज्याको दल होइन, अनेकौं आँधीहुरीमाझ हामीले मधेसको दियोलाई निभ्न दिएका छैनौं ।’ सत्ताको बाघचाल खेल्न थाले जित्ने पक्ष पक्कै अर्कै हुन्छ । जसपाको विभाजनले कांग्रेस र एमालेको चुनावी राजनीतिलाई टेवा दिन्छ भन्नेहरू पनि कम छैनन् ।

जसपाले अस्तित्व प्राप्त गरेको एक वर्ष भयो, एकीकरणको संक्रमण अझै छ । संक्रमण अवधिलाई व्यवस्थित गर्न यसका हर्ताकर्ता नेताहरूले ओठमा मीठो मुस्कान देखाउने गरे पनि आआफ्ना गम्छाभित्र चक्कुसमेत लुकाएका हुन्छन्, मौका पाउनासाथ एकअर्काको पखेटा काट्न भ्याइहाल्छन् । संक्रमण अवधि लम्बिँदै गयो भने समस्याहरूको थुप्रो बढ्दै जान्छ । देब्रे पाइला चालिसकेपछि अगाडि बढ्न दाहिने खुट्टा नउचाली सुखै छैन । व्यवस्थापन गर्न इमानदार र पर्याप्त प्रयास भयो भने वाद–प्रतिवाद–संवाद र दाबी–विरोध–सामञ्जस्यको अवसरका रूपमा पनि संक्रमण अवधिलाई उपयोग गर्न सकिन्छ । निरन्तर संवादबेगर केही समर्थकका भरमा निश्चिन्त भएर बस्ने सुविधा नेतृत्वपंक्तिलाई हुँदैन । मधेससँग साइनो जोडिएको भन्न रुचाउने दलहरू संघर्षकालमा ऐक्यबद्ध हुन्छन् तर सत्ताको नजिक पर्नासाथ मैनबत्तीजस्तो पग्लिन थाल्छन्, दल विभाजित हुन्छ अनि स्वघोषित अग्रगामी शक्तिहरूको वैमनस्य उदेक लाग्ने गरी छताछुल्ल हुन्छ ।

मधेस आन्दोलनको उत्तराधिकारी मान्ने शक्तिहरूले त्यसको मूल्यलाई कत्तिको जोगाए ? मधेस आन्दोलनले तय गरेको थियो– नेपाल गणतन्त्र प्राप्तिपछि पनि आन्दोलनका लागि तयार छ । जुन आन्दोलनले बृहत्तर लक्ष्य लिएर हिँडेको थियो, त्यो निर्वाचनको मैदानमा शक्ति परीक्षणको खेलमा अल्झियो । मधेस आन्दोलन पहिलोदेखि तेस्रोसम्म अनायास र अकारण भएको थिएन । त्यसले नेपालमा लामो समयदेखि राजकाजले स्थापित गरेका मान्यताहरूलाई भत्काउन खोजेको थियो । यस्ता मान्यताले एउटै राजनीतिक भूगोलभित्र ‘हामी’ र ‘अरू’ को आधारभूत अवधारणालाई सामाजिक–राजनीतिक तहमा आकार दिएको थियो । समस्या के भइदियो भने, सामाजिक मान्यताहरूलाई राजनीतिक व्यवस्थाजस्तो तुरुन्त परिवर्तन गर्न सकिँदैन । आत्मपरीक्षण एवं स्वनिर्णय गर्ने क्षमता बढ्दै गएपछि अभिभावकत्वको आकर्षण घट्दै जान्छ । अभिभावकत्वको राजनीतिलाई विस्थापित गर्दै समताको खोजीमा हिँडेको दाबी गर्नेहरूले आफ््नो आनुवंशिकीमै रहेको अभिभावकत्व प्रवृत्तिलाई निर्मूल गर्न सकेनन् । आफैंमा अन्तर्निहित वर्चस्ववादी प्रवृत्तिले गर्दा दलित वा महिलाको उभारलाई अनिच्छापूर्वक स्विकार्ने मानस उजागर भइरह्यो । यस परिस्थितिमा ‘जय मातृभूमि’ वा ‘जय मधेस’ नारा हराउनु, रघुनाथ ठाकुर वा रामजनम तिवारीको मूल्य बिर्सनु निश्चित हुन जान्छ । दलभित्रको संरचनामा जतिसुकै श्रेणीक्रम रहे पनि यथार्थ दलको ढाँचा ठाडो र केन्द्रीकृत रहँदै आएको छ ।

हो, पहिचान र अधिकारको लडाइँ लामै चल्छ । मधेस आन्दोलनको मार्गचित्र के थियो ? मधेसका एजेन्डा सत्तामा बस्न अनुकूल माहोल नभएपछि मात्र उठाउने हो ? मधेसका एजेन्डा सत्ता–सतरन्जको खेलमा ‘शह र मात’ का लागि चालिने फगत गोटीहरू हुन् ? प्रथम मधेस आन्दोलनका प्रथम सहिद रमेश महतोका हत्यारा भनी आरोपितको मुद्दा कसले फिर्ता लियो ? मधेस आन्दोलनका क्रममा राज्य पक्षबाट भएको अतिरिक्त बलप्रयोगलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्न सकेको भए के रेशम चौधरीको मुद्दा बल्झिन्थ्यो ? पछिल्ला पन्ध्र वर्षमा मधेसभित्र जुन सामाजिक–राजनीतिक विकासक्रम भयो, के आन्दोलनबाट त्यही अपेक्षित थियो ? मधेसबाट एउटा समुदायलाई दबाबमूलक पलायनका लागि किन बाध्य पारियो ? के मधेसी अधिकारका नाममा हिंसाको राजनीतिलाई मसिहाहरूले मौन समर्थन गरेका हैनन् ? मधेस जनविद्रोहलाई आआफ्नो सुविधाअनुसार अर्थ्याउन सबैलाई छुट छ, तर त्यसले मधेसी समाजभित्र यस्तो भाँडभैलो चाहेको थियो भनेर कसैले भन्न सक्दैन ।

संघीय समावेशी गणतान्त्रिक अभ्यास खतरामा रहेको यो समय मधेसी समाजसँग जेजति सामर्थ्य उपलब्ध छ, त्यसबाट यो अभ्यासलाई जोगाउन नसके पनि लोकतन्त्रका आधारभूत संरचनालाई बचाउनुपर्छ । मधेसी मुक्ति आन्दोलनका काँडा केही एजेन्डाको सम्बोधनबाट झिकिन्छ कि एक कठपुतली राज्य संरचनाबाट ? यस्तो परिस्थितिमा मधेस आन्दोलनका सैद्धान्तिक पक्षधरहरूले आन्दोलनभित्रबाटै जन्मकालदेखिकै घुन–पुत्लाहरूलाई चिन्न र भन्डाफोर गर्न ढिलो भयो । मधेसको हकहित कठपुतली राज्य संरचनाबाट हुन्छ भन्ने सतही सोचाइबाट प्रभावित महत्त्वाकांक्षी राजनीतिजीवीलाई समयसापेक्ष र वस्तुपरक सन्देश कसले दिने ? ठूला भनिने नेताहरूले जति ‘मुखमिलान’ गरे पनि, दन्तबझान गर्ने तिनका लठैत कार्यकर्ताहरूले तत्कालका लागि युद्धविराम गरे पनि, तिनका गतिविधिको स्वीकार्यता भुइँतहका आम संघर्षशील जमातले दिनुपर्ने यथार्थ सम्झिने हो भने महिमामण्डकहरूको उपयोगिताको सीमा स्वतः स्पष्ट हुनेछ । मधेसी नेताहरूमा साहस, दूरदर्शिता र भारतसँग सही ढंगले आफ्नो कुरा राख्न सक्ने क्षमताको अभावका कारण आन्दोलन दिशाहीन भयो कि ? मधेसी नेतृत्वको विश्वसनीयता त्यसै कम भएको होइन ।

मधेस आफैंमा विविधता बोकेको समाज हो । यसलाई आधार बनाएर उदय भएका शक्तिहरूले निर्माण गर्ने दल वा एकीकरण कतिपय अवस्थामा अप्राकृतिक भएका छन् । यता भुइँतहमा एकीकरणको दबाब वा चाहना एउटा कारणले हुन्छ, उता टुप्पोमा बस्नेहरू आआफ्नै तालमा खीर खान हतारिन्छ । परिणामको निश्चितता निरंकुश दलमा मात्र सम्भव हुन्छ, एउटा जीवन्त दलभित्र प्रक्रियाको शुद्धता त हुनैपर्छ । यसो नहुँदा, विभाजन र वैमनस्यको अभिशप्त नियति जहिले पनि रहिरहन्छ । मधेसमा आन्दोलन जति उन्नत र गुरुत्वपूर्ण भयो, सोही अनुपात र अनुरूपको मधेसी राजनीति हुँदै भएन । यसैलाई विभिन्न कोणबाट मधेसी राजनीतिमा मसिहाहरूको उत्थान र पतनको एउटा नियोजित प्रवृत्ति भनेर अर्थ्याइन्छ । त्यत्रो आन्दोलनबाट उदाउनेहरूले सरकारको सामान्य सान्त्वना र आश्वासनको भरमा आफ्नो पूरै कार्यनीति फेरबदल गर्ने गरेको विगत छ । तर त्यस्तो परिस्थिति विकसित गराउने परिवेशको राजनीतिक–कूटनीतिक अध्ययनबिना मधेसी राजनीतिको बयलगाडी यात्रालाई गम्न सकिँदैन ।

मधेस आन्दोलन समता र न्यायका लागि भएको हो । संघीयता र समावेशिता यसको आत्मा हो । सहभागितामूलक दिगो विकास र सुशासन यसको प्रखर नेत्र थियो । तर बहुतहका सरकारमा जो जहाँ पुगे, तिनीहरूको चाल–चरित्र कस्तो रह्यो ? यसैले त कतिपयले यसलाई एउटा खास समयको ‘प्रोडक्ट’ मान्छन् र अर्थ्याउँछन् त्यो बखत नयाँ ‘क्लास’ र ‘कास्ट’ समीकरणले उभार लिइरहेको थियो, जसले राजनीतिमा आफ्ना लागि ठाउँ खोज्दै थियो । यसका थोरै सकारात्मक प्रभाव पनि देखिए । तर त्योभन्दा पनि दलदेखि सरकारमा पहुँचसम्म प्रत्येक फैसलामा ‘कास्ट एंगल’ प्रतिध्वनित भयो । अहिले फगत गनगन गरेर केही हुनेवाला छैन । मधेस आन्दोलनका उपलब्धिहरूबारे धेरै विमर्श भए पनि त्यसको सहउत्पादनबारे मन्थन नगरेसम्म पक्षाघात समाज नै निर्माण भइरहन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७८ ०८:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×