पहिले स्वास्थ्य अनि बिहेभोज- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पहिले स्वास्थ्य अनि बिहेभोज

मधु राई

गत वर्षको जस्तै यसपालि पनि कोरोना–कहरबीच धेरैको बिहे भयो, गरियो । घरआँगनमा पाल टाँगेर वा पार्टी प्यालेसमा तामझामका साथ बिहेभोज पनि खुवाए । कतिपय जोडी भने कहिले निषेधाज्ञा खुकुलो होला र बिहे गरौंला भनेर कुरिरहेका छन् ।

विराटनगर महानगरपालिकाले वैशाख १८ देखि सात दिनका लागि निषेधाज्ञा जारी गर्‍यो । उक्त आज्ञा विराटनगरवासीले दिउँसो मात्र पालना गरे, बेलुकी भने कतिपय वडामा बिहेको बाजा बजिरहे । गत वर्ष ‘कोरोनाका कारण बिहेमा उपस्थिति जनाउन सकिएन’ भन्दा आफन्तहरू रिसाए । यसपालि पनि छिमेकी र आफन्तले बिहेको निमन्त्रणापत्र थमाइरहेका छन् । तीमध्ये केहीलाई ‘परिस्थिति अनुकूल भए मात्र आउँछु, नरिसाउनुहोला’ भनेर मैले टार्दै आएकी छु ।

‘यस्तो बेला किन बिहे गरिदिनुभएको छोराछोरीको ?’ भन्दा छिमेकीहरूको उत्तर हुने गर्छ– ‘लगन यति बेलै छ त के गर्नु ?’ स्वास्थ्यभन्दा लगनलाई महत्त्वपूर्ण ठान्ने उनीहरूको यस्तो जवाफ सुन्दा म किंकर्तव्यविमूढ हुन्छु । उनीहरूलाई धार्मिक आस्था र पुरेतहरूको सल्लाह/सुझावले विषम परिस्थितिमा पनि छोराछोरीको बिहे गराइदिन प्रोत्साहन मिलिरहेको छ । सरसर्ती हेर्दा, पुरेतहरूले पनि स्वास्थ्यभन्दा कर्मकाण्डलाई बढी महत्त्व दिएको पाइन्छ । पोहोरको तुलनामा द्रुत गतिमा फैलिरहेको कोरोनाको दोस्रो लहरले त्रस्त बनाइरहेको छ । तैपनि कतिपय व्यक्ति पोहोरको जस्तै स्वास्थ्यको ख्यालै नगरी भन्दै छन्, ‘आ, यो कोरोनासोरोना यस्तै हो; आउँछ, जान्छ !’

यस्तो संकटको बेला पनि कतिपय अभिभावक छोराछोरीको बिहे गरिदिन हतारिएको देख्दा म छक्क पर्छु । निमन्त्रणा पाएपछि बिहेभोजमा सहभागी हुनेहरूले पनि आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल गरेको देखिँदैन । ‘अब्बुइ, जानुपर्छ नि हउ बोलाएपछि त !’ भन्ने निम्तालुहरूका कारण पनि बिहे गर्ने र गराइदिनेहरूको हौसला बढेको छ । अरू त अरू भइगए, शिक्षित तथा देश–विदेश घुमेका युवायुवतीसमेत महामारीबीच बिहे गर्न हतारिएको देख्दा नेपालीहरू जति नै पढे पनि स्वास्थ्य सचेतनामा दशकौं पछि रहेछन् भन्ने महसुस हुन्छ । स्वास्थ्यलाई सर्वोपरि नठान्ने यस्ता शिक्षित र स्वास्थ्य सचेतनामा पछि परेकाहरूले महामारी फैलने वातावरण तयार गरिरहेका छन् ।

पछिल्लो समय भारतको नयाँ दिल्लीलगायत अन्य राज्यमा भएका बिहेभोजबाट संक्रमण फैलिरहेका समचार आइरहेका छन् । बिहेमा सहभागी हुनेहरूको कोरोनाका कारण ज्यानै पनि गइरहेको छ । छिमेकी मुलुकका यस्ता समाचार हामी त्यति पढ्दैनौं, पढे पनि पत्याउँदैनौं । हुन त, सामान्य अवस्थाजस्तै बिहे मात्र होइन, मगनी, पुराण, महारुद्रीजस्ता धार्मिक अनुष्ठान आयोजना गरेका तथा पूर्वतयारी गरिरहेका फोटा सामाजिक सञ्जालमा टन्नै भेटिन्छन् । यस्ता फोटा हेर्दा साँच्चै अवस्था सामान्य भइसकेको हो कि भन्ने जोकोहीलाई पर्न सक्छ । फोटामा स्वास्थ्य सुरक्षाका न्यूनतम मापदण्ड पनि पालना गरेको देखिँदैन । यस्ता फोटाहरूले अरूलाई पनि ‘जेसुकै होस्, बिहे र धार्मिक कार्यक्रम रोक्नु हुँदैन’ भन्ने सन्देश दिइरहेका छन् अनि अप्रत्यक्ष रूपमा यस्ता कार्य गर्न प्रोत्साहन पनि गरिरहेका छन् ।

यसपालि कोरोनाको दोस्रो लहरले केकति जनधनको क्षति गर्ने हो, अहिल्यै आकलन गर्न सकिन्न । पछिल्लो समय भारतका बिहारवासीले पनि छोराछोरीको बिहेका लागि विराटनगरका होटल तथा पार्टी प्यालेसहरू रोज्न थालेका छन् । सामान्य अवस्थामा यो हाम्रा लागि खुसीको खबर भए पनि कोरोना–कहरबीच तामझामका साथ विराटनगरका पार्टी प्यालेसहरूमा बिहेभोज हुनु भनेको खतराको घण्टी बज्नु हो । यी र यस्ता कतिपय कारण यसपालि कोरोना महामारी द्रुत गतिमा फैलिरहेको वास्तविकताबाट होटल तथा पार्टी प्यालेस सञ्चालकहरू अनभिज्ञ देखिन्छन् । पहिले व्यवसाय अनि मात्र स्वास्थ्य भन्ने मान्यतालाई सर्वोपरि ठान्ने यस्ता सञ्चालकहरूका कारण पनि विराटनगर पूर्वको कोरोना हटस्पट बन्दै गएको छ ।

त्यसो त, होटल तथा पार्टी प्यालेस सञ्चालकहरू, बिहे तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठान गर्ने–गराउनेहरूको मनोबल त्यसै बढेको होइन । केही समययता सम्पन्न भएका राजनीतिक सभा, र्‍याली अनि उद्घाटन/शिलान्यासजस्ता गतिविधिले पनि महामारी द्रुत गतिमा फैलाइरहेको जानकारहरू बताउँछन् । भर्खंरै सम्पन्न रात्रिकालीन विराट गोल्डकपले पनि विराटनगरलाई हटस्पट बनाउन धेरथोर मद्दत गरेको छ । जनताको जीवनरक्षार्थ राजनीतिक दलहरू ढाल बनेर उभिनुपर्नेमा उल्टो कुर्सी बचाउने/खोस्ने खेलमा लागेकाले पनि सर्वसाधारण निराश छन् र स्वास्थ्य मापदण्ड पालना गर्न उदासीन पनि ।

सर्वसाधारणमा स्वास्थ्य सचेतना कम हुनुका थुप्रै कारणमध्ये एउटा हो— महामारीमा राजनीतिक दलहरूले गरेका क्रियाकलाप । विशेष गरी भारतमा भएका राजनीतिक र धार्मिक गतिविधिकै सिको हाम्रो सत्तारूढ दलले गर्दै आएको छ । विभिन्न राज्यका विधानसभा चुनाव र हरिद्वारको कुम्भमेलाका कारण भारतमा कोरोना समुदायस्तरमै फैलियो । उक्त मेलामा सहभागी भएका ज्ञानेन्द्र शाह र कोमल शाह अहिले कोरोनाको उपचार गरिरहेका छन् । हामीकहाँ पनि केही साताअघि माडीमा सीतारामको मेला आयोजना गर्ने स्वास्थ्यमन्त्री भानुभक्त ढकालले आफूसँगै श्रीमतीलाई पनि संक्रमित बनाए । अहिले उनीहरूको उपचार भइरहेको छ ।

नेताहरू स्वयं कोरोनाप्रति संवेदनशील नभएकै कारण सर्वसाधारणले स्वास्थ्य सुरक्षाका मापदण्ड र निषेधाज्ञाको पालना गरेको देखिँदैन । स्वास्थ्यप्रति सचेतना जगाउन सरकार पहिले संवेदनशील हुनु जरुरी छ । अनि यस्तो बेला बिहेलगायतका धार्मिक अनुष्ठान गर्नेहरूलाई स्वास्थ्य सुरक्षाको मापदण्ड अपनाउन अनि भीडभाड नगर्न स्थानीय तहले आग्रह र सके नियमन पनि गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई निषेधाज्ञा पालना गराउनु अपरिहार्य छ । साथै शिक्षित छोराछोरीले आफ्ना अभिभावकलाई ‘कोरोना सन्त्रास कम भएपछि बिहे गर्छौं’ भन्न सक्नुपर्छ । पुरेतहरूले पनि आफ्नो र अरूको स्वास्थ्यको ख्याल गरी कोरोनाकालमा लगनभन्दा मानव स्वास्थ्य सर्वोपरि हुन्छ भनेर बिहे गर्ने–गराउनेहरूलाई सम्झाउन सक्नुपर्छ ।

प्रकाशित : वैशाख २९, २०७८ ०७:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पुस्तकबाट टाढिँदै शिक्षक

मधु राई

‘खै कतिखेर पढ्नु होउ, म्याम ! म त भ्याउँदै भ्याउँदिनँ ।’ ‘म त लोकसेवाको तयारीमा छु, पढ्नै भ्याउँदिनँ ।’‘म त अनलाइनमै पढ्छु, दिदी !’


शिक्षक तथा गृहिणीहरूलाई केही वर्षअघि म्यागजिनहरूको वार्षिक ग्राहक बनाउन खोज्दा पाएका उपर्युक्त जवाफ मेरो मानसपटलमा अझै ताजा छन् । शिक्षक र गृहिणीहरू कत्तिको पत्रपत्रिका र पुस्तक पढ्दा रहेछन् भन्ने अनुभव बटुल्न मैले पाँच वर्ष ‘शिक्षक’ र ‘नारी’ मासिक बिक्री गरें । शनिबार र अन्य बिदाको दिन पारेर स्कुटीको डिकीमा दैनिक, साप्ताहिक, मासिक पत्रपत्रिका अनि केही पुस्तक पनि राखेर जोगबनी नाकासम्मै बेच्न पुग्थें । यसबीच कतिपयलाई आफूले पढ्दै गरेको पुस्तक पनि दिएँ । कतिले वर्षौंपछि फर्काए, कतिले बिर्से । कतिले वार्षिक ग्राहक शुल्क आजआज, भोलिभोलि भन्दै टारे ।

यसबीच नियमित रूपमा पत्रपत्रिका र पुस्तक पढ्ने केही शिक्षक तथा गृहिणीहरूलाई मेरा प्रकाशित लेखहरूको प्रतिलिपि बाँडें । कतिपय यस्ता पाठकहरूलाई पाक्षिक वा मासिक रूपमा कुनै पत्रपत्रिकामा छापिएका लेखलगायत पुस्तकबारे चर्चा–छलफल गरौं न भनेर प्रस्तावसमेत राखें । उनीहरूमध्ये केहीले ‘हुन्छ नि, गरौं न’ पनि भने, तर पछि समयाभाव देखाएर पन्छिए ।

यसरी शिक्षक र गृहिणीहरूलाई पाठक बनाउने मेरो अघोषित अभियान थालेकै ताका सन् २००५ मा काठमाडौंको अस्मिता महिला प्रकाशन गृहले एकवर्षे सञ्चार साक्षरता अभियान सुरु गर्‍यो । उक्त अभियानले शिक्षक र गृहिणीहरूलाई पाठक बनाउने मेरो अभियानलाई टेवा मात्र पुर्‍याएन, सञ्चार सहजकर्ताको भूमिकासमेत निर्वाह गर्ने अवसर जुराइदियो । कार्यक्रमअन्तर्गत बेलाबेला सञ्चार साक्षरतासम्बन्धी अन्तरक्रिया गर्नुपर्थ्यो, पाठकहरूसँग । यसका साथै विभिन्न सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित महिलासम्बन्धी समाचार र प्रसारित कार्यक्रमहरूबारे छलफल गरी मासिक प्रतिवेदन तयार गर्नुपर्थ्यो । मैले उक्त सञ्चार साक्षरता अभियानअन्तर्गत धेरै पाठकसँग साक्षात्कार गर्ने अवसर पाएँ । यसले मेरो अखबारी लेखनमा पनि ऊर्जा थप्यो ।

मैले गृहिणी तथा सहकर्मी शिक्षक र केही अभिभावकलाई आफ्ना लेखहरूको प्रतिलिपि बाँड्ने अभियानलाई केही समय निरन्तरता दिएँ । मेरो विद्यालयमा सञ्चालन हुँदै आएको साप्ताहिक शिक्षक भेलामा प्रकाशित लेख तथा पुस्तकबारे चर्चा–परिचर्चा गर्ने परम्परा पनि थालें । कतिपय शिक्षकलाई ‘नारी’ तथा ‘परिवार’ मासिकजस्ता म्यागजिन पनि दिने गरें । गत वर्षदेखि भने ‘हिमालखबर’ र ‘कान्तिपुर’ दैनिकमा प्रकाशित सामग्री नियमित रूपमा सामाजिक सञ्जालमार्फत बाँड्दै आइरहेकी छु । यस्तै, साप्ताहिक शिक्षक भेलामा उपस्थित सहकर्मी शिक्षकहरूलाई मेरा प्रकाशित सामग्रीका प्रतिलिपिहरू गृहकार्यका रूपमा दिन थालेयता उनीहरूले प्रतिक्रिया दिन थालेका छन् । गत वर्षदेखि विगतका मेरा अधिकांश पाठकहरूले लेखेरै पनि प्रतिक्रिया दिन थालेका छन् । कोही भने पठाउनेबित्तिकै नपढी नै लाइक गर्छन् । यस्तै, आफ्ना छोराछोरीको पढाइबारे चासो राख्ने केही शिक्षक तथा अभिभावकहरूले सकारात्मक प्रतिक्रिया दिन थालेका छन् । सहकर्मी शिक्षक र अभिभावकहरूसँग मिलेर हामीले मासिक बचत सुरु गरेका छौं । नियमित पत्रपत्रिका तथा पुस्तक पढ्न रुचाउने शिक्षक तथा अभिभावकहरूलाई मैले बेलाबेला ‘तपाईंहरूले घरमा पढेको देखेर छोराछोरीले पनि पढ्छन् है’ भनेर नमागेको सल्लाह दिने गरेकी छु ।

नियमित पत्रपत्रिका, पुस्तक पढ्ने शिक्षक तथा अभिभावकहरूले घरमा पनि छोराछोरीको पढाइलगायत सर्वांगीण विकासमा चासो राख्न थालेका छन् । बहुसंख्यक शिक्षक, तिनमा पनि सामुदायिक विद्यालयका प्रायः शिक्षक लोकसेवा तयारीका लागि वर्षभरि पढ्ने गरे पनि अधिकांशले आफूलाई अद्यावधिक गर्न वा ज्ञान बढाउन अतिरिक्त पुस्तक भने पढ्दैनन् । लोकसेवा वा पाठ्यक्रमबाहेकका पुस्तकहरूले आफ्नो शिक्षणसिकाइमा सहयोग पुग्छ र ज्ञानको दायरा पनि बढ्छ भनी तिनले महसुस गरेको पाइँदैन ।

पाँच वर्षको मेरो अभियानअन्तर्गत महिलाका तुलनामा पुरुष शिक्षकहरू अध्ययनशील हुने र उनीहरूमध्ये केहीले स्थानीयलगायत राष्ट्रिय पत्रपत्रिकामा लेख्ने गरेको पाएँ । तथापि पछिल्लो समय शिक्षणसँगै लेखनकार्यमा पनि महिलाहरूको सहभागिता बढ्दै छ । दशकौं शिक्षण पेसामा बिताएका कतिपय महिला आफ्नो शिक्षणकालमा अतिरिक्त पुस्तक नपढेकै कारण सेवानिवृत्तिपछि पुनः घरधन्दामै फर्केका पनि छन् । यस्तै, शिक्षण पेसामा आबद्ध तथा सेवानिवृत्त शिक्षिकाहरूमध्ये धेरैलाई पत्रिकामा लेख लेख्दा पारिश्रमिक पाइन्छ भन्नेसमेत थाहा छैन । केही वर्षअघि चिनजानकी सेवानिवृत्त शिक्षिकाले ‘आज पनि छापिएछ तपाईंको लेख, कति रुपैयाँ तिरेर छाप्नुभो ?’ भनेपछि मैले ‘तिर्नुपर्दैन म्याम, पत्रिकाले नै पारिश्रमिक दिन्छ लेखेबापत’ भन्दा उहाँले अचम्म मान्दै जवाफ दिनुभएको थियो, ‘हो र ! म त पैसा तिरेर पो छाप्छन् भन्ठान्थें ।’

शिक्षण पेसामा दशकौं बिताएकाहरूलाई यी र यस्ता आधारभूत ज्ञानसमेत नहुँदा लाग्छ— उनीहरू पत्रपत्रिका तथा पुस्तकबाट निकै टाढिएका छन् । शिक्षित जमातलाई अतिरिक्त पठनबाट पाइने चौतर्फी फाइदाबारे बुझाउन सञ्चारमाध्यमहरू पनि चुकिरहेका छन् । शिक्षकहरूमा पठन बानी नभएकाले नै अहिलेको शिक्षा अनुत्पादक बन्दै गएको छ । शिक्षणसिकाइलाई परिमार्जन गर्दै आफ्नो ज्ञान अद्यावधिक गर्न पत्रपत्रिका तथा पुस्तकले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् भन्ने बुझेका अध्ययनशील शिक्षकहरूले बहुपहिचान मात्र बनाएका छैनन्, अखबारी लेखनबाटै स्थापित लेखकसमेत बनेका छन् । यस्ता शिक्षकहरूको अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत बन्दै छ, लेखन कला ।

त्यसो त, पछिल्लो समय शिक्षणसँगै लेखन कार्यमा व्यस्त हुने शिक्षकशिक्षिकाको संख्या बढ्दो छ । स्थानीयदेखि मूलधारे पत्रपत्रिकासम्म आइपुगेको उनीहरूको लेखनले अरूलाई पनि प्रोत्साहित गरिरहेको छ । यस्ता लेखकहरूले अखबारी लेखनमा मात्रै आफूलाई सीमित राखेका छैनन् । कतिपयले पुस्तकै लेखिसकेका छन् ।

बहुसंख्यक शिक्षकको प्राथमिकतामा अतिरिक्त पत्रपत्रिका, पुस्तक पर्दैन । विद्यार्थीलाई जीवन र जगत्सँग परिचित गराउनुपर्ने अभिभारा बोकेका हाम्रा शिक्षकहरूको पुस्तक नपढ्ने बानीका कारण शिक्षा उत्पादनशील बन्न सकेको छैन । शिक्षालाई उत्पादनमूलक बनाउन शिक्षण पेसामा आबद्ध शिक्षकहरूले अतिरिक्त पत्रपत्रिका र पुस्तक पढ्नु जरुरी छ । यसका लागि प्रधानाध्यापक र विद्यालय व्यवस्थापनले पनि पढ्ने, पढाउने र छलफल गर्ने वातावरण तयार पारिदिन आवश्यक छ ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७८ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×