सेनाको तीन–जोड–एक कमान्डको औचित्य- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सेनाको तीन–जोड–एक कमान्डको औचित्य

संघीयता सुरु हुँदा सबै प्रदेशमा लागू गरिएको एक प्रदेश एक पृतनाको अवधारणा कसरी यति छिटो परिवर्तन गर्नुपर्‍यो ?
सुरेन्द्रसिंह रावल

नेपालमा पहिले नसुनिएको तीन–जोड–एक (थ्री–प्लस–वान) कमान्ड अवधारणा महारथी पूर्णचन्द्र थापा प्रधानसेनापति भएपछि पहिलो पटक चर्चामा आयो, जसलाई उनले आफ्नो कार्यकालको उपलब्धि र ‘लिगेसी’ का रूपमा स्थापित गर्न चाहेको देखिन्छ ।

हुन त यसअघि नै ‘कोर कन्सेप्ट’ का रूपमा चर्चित यो अवधारणा नयाँ होइन तर थापाले उक्त पुरानो सोचमा नदी प्रणाली तथा परोक्ष रूपमा ‘क्यान्टोनमेन्ट सिस्टम’ समेत जोडी आफ्नो पृथक् अवधारणाका रूपमा अर्थ्याउन खोजेका छन्, जसले न नेपालमा आउन सक्ने खतराको प्रक्षेपण (थ्रेट प्रोजेक्सन) सँग तादात्म्य राख्छ न त मुलुकको अर्थतन्त्रलाई सहज हुने देखिन्छ ।

काठमाडौं उपत्यका तथा कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी प्रणालीमा आधारित भनिएको यो कमान्ड अवधारणाले मुख्य दुई कुरा इंगित गर्छ । पहिलो, नेपाली सेना निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा आधारित परम्परागत युद्धको तयारी गर्दै छ । दोस्रो, भविष्यमा मुलुकमाथि मुख्य खतरा बाहिरबाट र त्यसमा पनि विशेष गरी दक्षिणबाट आउने सेनाको ठम्याइ छ । अवश्य, सेनाले जुनसुकै आक्रमणविरुद्ध तयारी गर्नुपर्छ, तर त्यसअघि सुरक्षा विश्लेषण हुन जरुरी छ । सरसर्ती हेर्दा, आगामी दिनहरूमा नेपालले सामना गर्नुपर्ने सुरक्षा–चुनौतीहरू आन्तरिक सशस्त्र द्वन्द्व तथा विखण्डनवादी गतिविधि नै हुन् । त्यसबाहेक, मुलुकभित्र ठूलै अस्थिरता भएमा वा नेपाल असफल राष्ट्र भई छिमेकीलाई खतरा हुने स्थितिमा भारत वा चीनबाट सैनिक हस्तक्षेप हुन सक्छ । अर्थात्, नेपालमा आउन सक्ने बाह्य खतरा पनि आन्तरिक सुरक्षालाई सही व्यवस्थापन गर्न नसक्दा उत्पन्न हुन्छ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, नेपालको आन्तरिक र बाह्य दुवै खतराको उद्गमस्थल मुलुकभित्रै रहने देखिन्छ ।

कुनै विदेशी राष्ट्रले नेपालमा हमला गर्दैन भनेर ठोकुवा गर्न त सकिँदैन तर त्यसको सम्भावना कति छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले, मुलुकमा हाल र निकट भविष्यमा आइपर्न सक्ने सुरक्षा–चुनौतीहरूलाई अनुमान गर्दा भूराजनीतिक अवस्थिति, इतिहास, वर्तमानको वास्तविकता र भविष्यको सम्भावनालाई केलाएर निष्कर्षमा पुग्नुपर्छ । जबसम्म हामी नेपालमा आउन सक्ने आन्तरिक र बाह्य चुनौतीको यथार्थपरक लेखाजोखा गर्न सक्दैनौं तबसम्म समाधानतिर जानु भनेको ‘गोरुको अगाडि बयलगाडा’ राख्नुजस्तै हो । सेनापतिले गर्नुपर्ने पहिलो काम नेपालमा हुन सक्ने खतराको यथार्थपरक तथा गहन विश्लेषण गरी राजनीतिक नेतृत्वलाई उक्त विश्लेषणमा विश्वस्त तुल्याउनु हो । अर्को कुरा, जतिसुकै सही भए पनि सेनाको सुरक्षा विश्लेषणमा राजनीतिक आयाम प्रवेश नगरी उक्त अध्ययन एकाङ्गी र अपुरो हुन जान्छ । जर्मन दार्शनिक क्लाउजविजको ‘युद्ध भनेको राजनीतिको निरन्तरता हो’ भन्ने भनाइ यहाँ सान्दर्भिक छ ।

नयाँ बन्ने संरचनालाई चमु (कोर) नभनी किन ‘कमान्ड’ भनियो भन्ने पनि स्पष्ट छैन । ठूला सेनामा बृहत् कार्यक्षेत्र समेट्ने गरी कमान्ड तोकिएका हुन्छन् जहाँ ज्वाइन्ट अपरेसन सञ्चालन गरिन्छन् । जस्तै— अमेरिकी सेनामा चारतारे जर्नेलले कमान्ड गर्ने अफ्रिका कमान्ड, सेन्ट्रल कमान्ड, इन्डो–प्यासेफिक कमान्ड आदि गरी विश्वभरि एघार कमान्ड संरचना छन् जसलाई ‘कम्बाटान्ड कमान्ड’ भनिन्छ । यी कमान्डरहरू सेनापतिप्रति नभई सीधै अमेरिकी राष्ट्रपतिप्रति उत्तरदायी रहन्छन् ।

अर्कातर्फ, प्रस्तावित कमान्ड अवधारणा राणाकालीन सैनिक संरचना पूकज, पकज, दकज आदिबाट अभिप्रेरितजस्तो पनि देखिन्छ । तर, जुनसुकै अभिप्रायले तयार गरिएको भए पनि कमान्डको मुख्य चुरो भनेको अधिकार प्रत्यायोजन हो । यसअघि पनि सैनिक संरचनालाई बाहिनीबाट पृतनामा स्तरोन्नति गर्दा अधिकार प्रत्यायोजनमा त्यति ध्यान दिइएन । हालका पृतना पहिलेका बाहिनीभन्दा आकारमा ठूला भए पनि अधिकारका हिसाबले खासै भिन्न छैनन् । सबै कुरा जङ्गी अड्डाबाट नियन्त्रित छ । अझ भनौं, सेनापतिको इच्छामा निर्भर गर्छ । अब बन्ने नयाँ कमान्डपछि पनि यस्ता प्रवृत्तिमा रातारात सुधार हुने होइन । जबसम्म सेनापतिले सबै अधिकार आफूसँग राख्छन् तबसम्म जतिसुकै संरचनागत परिवर्तन गरे पनि तात्त्विक भिन्नता हुने देखिँदैन । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, सेनापतिमा भएको असीमित अधिकार तल्लो तहलाई प्रत्यायोजन गर्नु हो । जुन बोलेर मात्र हुँदैन, व्यवहारमै देखिनुपर्छ ।

नयाँ संरचनापश्चात् जङ्गी अड्डाले रणनीतिक विषय र कमान्डले अपरेसनल विषय हेर्ने भनिए पनि मिसन कमान्डको अवधारणा कार्यान्वयन हुन नसकेको र हरेक कुरामा सेनापतिको मुख ताक्ने प्रवृत्ति रहेको हाम्रोजस्तो सेनामा त्यो सहज देखिँदैन । यदि भनिएझैं रणनीतिक र अपरेसनल कार्यको बाँडफाँट भए पनि, कमान्डमा हुने सैनिक नेतृत्वले आफ्नो कमान्ड कन्ट्रोल नछोड्ने भएकाले अहिलेको अवस्थामा तीन स्थानमा थप ‘साना जङ्गी अड्डा’ खडा हुने सम्भावना देखिन्छ ।

विश्वयुद्धताका फस्टाएको क्यान्टोनमेन्ट प्रणाली भारतलगायतमा आलोचित भइरहेको छ । ठूलो संख्यामा सैनिकहरूलाई एउटै विशाल भौतिक संरचनाभित्र राख्दा स्थानीय स्तरमा पर्न जाने सामाजिक तथा वातावरणीय प्रभावहरूबारे क्यान्टोनमेन्टले ध्यान दिएको पाइँदैन । ठूला छाउनी निर्माणले स्थानीय प्राकृतिक स्रोतमाथिको पहुँच र उपभोगमा द्वन्द्व उत्पन्न हुनुका साथै वातावरणमा पर्ने नकारात्मक प्रभावको विवाद उठ्ने सम्भावना पनि त्यत्तिकै छ ।

यो नयाँ कमान्डले देशको वर्तमान राज्य संरचना र प्रशासनिक विभाजनलाई पनि उपेक्षा गरेको छ । यसबाट भविष्यमा आइपर्न सक्ने आन्तरिक सुरक्षा–चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्दा अन्य निकायसँग गरिनुपर्ने समन्वय र सहकार्य असहज हुन जान्छ । अर्कातिर, प्रकोप व्यवस्थापन, वन्यजन्तु संरक्षण, विकास–निर्माणजस्ता कार्यका लागि विकेन्द्रित कमान्ड र छरिएका सैनिक संरचना बढी प्रभावकारी हुन्छन् । २०७२ सालको भूकम्पमा नेपाली सेनाले सशक्त ढङ्गले काम गर्न सक्नुको मुख्य कारण छरिएको तैनाथी र विकेन्द्रित कमान्ड हो । नयाँ कमान्ड अवधारणा सो मर्मअनुकूल आएको देखिँदैन ।

प्रश्न उठ्छ, संघीयता सुरु हुँदा सबै प्रदेशमा लागू गरिएको ‘एक प्रदेश एक पृतना’ को अवधारणा कसरी यति छिटो परिवर्तन गर्नुपर्‍यो ? अहिलेको सैनिक नेतृत्व हिजो नीति निर्माणकै तहमा थियो । सेनाजस्तो संवेदनशील निकायमा नेतृत्व परिवर्तनपिच्छे दीर्घकालीन महत्त्वका विषय फेरबदल गर्नुले अस्थिरता उत्पन्न हुनुका साथै जोखिमपूर्ण पनि हुन्छ । कुनै व्यक्तिगत रहर वा लहडमा हुने यस्ता निर्णय मुलुकको समग्र हितविपरीत हुने देखिन्छ ।

यो अवधारणा स्वीकृतिका सम्बन्धमा विरोधाभासपूर्ण समाचारहरू आइरहेका छन् । बाहिर आएको कुरालाई मान्ने हो भने ‘सरकारबाट समेत अनौपचारिक स्वीकृति लिएर’ र ‘सरकारलाई थप आर्थिक भार नपर्ने गरी अहिले भएकै जनशक्ति, संरचना र स्रोत–साधन समायोजन गरेर यो अवधारणामा जान लागिएको हो’ भनिएको छ । तर ‘जनशक्ति व्यवस्थापन लगायतका विषयमा मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय हुनुपर्छ’ र ‘बजेटका विषयहरू पनि मिलाउनुपर्ने भएकाले साउनबाट यो पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आउनेछ’ भन्ने सेनाकै भनाइले मुलुकलाई ‘थप आर्थिक भार नपर्ने गरी’ कार्यान्वयन गर्ने दाबीलाई ठाडै काटेको देखिन्छ । सेनाको भनाइ प्रस्ट रूपमा आएको देखिँदैन ।

यथार्थपरक अध्ययनबिना यकिनसाथ भन्न नसकिए पनि, यस्तो अवधारणा पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्न राज्यले आगामी वर्षहरूमा खर्बौंको हाराहारीमा लगानी गर्नुपर्ने हुन सक्छ । राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिबाट यो अवधारणा उपयुक्त छ वा छैन भन्ने छुट्टै पाटो त छँदै छ तर के यो राज्यको नीति, संविधानको मर्म, मुलुकको आर्थिक अवस्था, जनभावना तथा राजनीतिक दूरदृष्टिअनुरूप छ त भन्ने प्रश्न पनि उब्जिन्छ । त्यसै गरी, मुलुकको राजनीति गुटबन्दी र खिचातानीमा रहेका बेला यस्तो दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने योजनालाई अघि बढाउनु कत्तिको जायज हुन्छ भन्ने प्रश्न पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । राजनीतिक अस्थिरतामा सत्तामा रहनेलाई सेनापतिको प्रस्ताव अस्वीकार गर्न नसक्ने बाध्यता होला ।

यदि असल मनसाय हुने हो भने यस्ता अवधारणामा बृहत् बहस चलाई सबै पक्षका विचारलाई समेटी आगामी नेतृत्वहरूले अघि बढाउने गरी छाडिदिनु उपयुक्त हुन्छ । त्यसो भयो भने एकातिर समयक्रमसँगै यो अवधारणा परिपक्व हुँदै जान्छ भने, अर्कातर्फ हठात् नीतिगत परिवर्तनबाट लाभ लिन उद्यतहरूको व्यक्तिगत स्वार्थमा पनि लगाम लगाउन सकिन्छ । नजिर हेर्दा नेपाली सेनामा हुने यस्ता संरचनागत परिवर्तनका प्रस्तावहरू संगठन सुधार र राष्ट्रिय हितलाई भन्दा पनि व्यक्ति वा समूहविशेषको पदोन्नति वा प्रगतिलाई केन्द्रमा राखी गरिन्छन् । नयाँ कमान्ड निर्माण र पृतना खारेजीबाट विशिष्ट श्रेणीको संख्या थपघट नहुने भनी सेनाले जिकिर गरे पनि निकट भविष्यमा दुई र तीनतारे जर्नेलको संख्या र भावी नेतृत्वको समीकरण परिवर्तन हुने देखिन्छ ।

नेपालका हकमा अहिले र भविष्यमा पनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय शक्तिको साधन भनेको कूटनीति नै हो । त्यसैले नेपाल सरकार तथा नेपाली राजनेताहरूको अहोरात्र तन, मन, धन कसरी छिटोभन्दा छिटो नेपालको कूटनीतिलाई उत्कृष्ट बनाउने भन्ने नै हुनुपर्छ । यसमा धेरै ढिलाइ भइसकेको छ । तर दुर्भाग्य, अहिलेको जटिल परिस्थितिमा पनि मुलुकको कूटनीतिक ल्याकत माथि उठ्न सकेको छैन । हो, हाम्रो हकमा सेना कूटनीतिको परिपूरकका रूपमा रहेको छ र विशेष गरी शान्ति सेनाका रूपमा यसको विशिष्ट योगदान छ । तसर्थ, कूटनीति सुदृढीकरणसँगै शान्ति सेनामा हुने मुलुकको सहभागितालाई गुणात्मक र परिमाणात्मक अभिवृद्धि गर्नेतर्फ नेतृत्वको गम्भीर ध्यान जानुपर्छ । प्रस्तावित तीन–जोड–एक कमान्डले न मुलुकको सम्भावित खतरालाई सम्बोधन गर्छ न त परराष्ट्रनीतिलाई सघाउँछ । अव्यावहारिक र असान्दर्भिक सैनिक पुनःसंरचना ‘लंगडो सोख’ हो जसले राष्ट्रिय हितको संवर्द्धन र प्रवर्द्धन गर्दैन ।

प्रकाशित : वैशाख २९, २०७८ ०८:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जसले ४५ दिन भेन्टिलेटरमा बसेर कोरोना जिते

डेढ महिनापछि होस खुल्दा चिकित्सक र नर्ससमेत ‘चमत्कार भएको’ भन्दै खुसी भए
सन्जु पौडेल, मधु शाही

रुपन्देही, बाँके — हरि रिमाललाई भेटेपछि आफन्त र साथीभाइ अचम्म मान्छन् । धेरैले चमत्कारै भएको बताउँछन् । रूपन्देहीको बुटवल–११ देवीनगरका ३९ वर्षीय रिमाललाई गत मंसिर २१ गते कामबाट फर्किएपछि ज्वरो आयो ।

४५ दिन भेन्टिलेटरमा बसी कोरोना जितेका बुटवल-११ देवीनगरका हरि रिमाल । तस्बिर : सन्जु पौडेल/कान्तिपुर

श्रीमती अरुणाले नजिकैको पसलबाट औषधि किनेर खुवाइन् । त्यसले सुधार देखिएन । खोकी सुरु भयो । चार दिनपछि कोरोना आशंकामा स्वाब परीक्षण गर्न लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल पुगे । साँझ रिपोर्ट पोजिटिभ आयो ।

संक्रमण पत्ता लागेपछि सावधानी अपनाएर घरमै आइसोलेसनमा बसे । त्यसको तीन दिनपछि श्वासप्रश्वासमा समस्या देखियो । ‘आत्तिएर लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल गएँ,’ रिमालले भने, ‘त्यहाँ शय्या छैन भन्ने जवाफ सुन्नेबित्तिकै बेहोस भएँ ।’ श्रीमती र भाइले त्यसै राति भैरहवाको भीम अस्पताल पुर्‍याए । त्यहाँ आईसीयू बेड पाएपछि केही राहत मिल्यो । भीममा तीन दिन राखे पनि अवस्था ज्युँकात्युँ थियो ।

त्यसपछि श्रीमती अरुणाले काठमाडौंको टेकुस्थित शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल लैजाने निधो गरिन् । भीम अस्पतालबाट टेकु पुर्‍याउँदासम्म हरि अन्जान थिए । टेकु पुर्‍याएर उपचार थालेपछि उनलाई स्ट्रोक (प्यारालाइसिस) देखियो । शुक्रराजमा उपचार सम्भव नभएकाले चिकित्सकले वीर अस्पताल जान सल्लाह दिएको अरुणाले बताइन् । ‘टेकुमा चार दिन उपचार गरेपछि वीरमा पुगियो,’ उनले भनिन्, ‘डाक्टरले बाँच्ने सम्भावना कम छ भनिरहेका थिए । तर मनले बचाउन सकिन्छ जस्तो लागिरहेको थियो ।’ नाबालक दुई छोरा छाडेर अरुणा भाइ र आमासँगै काठमाडौं पुगेकी थिइन् ।

वीर अस्पताल पुर्‍याएपछि हरिलाई भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार थालियो । परिवारले उनलाई देख्न पाएनन् । अस्पताल परिसरमा दिनभर बस्ने, औषधि ल्याउने, चिकित्सक राउन्डमा आउँदा कस्तो छ भनेर हालखबर बुझ्ने गर्न थाले । ‘४० दिन पुग्दासम्म अवस्था नाजुक छ, घर लैजाने भए निकालिदिन्छौं भनिरहेका थिए,’ उनले भनिन्, ‘हामीले आस मारेनौं ।’ धैर्यताले काम गर्‍यो । ४३ औं दिनमा चिकित्सक र नर्सले सुधार देखिन थालेको बताए । ‘४५ औं दिनमा होस खुल्यो,’ अरुणाले भनिन्, ‘सबै अचम्म परे । चिकित्सक र नर्स पनि चमत्कार भएको भन्दै रमाए ।’

४५ दिन भेन्टिलेटरमा बसी कोरोना जितेका बुटवल-११ देवीनगरका हरि रिमाल र श्रीमती अरुणा । तस्बिर : सन्जु पौडेल/कान्तिपुर

होस खुलेको दुई दिनपछि जनरल वार्डमा सारेपछि हरि र अरुणाको भेट भयो । उनीहरूका आँसु देखेर अस्पतालमा उपस्थित भावविह्वल बने । बधाई दिनेको लाइन नै लाग्यो । ‘घरबाट बाबुहरूले फोनमा बुबाबिना घर नआउनूस् है मम्मी भन्थे,’ अरुणाले भनिन्, ‘निको भएको थाहा पाएपछि छिटो लिएर आउनूस् भन्न थाले ।’ अवस्था सामान्य बनेपछि उनीहरू घर फर्किए ।

घर आउँदा आफन्तले भव्य स्वागत गरे । कोरोनाका कारण स्ट्रोक भएकाले आँखा कमजोर भएका छन् । यही महिना जँचाउन गएका बेला चिकित्सकले आँखाको समस्या हट्छ भनेका छन् । अहिले धेरैले फोन गरेर त्यो अत्यासलाग्दो अवस्थाबारे सोधिरहन्छन् । समयमा उपचार मिल्यो भने कोरोना संक्रमणलाई जित्न सकिने हरिले बताए । ‘दैनिक स्वास्थ्यबारे चासो दिने बढेका छन्,’ उनले भने, ‘लामो समय भेन्टिलेटरमा बिताएर निको भएको अनुभव सुनाउँदा अहिलेको बेलामा धेरैको आत्मबल बढेको महसुस गरेको छु ।’

बुटवलस्थित कोरोना अस्पतालमा ६ दिनसम्म आईसीयूमा हाईफ्लो अक्सिजन चढाएर उपचार गरेपछि निको भएका सैनामैना–९ बनकट्टाका २७ वर्षीय कमल खनाल त्यहाँका धेरै संक्रमितका लागि आत्मबल बढाउने प्रेरणा बनेका छन् ।

एक वित्तीय संस्थामा कार्यरत उनलाई गत वैशाख १२ गते ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने र पखाला चल्ने भयो । सुरुमा टाइफाइडको औषधि खाए । निको भएन । कोरोनासित मिल्ने लक्षण भएकाले दुई दिनपछि स्वाब परीक्षण गराउँदा संक्रमण पुष्टि भयो ।

‘घर आएर आइसोलेसनमा बस्नुपर्ने भयो भनेपछि तनाव सुरु भयो,’ उनले भने, ‘सावधानी अपनाउँदा अपनाउँदै गत वैशाख १८ गते श्वासप्रश्वासमा समस्या देखियो ।’ अक्सिजन स्याचुरेसन ८० प्रतिशतमा झरेपछि बुटवलस्थित कोरोना अस्पतालमा आए । तत्काल आईसीयू बेडमा भर्ना भएर अक्सिजन लिन थाले । ‘अब बाँचिन्छ भन्ने लाग्यो,’ उनले भने, ‘तर अन्य बिरामीको अवस्था देखेर डर थियो ।’

छेउमै रहेका एक बिरामीको आँखै अगाडि मृत्यु भएको देख्दा केही आत्तिएको उनले बताए । उनी अस्पताल भर्ना भएपछि बुबा, दाइ र बहिनीलाई समेत कोरोना संक्रमण भयो । ‘उहाँहरू अहिले घरमै आइसोलेसनमा हुनुहुन्छ,’ उनले भने, ‘मैले बेड पाएँ, अरूलाई के होला ? अस्पताल ल्याउनु नपरे हुन्थ्यो ।’ कमल आइतबार कोरोनामुक्त भएर घर फर्किएका छन् । आफू अलग्गै बसिरहेको उनले बताए । ‘बुबा, दाइ, बहिनी र संक्रमित नभएकी आमा पनि अलग्गै हुनुहुन्छ,’ उनले भने, ‘म घर फर्किएपछि परिवार खुसी त छ नै, संक्रमित अन्य सदस्यको मनोबल पनि उच्च भएको छ ।’

बुटवल–९ मिलनचोकका ४७ वर्षीय केदार मरासिनीले कोरोनाले जीवन मृत्युको दोसाँधमा पुर्‍याउला भन्ने चिताएका थिएनन् । गत वैशाख ८ गते कोरोनाको लक्षण देखिएपछि पनि घरमै बसेका थिए । ‘एक सातापछि श्वासप्रश्वासमा समस्या भएपछि स्कुटर चलाएर अस्पताल गएँ,’ उनले भने, ‘स्वाब जाँच गर्दा नतिजा पोजिटिभ आयो ।’ त्यसपछि आईसीयूमा भर्ना भएको उनले बताए ।

हलमा लहरै आईसीयू बेड भएकाले जता हेरे पनि आत्तिएको, चिच्याएको, छटपटिएको दृश्य देखिने उनले बताए । ‘आईसीयूमा रहेका बेला अक्सिजन लेभल घटेर १५ लिटर दिनुपर्ने अवस्था आयो,’ उनले भने, ‘निमोनिया भएकाले मन आत्तिएपछि बेलैमा उपचार पाएकाले निको भयो ।’ अस्पतालमा नर्स, डाक्टरले मनोबल बढाउन सल्लाह दिइरहने भएकाले सहज भएको उनले सुनाए ।

बिरामीले हार्नु हुँदैन हिम्मत

नेपालगन्जकी ३३ वर्षीया नर्वदा दाहाललाई लाग्छ पुनर्जन्म पाइयो । निको भएर २८ दिनअघि घर फर्किएकी उनलाई कोरोना संघर्ष कुनै युद्ध मैदानभन्दा फरक लागेन । र, जब घर फर्किइन्, जीवनको लय नै फेरिएको छ । नेपालगन्ज–१ धम्बोजी बस्ने नर्वदा घरमा खाली बस्दिनन् । सकारात्मक सोच राख्नु र पारिवारिक महोललाई खुसियाली बनाउनमा उनको जोड हुन्छ । कोरोनालाई परास्त गर्नुको मूल कारण उच्च मनोबल रहेको उनले बताइन् ।

खजुरा नगरपालिकाकी कर्मचारी उनी जनसेवामा खटिँदाखटिँदै संक्रमित भइन् । सुरुमा खासै कुनै कोभिडका लक्षण देखिएनन् । एक दिन अचानक खोकी र रुघा लाग्यो । उनले त्यसै दिन भेरी अस्पतालमा पीसीआर गराइन् । पोजिटिभ नतिजा आएको दुई दिनमै अस्पताल भर्ना भइन् । नाकमा अक्सिजन नराखी बस्न नसक्ने उनको अवस्था थियो । डेढ वर्षकी दूधे बालिकालाई घरमै छाडेर अस्पतालको शय्यामा छटपटाउँदा नर्वदाले जीवनको महत्त्व निकै नजिकबाट महसुस गर्न पाएको बताइन् । उनी सास फेर्न गाह्रो हँॅदा छोरीको तस्बिर आँखाभरि ल्याउँथिन् । अनि, उनका लागि भए पनि बाँच्नुपर्छ भन्दै मन दह्रो बनाउँथिन् ।

‘म बाँच्ने हिम्मत जुटाएकै आधार मेरी छोरी हो,’ उनले भनिन्, ‘उसैलाई सम्झिन्थें अनि बाँच्ने विश्वास सँगाल्थें ।’ एक साता लगातार अस्पतालमा भर्ना हुँदा नर्वदाले आफूसँगै भर्ना भएका तीन जनाको मृत्यु देखिन् । मृत्यु देख्दा मृतकका आफन्तहरू झनै आत्तिन्थे । नर्वदा भने सकीनसकी उठेर कुरुवालाई हिम्मत जुटाउनु केही हँॅदैन भन्दै आश्वासन दिन्थिन् । कोभिड अस्पतालको अनुभवले उनलाई बिरामीलाई आफन्तले उच्च मनोबल बढाउन सघाउन जरुरी रहेको सुनाइन् । रातभरि उनलाई निद्रा नलाग्दा अस्पताल वरिपरि घुम्थिन् । जीवनमा आफूले गरेका राम्रा कामको सम्झना गर्थिन् ।

त्यस्तै, नेपालगन्ज–७ की नेहा खेतानसँग १० दिनअघि कोरोना संक्रमणकै कारण भाइ गुमाएको पीडा थियो । वियोगको घाउ नसेलाउँदै उनी आफैं संक्रमित भइन् । निजी अस्पतालमा भर्ना भएर उपचार गर्न थालिन् । अक्सिजनको लेभल ठीक ठाउँमा आउन एक साता लाग्थ्यो । आमा नीलम छोरा गुमाएको डरसँगै छोरी पनि बचाउन नसक्ने त्रासमा थिइन् । ‘तर मेरी छोरी बहादुर रहिछ,’ नीलमले भनिन्, ‘कोरोनालाई हराएर छाडिन् ।’ छोराले निकै कमजोर मनोबल बनाएको र ममी म मर्छु अब भन्दै रोइरहेको नीलमलाई झलझली आँखामा नाच्छ । छोरी भने ठीक उल्टो मनोभावमा देखिएको उनले सुनाइन् । छोरो गुमाउँदा भित्रभित्रै कमजोर बनेकी नीलमलाई छोरी नेहाले नरुनु भाइले छोडेर गयो म छोड्दिनँ ममी भन्दै आश्वासन दिएको नीलमले सुनाइन् ।

मारवाडी महिला मञ्च बाँकेकी अध्यक्षसमेत रहेकी नीलमले गुमेको छोरालाई सम्झँदै बचेकी छोरीको मुहारमा खुसी ल्याउन रोचक गतिविधि गर्छिन् । पौष्टिक परिकार पकाएर खुवाउने, रमाइला कुरा गरेर हँसाउने र छोरीको स्याहारमा रातदिन लागेकी छन् । कोहलपुर–२ का दिनेशजंग शाहलाई १० दिनको अस्पताल बसाइपछि घर आउँदा परिवारबाट भव्य स्वागत भयो । भेन्टिलेटरमा चार दिन हुँदा उनले मृत्युको दृश्य प्रत्यक्ष महसुस गरे । २७ वर्षे दिनेशले मर्छु भन्नेमा रत्तिभर विश्वास गरेनन् । खान पटक्कै मीठो लाग्दैनथ्यो । तितो न मीठो जिब्रोले स्वाद गुमाइसकेको थियो । ज्वानोको झोल पिउँदा बान्ता आउँथ्यो । यद्यपि, दिनेशले बाँच्नकै लागि खान छाडेनन् ।

भेरी अस्पतालको कोभिड पहिलो वार्डमा बसेका उनी एक जना नर्सले काउकुती लगाएर हँसाउन खोजेको पल सधैं स्मरणीय रहने सुनाए । ‘म गलेर सुतिरहन खोज्दोरहेछु,’ उनले भने, ‘पीपीईले छोपिएकी नर्सले मरेछ कि भनेर होला काउकुती लगाइन् । उनी जो थिइन्, राम्री थिइन् ।’

भारतमा बिहे गरेर गएकी सफत अमिन सिद्दिकी एक महिनाअघि माइती भेट्न नेपालगन्ज आइन् । कोरोना संक्रमणका सास्तीबारे सुने पनि उनलाई नभोग्दासम्म सामान्य लागेको थियो । तर माइती आएको १५ दिनमा उनी बिरामी भइन् । कोरोनाको लक्षण थाहा पाएपछि माइतीले अस्पताल भर्ना गरे ।

आईसीयूमा उपचार गरिरहँदा ३२ वर्षीया सफतले बाँच्ने आशा गुमाएकी थिइन् । उनको अनुभवमा आँखैअगाडि अरूले प्राण त्यागेको देख्दा झनै मनोबल खस्कँदो रहेछ । सफतको हिम्मत परिवारले बढाए । ‘हामी कोही न कोही भिडियो कल गरेर दिदीलाई व्यस्त राख्थ्यौं,’ दिदीको उपचार अनुभव बटुलेका भाइ सदाव अमिन सिद्दिकीले भने । उनका अनुसार बिरामीको मनोबल उच्च बनाउने दायित्व परिवारको हुन्छ । २२ दिनको कठोर कोभिड संघर्षपछि सदावले दिदी सफतलाई घर (भारत) बिदाइ गरे ।

‘दिदीलाई कोरोना जितेर घर पठाउँदा खुसीले फुर्किएको छु,’ भाइ सदावले भने । मानसिक रूपमा जति बलियो भएर कोरोना जित्छु भन्ने साहस बोकेका बिरामीलाई औषधिले पनि छिटो काम गर्न सक्ने चिकित्सकको अनुभव छ । नेपालगन्ज मेडिकल शिक्षण अस्पतालका उपनिर्देशक डा. दिनेश श्रेष्ठले खास उपचारका क्रममा शारीरिक र मानसिक रूपले बलियो व्यक्ति चाँडै निको भएको बताए ।

प्रकाशित : वैशाख २९, २०७८ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×