गलत नीति, असफल नेतृत्व- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गलत नीति, असफल नेतृत्व

कोभिड महामारीमा मानव जीवनमाथि खेलबाड गरेको मूल्य ट्रम्प र मोदीले झैं ओलीले पनि चुकाउने निश्चित छ ।
गेजा शर्मा वाग्ले

कोभिड महामारी रोकथाम तथा नियन्त्रण गर्न केपी ओली सरकार असफल भएपछि नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा र चिन्ताको विषय बनेको छ । न्युयोर्क टाइम्स, सीएनएन, गार्जियनजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले सरकारको गलत नीतिका कारण नेपालमा मानवीय संकट सिर्जना हुन सक्ने प्रक्षेपण गरेका छन् ।

नेपालका प्रतिपक्षी दलहरू, चिकित्सक, जनस्वास्थ्यविद् लगायतले नेपालको अवस्था भारतकै जस्तो भयावह हुन सक्ने विश्लेषण गरेका छन् । गत शुक्रबारको नियमित पत्रकार सम्मेलनमा चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता वाङ वन पिनले पनि नेपालमा महामारीको अवस्था भयावह बन्दै गएकामा चिन्ता व्यक्त गर्दै चीनले सक्दो मानवीय सहयोग गर्ने घोषणा गरेका छन् । उक्त विश्लेषण र प्रक्षेपणले चिन्ताजनक परिदृश्यको संकेत गरेका छन् । के नेपाल सोही दिशातर्फ उन्मुख भएकै हो ?

करिब ४ लाख संक्रमित र ३७ सयभन्दा बढी नेपाली नागरिकको मृत्यु भइसकेको वास्तविकतालाई मध्यनजर गर्दा उक्त निष्कर्षमा पुग्नु अस्वाभाविक होइन । अहिले नेपालको दैनिक संक्रमण दर विश्वमै उच्च छ । करिब ३ करोड जनसंख्या भएको देशमा दैनिक करिब १० हजार संक्रमित र करिब ६० जनाको मृत्यु भइरहेको दारुण तथ्यांकले स्वास्थ्य पूर्वाधार कमजोर भएको देशमा भयावह संकटको पूर्वसंकेत गरेको छ । सरकारले समयमै नियन्त्रण गर्न सकेन भने कल्पनातीत मानवीय संकट सिर्जना हुन सक्छ । त्यसैले महामारी नियन्त्रण गरी आसन्न मानवीय संकटबाट मुक्तिका लागि नेपालले अख्तियार गरेको गलत नीतिको शल्यक्रिया गरी ठोस निष्कर्षमा पुग्नु अपरिहार्य छ ।

उपयुक्त नीति, सफल मोडल

करिब १६ करोड संक्रमित तथा ३३ लाख नागरिकको मृत्यु भइसकेको विश्वव्यापी कोभिड महामारी एक्काइसौं शताब्दीकै प्रमुख चुनौती भएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन, संयुक्त राष्ट्रसंघ, हरेक देशका सरकार, राजनीतिशास्त्री, चिकित्सक र जनस्वास्थ्यविद्हरूले यो महामारी दोस्रो विश्वयुद्धपछिको सबैभन्दा जटिल चुनौती भएको टिप्पणी गरेका छन् । तर जतिसुकै चुनौतीपूर्ण भए पनि जनताप्रति उत्तरदायी भई उपयुक्त नीति अनुसरण गरेका देशहरू महामारी नियन्त्रण गर्न सफल भएका छन् । हालसम्म महामारी नियन्त्रणका दृष्टिले न्युजिल्यान्ड, दक्षिण कोरिया, ताइवान, जापान, जर्मनी, अस्ट्रेलिया, क्यानडा, चीन, भियतनामलगायत सापेक्षिक रूपमा सफल भएको मानिन्छ । ती देशका सरकार जनताको स्वास्थ्यप्रति संवेदनशील र जनताप्रति उत्तरदायी भएका छन् । ती देशले नागरिकका लोकतान्त्रिक अधिकार अक्षुण्ण तथा अर्थतन्त्रलाई चलायमान राख्दै महामारी नियन्त्रण गर्ने उपयुक्त र प्रभावकारी नीति अख्तियार गरेका छन् । महामारी नियन्त्रणका लागि पर्याप्त बजेट पनि विनियोजन गरेका छन् ।

जुन देशले महामारी नियन्त्रणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सीमा बन्द, लकडाउन, आइसोलेसन, क्वारेन्टाइनका साथै खोप, उपचार र औषधिमा विशेष प्राथमिकता दिए, ती सफल भए । महामारी नियन्त्रण र विपत् व्यवस्थापनका लागि यथेष्ट पूर्वाधार, पर्याप्त बजेट र उपयुक्त नीति भएका देशहरूले अपेक्षाकृत शीघ्र सफलता हासिल गरे । तर ती देशहरूले महामारी नियन्त्रणका लागि तत्कालीन र आकस्मिक नीति, योजना र अपरेसन मात्रै कार्यान्वयन गरेका होइनन्; स्वास्थ्य क्षेत्रमा दीर्घकालीन नीति अनुसरण र यथेष्ट लगानी गरेका थिए । जनस्वास्थ्यमैत्री तथा मानव सुरक्षाकेन्द्रित नीति लिएका कारण नै ती देशहरू महामारी नियन्त्रण गर्न सफल भएको विश्लेषण गरिएको छ । करिब ५० लाख जनसंख्या भएको न्युजिल्यान्डले सन् २०२० मा कुल बजेटको ३० प्रतिशत अर्थात् १३ अर्ब डलर (करिब १५ खर्ब रुपैयाँ) स्वास्थ्य क्षेत्र र महामारी नियन्त्रणमा विनियोजन गर्‍यो । नेपालको कुल बजेटजति त न्युजिल्यान्डले स्वास्थ्य क्षेत्र र महामारी नियन्त्रणका लागि मात्रै खर्च गरेको छ ।

हुन त राजनीतिक दृष्टिले कम्युनिस्ट शासन जनताप्रति उत्तरदायी प्रणाली होइन, त्यसैले राजनीतिक प्रणालीका दृष्टिले फरक मत हुन सक्छ, तर महामारी नियन्त्रण गर्न चीन सफल भयो । वुहानबाट फैलिएको महामारी नियन्त्रण गर्न चीनले करिब चार महिना लकडाउन गरेपछि कतिपय पश्चिमा देश तथा सञ्चारमाध्यमहरूले त्यसलाई मानव अधिकारसँग समेत जोडेर प्रारम्भमा कडा आलोचना गरेका थिए । तर विगतमा जतिसुकै आलोचना गरेको भए पनि आफ्नो देशमा महामारी फैलिएपछि अन्ततः लकडाउनको चिनियाँ सूत्र अनुसरण गर्न पश्चिमा देशहरू बाध्य भए । राजनीतिक प्रणालीको चस्माले हेर्दा महामारी नियन्त्रणका दृष्टिले सफल मानिनेमध्ये न्युजिल्यान्ड, दक्षिण कोरिया, ताइवान, जापान, जर्मनी, अस्ट्रेलिया, क्यानडा गरी सात लोकतान्त्रिक तथा चीन र भियतनाम दुई कम्युनिस्ट देश हुन् । त्यसैले राजनीतिक प्रणाली विशेषप्रति आरोप–प्रत्यारोप गर्नुभन्दा पनि सकारात्मक शिक्षा ग्रहण गर्नु श्रेयस्कर हुनेछ ।

अनुपयुक्त नीति, असफल नेतृत्व

अमेरिका, भारत, ब्राजिल, बेलायत, इटाली, फ्रान्स, मेक्सिको, रुसलगायत भने महामारी नियन्त्रणमा असफल भए । ती देशहरूले मानव जीवन अर्थात् जनस्वास्थ्यभन्दा अर्थतन्त्रलाई प्रधानता दिँदा ठूलो मानवीय क्षति बेहोर्नुपर्‍यो । कोभिड महामारीपछि मानव जीवन प्रधान कि अर्थतन्त्र भन्ने बहस विश्वव्यापी रूपमा चलिरहेको छ । मानव जीवनभन्दा अर्थतन्त्र महत्त्वपूर्ण होइन । राजनीतिशास्त्री, अर्थशास्त्री र जनस्वास्थ्यविद्हरूले पनि जनस्वास्थ्य र अर्थतन्त्रबीच सन्तुलन राख्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका छन् । सन्तुलनकारी नीतिभन्दा श्रेष्ठ विकल्प छैन । उद्योगी–व्यापारीहरूको स्वार्थमा अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, ब्राजिलका राष्ट्रपति जायर बोल्सोनारो, भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी लगायतका दक्षिणपन्थी तथा पुँजीवादीहरूले मानव जीवनभन्दा अर्थतन्त्रलाई प्राथमिकता दिँदै लकडाउनविरोधी नीति अख्तियार गरे । ट्रम्प, बोल्सोनारो र मोदीकै गलत नीतिका कारण अमेरिका, ब्राजिल र भारतलगायतमा महामारी समुदायस्तरमा फैलिएपछि अकल्पनीय मानवीय क्षति भइरहेको छ ।

ट्रम्पको गैरजिम्मेवार र असफल नीतिका कारण अमेरिकामा गम्भीर मानवीय संकट सृजना भएको थियो । तर जो बाइडेनले अख्तियार गरेको उपयुक्त र प्रभावकारी नीतिका कारण अहिले अमेरिकामा महामारी नियन्त्रणको दिशातर्फ उन्मुख भएको छ । बाइडेनले जनताको स्वास्थ्य र अर्थतन्त्रलाई समान महत्त्व दिँदै सन्तुलनकारी नीति अख्तियार गरे । महामारी नियन्त्रणका लागि बाइडेनले खोपलाई प्रमुख प्राथमिकता दिएका छन् भने महामारी र लकडाउनका कारण असर परेका श्रमिक वर्गलाई आर्थिक राहत । राजनीतिक नेतृत्वको भिजन र प्रतिबद्धताले कति फरक पर्ने रहेछ, ट्रम्प र बाइडेनको नीतिबाटै प्रमाणित भएन र ? उक्त वास्तविकताबाट ओलीले शिक्षा ग्रहण गर्ने कि नगर्ने ? दुर्भाग्यवश, नेपालले असफल नीति र मोडल अनुसरण गरिरहेको छ ।

कतिपय देशले महामारीको बहानामा लोकतान्त्रिक अधिकार, प्रेस तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सामाजिक सञ्जाल नियन्त्रण गरी अधिनायकवादी तथा सर्वसत्तावादी शासन गर्ने धृष्टतासमेत गरेका छन् । नागरिक अधिकार र लोकतन्त्रको भविष्यका दृष्टिले यस्तो प्रवृत्ति गम्भीर चिन्ताको विषय हो । ओलीले पनि उक्त धृष्टता नगरेका होइनन् तर विपक्षी दल, नागरिक समाज र सञ्चारमाध्यमले सशक्त प्रतिरोध गरेपछि पछाडि हट्न बाध्य भएका छन् । अमेरिका, भारत, ब्राजिल, बेलायत, इटाली, फ्रान्स, मेक्सिको लगायतका लोकतान्त्रिक देशहरू राजनीतिक प्रणालीगत दृष्टिले जनताप्रति उत्तरदायी हुन् । तर कोभिड नियन्त्रण गर्न असफल भए । कुनै बेला महाशक्तिराष्ट्र अमेरिकालाई समेत चुनौती दिएको रुसजस्तो अधिनायकवादी देश पनि असफल भयो ।

गलत नीति र कमिसनको कीर्तिमान

महामारी नियन्त्रण गरी जनताको जीवनरक्षा गर्नु सरकारको अनिवार्य प्राथमिक दायित्व हो । तर ओली सरकारले प्रारम्भदेखि नै गम्भीर त्रुटि गर्दै आएको छ । सरकारले न महामारी नियन्त्रण गर्ने उपयुक्त नीति र कार्ययोजना अख्तियार गर्‍यो, न त परीक्षण, उपचार, खोप, औषधि, क्वारेन्टिन र अस्पतालको व्यवस्थापन गर्‍यो । दोस्रो लहरपूर्व अन्तर्राष्ट्रिय सीमा बन्द, लकडाउन, आइसोलेसन, क्वारेन्टिनका साथै खोप, उपचार र औषधि व्यवस्थापनका लागि प्रशस्त समय थियो । तर सरकारले उचित पहलकदमी लिएन । उल्टै सरकार र सत्तारूढ दलले राजनीतिक र धार्मिक र्‍याली आयोजना गरी संक्रमण फैलाउनमा योगदान गरे । नेपालको संविधानमा मानव सुरक्षालाई राष्ट्रिय सुरक्षाको प्रमुख आधारस्तम्भका रूपमा परिभाषित गरिएको छ । तर सरकारले मानव सुरक्षालाई सबैभन्दा उपेक्षा गरेको छ । नेपालले नीति पनि गलत अनुसरण गर्‍यो र सरकार पनि जनस्वास्थ्यप्रति किञ्चित् संवेदनशील भएन । त्यसैले सरकार पूर्ण असफल भयो । यो केवल सामान्य त्रुटि र सरकारको असफलता मात्रै होइन, जनतामाथि गरिएको अपराध हो ।

सुशासन र भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता प्रमुख ‘प्राथमिकता’ भएको घोषणा गरेको ओली सरकार भ्रष्टाचार, अनियमितता, कमिसन र कुशासनको पर्याय भएको छ । कुशासन र भ्रष्टाचारको सबैभन्दा ज्वलन्त उदाहरण महामारी नियन्त्रणका लागि सरकारी तयारी र मेडिकल सामग्री तथा खोप खरिदको भ्रष्टाचार र कमिसन प्रकरण हो । गत वर्ष चीनबाट मेडिकल उपकरण तथा औषधि खरिद गर्दा बहुचर्चित ओम्नीको भ्रष्टाचार, कमिसन र आर्थिक अनियमितता प्रकरणको खुलासा भइसकेको छ भने, अहिले भारतबाट खोप खरिदमा भएको कमिसन प्रकरण प्रमाणसहित सार्वजनिक भएपछि सरकारको भ्रष्ट चरित्र पर्दाफास भएको छ । जति बेला सुरज वैद्य र विजय दुगडजस्ता कमिसन एजेन्ट र बिचौलियाहरूले बालुवाटार र सिंहदरबारको वातानुकूलित कक्षमा कमिसनको बार्गेनिङ गरिरहेका थिए, त्यति बेला उपचार र अक्सिजन नपाएर नागरिकहरूले तड्पीतड्पी प्राण त्याग गरिरहेका थिए । जनताको स्वास्थ्यमाथि खेलबाडको योभन्दा हृदयविदारक दृश्य अर्को के हुन सक्छ ?

यस्तो मानवीय संकटको घडीमा समेत जनताको स्वास्थ्यमा खेलबाड गरी कमिसनको खेलमा चुर्लुम्म डुबेर सरकारले भ्रष्टाचारको इतिहासमा नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ । वास्तवमा यो केवल भ्रष्टाचार मात्रै होइन, मानवीय अपराध हो । योभन्दा भ्रष्टाचारको पराकाष्ठा के हुन सक्छ ? अहिले नेपाल कोभिडभन्दा पनि भ्रष्टाचारको महामारीले ग्रस्त छ । कोभिडका नाममा लकडाउन र निषेधाज्ञा घोषणा तथा मृतक र संक्रमितको तथ्यांक सार्वजनिक गर्नेबाहेक सरकारले केही गरेको छैन । यो हदसम्मको अनुत्तरदायी र भ्रष्ट सरकार नेपालमा हालसम्म थिएन । यदि प्रतिनिधिसभा पुनःस्थापना नभएको भए वैशाख १७ र २७ गते मध्यावधि निर्वाचनको मिति घोषणा गरिएको थियो । महामारीका कारण निर्वाचन नभएको भए राजनीतिक र संवैधानिक संकट सिर्जना हुने थियो । निर्वाचन भएको भए मानवीय संकट सिर्जना हुने थियो । त्यसैले जुनसुकै परिवेशमा पनि राजनीतिक वा मानवीय संकट सिर्जना हुन सक्थ्यो ।

अल्पविकसित देशहरूले कोभ्याक्सअन्तर्गत २० प्रतिशत जनसंख्यालाई दिने करिब २० लाख खोप नेपालले पाउनुपर्ने थियो । तर सरकारको गैरजिम्मेवारी, हेलचेक्य्राइँ र कूटनीतिक असफलताका कारण हालसम्म केवल ३ लाख ४८ हजार डोज मात्रै प्राप्त भएको छ । गत हप्ता ओलीले महामारी नियन्त्रणका लागि खोप, मेडिकल उपकरण र औषधि सहयोग गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई आह्वान गरेका थिए । तर हालसम्म कुनै पनि देशले नयाँ सहयोगको घोषणा गरेको छैन । यदि ओलीको कूटनीतिक विश्वसनीयता भएको भए र कूटनीतिक निकायलाई समयमै प्रभावकारी रूपमा परिचालन गरेका भए भारत, चीन, अमेरिका, बेलायत, रसिया, बंगलादेश लगायतले सहयोग गर्ने सम्भावना थियो । तर ओलीले पनि पहल गरेनन् र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि सहयोग गरेन । योभन्दा ठूलो कूटनीतिमा असफलता अर्को के हुन सक्छ ?

उपर्युक्त तथ्य र तथ्यांकका आधारमा विश्लेषण गर्दा, जुन देशको सरकार र नेतृत्व जनताप्रति संवेदनशील र उत्तरदायी भई उपयुक्त नीति अख्तियार गर्‍यो, त्यो देशमा कम मानवीय क्षति भई महामारी नियन्त्रण भयो । तर जुन देशको सरकार र नेतृत्व जनताप्रति संवेदनशील र उत्तरदायी भएन र गलत नीति अख्तियार गर्‍यो, त्यो देशमा गम्भीर मानवीय संकट सृजना भएको छ । त्यसैले नेपाल गलत नीति र असफल नेतृत्वको सिकार भएको छ । मानव जीवनमाथि खेलबाड गरेको मूल्य ट्रम्पले राष्ट्रपति निर्वाचनमा र चक्रवर्ती सम्राट्’ का रूपमा चित्रित मोदीले भर्खरै सम्पन्न पश्चिम बंगालको निर्वाचनमा जस्तै ओलीले पनि चुकाउने निश्चित छ ।

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७८ ०८:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्रतिचिन्तनमा नेपाली इतिहासको परिवेश

जसरी पश्चिमा लेखकहरूले नेपाली समाज र इतिहासमाथि गरेका कामको अत्यधिक चर्चा गरिन्छ, त्यही तवरमा भारतीयहरूको योगदान कम सुन्न पाइन्छ ।
गौरव केसी, प्रणव खरेल

नेपाली इतिहास लेखनको अभ्यास वा परम्पराको प्रस्थानविन्दु केलाई मान्ने भन्ने प्रश्नको आफ्नै अन्योल र ऐतिहासिक जटिलता छ । इतिहासको व्यवस्थित लेखन एउटा पाटो हो, जसका प्रमुख स्रोत हुन्— शिलापत्र, ताम्रपत्र, पुष्पिका, पुरावैदिक भाष्य स्रोत र सामग्रीहरू, तिथि–पत्र, यात्रावृत्त, अभिलेख इत्यादि ।

यिनै स्रोतसामग्रीसम्म पहुँचका आधारमा इतिहास लेखनले मूर्त रूप पाउँछ । सामान्यतया, यिनै स्रोतमार्फत रेखीय कालक्रम वा घटनाक्रमका आधारमा इतिहास प्रस्ट्याउने गरिन्छ । तर समय यस्तो आयो, यी पुराविद्या र पुरासामग्रीको अध्ययन गर्ने सीप र अभिरुचि बहुसंख्यक शोधकर्तामा रहेन । यो क्रमभंगताका अनेक कारण हुन सक्लान्, तथापि अतीतलाई छिचोल्ने र ऐतिहासिक घटना र प्रसंग जान्ने अभिरुचि भने वर्तमान नेपाली मानसिकतामा निकै पाइन्छ । यसलाई जीवन्त बनाइदिन्छन् बेलाबेला प्रकाशित ऐतिहासिक लेखरचनाहरूले । तसर्थ, ऐतिहासिक प्रसंगहरू समेटिएका पुस्तक (चाहे त्यो शास्त्रीय वा लोकप्रिय नै किन नहोस्) प्रति धेरै पाठकको अभिरुचि पाइने गरेको छ ।

यसै सन्दर्भमा, इतिहासका अध्येता र अभिलाषीहरूलाई नेपाली इतिहासको एउटा कालक्रम, त्यससम्बन्धी विद्याभ्यास, मसीजीवीको प्रसंग र इतिहास लेखनका अनेक प्रयासका बहुग्राही सन्दर्भ बुझ्न सहज बनाइदिएको छ, मार्टिन चौतारीद्वारा हालै प्रकाशित महेशराज पन्तको ‘नेपाली इतिहासको परिवेश : केही ऐतिहासिक र मसीजीवी’ ले । नेपाली इतिहासमा अभ्यस्त बहुभाषी र परिपक्व इतिहासकार महेशराज पन्तका ‘राजधानी’ दैनिकमा छापिएका केही गहन लेखहरूलाई परिमार्जनसहित समेटेर पुस्तक जस्तो व्यवस्थित स्वरूपमा आयो, यसले यसको प्राज्ञिक वजनलाई झनै बढाइदियो ।

पन्तको ‘ह्याबिटस’

भारतीय मानवशास्त्री/समाजशास्त्रीहरूका संक्षिप्त जीवनी र तिनका कामहरूको योगदानलाई लिएर प्याट्रेसिया युब्रोय, नन्दिनी सुन्दर र सतीशदेश पाण्डेद्वारा सम्पादित एउटा महत्त्वपूर्ण पुस्तक छ— ‘एन्थ्रोपोलोजी इन द इस्ट : फाउन्डर्स अफ इन्डियन सोसिओलोजी एन्ड एन्थ्रोपोलोजी’, जसको एउटा अध्यायमा भारतमा ब्रिटिस शासनताका क्रियाशील एक प्रभावशाली मानवशास्त्री अनन्त कृष्ण अय्यरमाथि कल्पना रामको घतलाग्दो लेख छ । अय्यरमाथि सो लेख लेखिरहँदा मानवशास्त्री कल्पना रामले दुई असमञ्जसपूर्ण पद्धतीय कठिनाइ परेको उल्लेख गरेकी छन् । पहिलो, ब्रिटिस साम्राज्यमा संस्थागत भएको पुरातन मानवशास्त्रीय अभ्यासकी उनी तीखो आलोचक हुन् । दोस्रो, उनी अनन्त कृष्ण अय्यरकै पनातिनी हुन् जसको बौद्धिक जीवनवृत्तमाथि उनी कलम चलाउँदै छिन् । अन्ततः फ्रान्सेली समाजशास्त्री पियरे बोर्द्युको ‘ह्याबिटस’ अवधारणामा टेक्दै कल्पना रामले आफ्ना जिजुबाजेको योगदानमाथि सैद्धान्तिक विश्लेषण गरेकी छन् ।

बोर्द्युका भनाइमा, ह्याबिटस व्यक्तिको झुकाव र मान्यताहरूको त्यो सँगालो हो, जुन व्यक्तिगत रूपमा पाइन्छ र सामाजिक–सांस्कृतिक पुँजीका रूपमा तिनको पुस्तान्तरण हुँदै जान्छ । अर्थात्, सामाजिक, सांस्कृतिक र वर्गीय हुर्काइ र सामाजिकीकरणको परिवेशले व्यक्तिविशेषको चाहना, स्वभाव, स्वाद, झुकाव, विश्वदृष्टि र स्वपहिचान निर्धारण गर्छ ।

महेशराज पन्तको व्यक्तित्व, चिन्तन र लेखनीको प्रक्षेपपथ नियाल्दा पनि उक्त अवधारणा प्रासंगिक हुन्छ । पछिल्लो पुस्तकका धेरै लेखमा उनले आफ्ना पिता नयराज पन्तलाई प्रासंगिक बनाउंदै, नेपाली इतिहासमाथि उनको व्यक्तिगत र संस्थागत योगदानको तार्किक र बौद्धिक दृष्टान्त दिँदै आफ्ना पितालाई पुराविद्याको वैध आधिकारिक स्रोत मानेका छन् । धेरैलाई पुत्रले आफ्ना पिताको अत्यधिक बढाइचढाइ गरे भन्ने लाग्न सक्छ । यहाँनिर के बुझ्नुपर्छ भने, महेशराज नयराजका पुत्र मात्र होइनन्, शिष्य पनि हुन् । नयराज पन्तको एकल प्रयासमा नेपाली इतिहासको अध्ययन र खोजीका लागि संस्थागत भएको संशोधन मण्डलबाट धेरै वरिष्ठ इतिहासकारहरू उत्पादित भएका छन् । त्यही संस्थाका उपज हुन् महेशराज पन्त पनि जसले पिताको कर्मलाई निरन्तरता दिए । महाभारतमा गुरु द्रोणाचार्यले राजपरिवारसँग निकट रहेका विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई मात्र शिक्षा दिन्थे जसभित्र उनका छोरा अश्वत्थामा पनि थिए, तर अश्वत्थामा उनका प्रिय शिष्य कहिल्यै बनेनन् । त्यसै गरी, महेशराज पनि नयराजका प्राथमिकतामा परेका शिष्य थिएनन् ।

महेशराज पन्तको ह्याबिटसमा पिताको ठूलो प्रभाव भने देखिन्छ, जुन उनको चिन्तन र लेखन शैलीमा स्पष्ट दर्सिन्छ । उनले एकातिर आफ्ना इमानदार पिताले झेलेका अनेक कठिनाइ र सकस नजिकबाट नियालेका थिएÙ अर्कातिर, चाकरी गर्न नजानेर वा नगरेर आफ्ना पिता अन्य लब्धप्रतिष्ठ व्यक्तित्वहरूका तुलनामा पछि परेको उनको बुझाइ थियो । यसबाट उनी निकै रुष्ट रहेको बुझिन्छ । त्यो कसरी भने, पिताको अन्तरसम्बन्धीय भोगाइ र तीप्रतिका आफ्ना स्मृति र अनुस्मरण लेख्ने क्रममा महेशराजले नेपाली समाजमा चर्चामा रहेका व्यक्तित्वहरू यदुनाथ खनाल, बालकृष्ण सम, योगी नरहरिनाथ, डिल्लीरमण रेग्मी, सूर्यविक्रम ज्ञवालीमाथि तीखो कटाक्ष गरेका छन् । साक्षात् अनुभूतिको आधार र तार्किक प्रमाणसहित उनले को कति दक्ष र निपुण थिए, मौकापरस्त थिए, शक्तिकेन्द्रका नजिक थिए, अत्यधिक चाप्लुसी र चाकरी गरी अघि बढे अनि तिनीहरू कसरी चर्चित बने र बनाइए भनी आफ्नो पुस्तकमा उल्लेख गरेका छन् ।

उदाहरणार्थ, यदुनाथ खनालले शासकका कृपाले विभिन्न दर्जा पाएका थिए र विद्या उनका लागि साध्य थिएन, केवल साधन मात्र थियो । बालकृष्ण सम मौकापरस्त थिए । स्नातक तहको उत्तरपुस्तिकामा राणाहरूलाई अपमानित गरी लेखेको पोल जुद्ध शमशेरलाई लाउँदै समले लक्ष्मीनन्दन चालिसेलाई झ्यालखाना पुर्‍याएका थिए तर राणा शासन कमजोर भई ढल्ने–ढल्ने बेला उनी आफैं राणाविरोधी बन्न पुगे । योगी नरहरिनाथ खोजकर्ताभन्दा बढी राजनीतिक आकांक्षी थिए । संस्कृत पढेकाहरू शिक्षामन्त्री हुनुपर्छ भन्ने भावना उनमा थियो । समयक्रममा नरहरिनाथ र नयराजबीचको सम्बन्ध चिसिए पनि तर नयराज सिकिस्त भएर थला पर्दा पनि नरहरिनाथले कुनै एउटा पुरस्कार उनीबाहेक अरू कसैबाट ग्रहण नगर्ने अभिलाषा व्यक्त गरेर सम्मान प्रकट गरेका थिए ।

२००८ सालमा निस्किएको डिल्लीरमण रेग्मीको ‘एन्सिएन्ट एन्ड मेडिइभल नेपाल’ कुनै नौलो काम नभई ड्यानियल राइटको सन् १९३४ मा प्रकाशित ‘हिस्ट्री अफ नेपाल’ र बीसौं शताब्दीमा प्रकाशित अन्य कृतिहरूको अनुकरण थियो । अर्कातिर, राजा महेन्द्रको प्रतापले सूर्यविक्रम ज्ञवालीले अनेक अवसर र प्रतिष्ठा पाए, जुन उनको बौद्धिक क्षमताभन्दा पनि चाकरीको परिणाम थियो । ज्ञवालीमा रहेको ऐतिहासिक ज्ञानको कमी र त्रुटिलाई महेशराजले उक्त पुस्तकमा सचित्र उल्लेख गरेका छन् । यी लब्धप्रतिष्ठहरूलाई अहिलेका पुस्ताले जसरी सम्मानका साथ अध्ययन र ग्रहण गरेका छन्, त्यो हेर्दा महेशराज पन्तको ठाडो कटाक्ष धेरैलाई अपाच्य लाग्न सक्छ ।

नेपाली इतिहासको परिवेश

‘नेपाली इतिहासको परिवेश : केही ऐतिहासिक र मसीजीवी’ ले समेटेका पच्चीस वटा लेख, पुस्तकको शीर्षक, महेशराज पन्तको ह्याबिटस र संशोधन मण्डलसँगको उनको हुर्काइले एकअर्काबीच तादात्म्य राख्छन् । लेखहरूको प्रवाह र तिनले समेटेको विस्तृत सूचना हेर्दा उनी लामो समयदेखि यी विषयवस्तुहरूसँग सुपरिचित रहेको बुझिन्छ । भारतीय र विदेशी अन्वेषकहरूले नेपालप्रति देखाएको अभिरुचि, तिनका प्रयास, शोधको समीक्षाका साथै नेपाली इतिहासकार एवं मसीजीवीहरूमाथि गरिएका टीकाटिप्पणीले उनको मात्र नभई समस्त संशोधन मण्डलले लिएको धारलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छन् । उनका अधिकांश लेखमा अक्सर भेटिने ‘मसीजीवी’ शब्द पुस्तकको वाङ्मुखमा पनि प्रयोग भएको छ, जसको शाब्दिक अर्थ हो— मसी खर्चेर जीविका चलाउने व्यक्ति । यो नेपाली ‘बुद्धिजीवी’ हरूमाथि गरिएको व्यङ्ग्य हो । २०१९ सालमा प्रकाशित ‘इतिहास संशोधनको प्रमाण प्रमेय’ पुस्तकमा नयराज पन्तले ‘संशोधनको परम्परा चलाउने उद्योग गर्दा म एक्लिन गएको छु’ भन्ने भाव प्रकट गर्दै आफ्ना विद्वान् मित्रहरूलाई पेचिलो व्यङ्ग्य गर्न प्रयोग गरेको शब्द थियो— मसीजीवी ।

‘नेपाली इतिहासको परिवेश : केही ऐतिहासिक र मसीजीवी’ मा संगृहीत लेखहरू उन्नाइसौं र बीसौं शताब्दीवरिपरि घुमेका छन् । जसरी पश्चिमा लेखकहरूले नेपाली समाज र इतिहासमाथि गरेका कामको अत्यधिक चर्चा गरिन्छ, त्यही तवरमा भारतीयहरूको योगदान कम सुन्न पाइन्छ, जसलाई उक्त पुस्तकमा चाहिँ दिइएको छ । यसमा नेपालमाथि लेखनीको आरम्भ भारतीय कवि, कूचीकार र इतिहासकार मौलारामबाट थालिएको छ, जसको गोर्खाली शासकहरूसँग निकट सम्बन्ध थियो । १९३० सालमा नेपाल आएका गुजराती पुरालेखवेत्ता भगवानलाल इन्द्रजीले नेपालका शिलालेखहरूको अध्ययन गर्दै लिच्छवि, मल्ल र शाह कालका तेइस शिलालेखको अन्वेषण गरी पुस्तक तयार पारेका थिए । त्यसै गरी, बंगाली इतिहासकार हरप्रसाद शास्त्रीले नेपालमा रहेका दुर्लभ पुस्तकहरूको सूचीपत्र बनाई यस भेगमा रहेका प्राचीन शास्त्रहरूको इतिहासमाथि महत्त्वपूर्ण योगदान गरेका थिए ।

नेपालीको सन्दर्भको सुरुआत चाहिँ पाटनको शाक्य कुलमा जन्मेका अमृतानन्द बाँडाबाट गरिएको छ, जसले त्यस समयमा एक्काइस पुस्तक (विशेष गरी बौद्ध धर्मग्रन्थमाथि) लेखिसकेका थिए । ब्रिटिस रेजिडेन्सीताका अमृतानन्दले ब्रायन हड्सनलाई सहायकका रूपमा सघाएका थिए । पाश्चात्य इतिहासकारहरूमा सेसिल बेन्डल, सिल्वी लेवी र पर्सिवल ल्यान्डनले नेपाली इतिहासमाथि गरेका खोज–अध्ययनको तौरतरिका र तिनका प्रकाशनहरूमाथि आलोचनात्मक समीक्षा छ । चाखलाग्दो कुरा, पन्तले सिल्वी लेवीलाई अन्य इतिहासकारका तुलनामा अब्बल देखाएका छन्, जबकि उनले अन्य पश्चिमालाई प्रशंसा गरेको विरलै पढ्न पाइन्छ ।

उक्त पुस्तकमार्फत महेशराज पन्तले नेपाली इतिहासमा अभिरुचि राख्ने जोकोहीलाई पनि सन्दर्भ बुझ्न सजिलो बनाइदिएका छन् । पुस्तकमा प्रयुक्त स्रोत र सन्दर्भसामग्रीहरूको मात्रै अध्ययन गरे पनि नेपाली इतिहासका धेरै विषयवस्तुमा एक किसिमको पकड बनाउन सकिन्छ । बौद्धिक जीवनी (इन्टेलेक्चुअल बायोग्राफी) वा व्यक्तिकेन्द्रित लेखनमा मनग्गे विशेषण नथुपारी समीक्षात्मक र आलोचनात्मक दृष्टि दिइनुपर्ने बाटो पनि देखाएको छ, पुस्तकले । तर, त्यस्तो आलोचना तथ्यपरक र तर्कसंगत हुनुपर्छ । अर्कातिर, ह्याबिटस चट्टान जस्तो साह्रो हुँदैन; यो रूपान्तरित हुन सक्छ । महेशराज पन्तले लामो युरोप बसाइमा पाएको प्राज्ञिक अनुभूति, अंग्रेजीमा पनि प्रकाशित उनका आलेख र पछिल्लो पुस्तक उनको जीवनको ह्याबिटसमा आएको रूपान्तरणका ज्वलन्त उदाहरण हुन् ।

विगतका प्रसंगहरू महेशराज पन्तको लेखनशैलीमा यसरी आइरहँदा, के सुस्ताउँदै गएको इतिहासको अध्ययन र अनुसन्धानप्रति युवा पुस्ताको अभिरुचि पुनर्जागृत हुन सक्ला ? हाम्रो जस्तो सामाजिक परिवेशमा नयराज पन्त, संशोधन मण्डल र महेशराज पन्तका जीवनको उतारचढाव हेर्दा लेखकद्वय आशावादी छैनन् । तर पनि केही यस्ता व्यक्ति छन्, जो अन्य कुरासँग सरोकार नराखी खुरुखुरु काम गरिरहेका छन् । तिनैमध्येका एक हुन् महेशराज पन्त पनि ।

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७८ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×