महिला स्वास्थ्यका सामाजिक पक्ष- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महिला स्वास्थ्यका सामाजिक पक्ष

प्रजनन स्वास्थ्यलाई मात्र महिला स्वास्थ्य मान्नु भनेको महिला शरीरलाई केवल बच्चा जन्माउने ‘यन्त्र’ का रूपमा लिनु हो ।
अरुणा उप्रेती

केही दिनअघि ‘महिला स्वास्थ्य’ विषयक छलफलमा मलाई वक्ताका लागि आग्रह गरियो । नेपालका थुप्रै जिल्लाका विद्यार्थी, सामाजिक कार्यकर्ता, राजनीतिकर्मी तथा गैरसरकारी संस्थाका प्रतिनिधिमाझ विचार राख्ने मौका पाउँदा म दंग थिएँ ।

छलफलको सुरुआतमै मैले सहभागीहरूलाई सोधें, ‘महिला स्वास्थ्य भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ ?’ सबैको लिखित जवाफ आयो— प्रजनन स्वास्थ्य, परिवार नियोजन, महिनावारी, सुत्केरी, पिसाब चुहिने, पाठेघर क्यान्सर, कुपोषण आदि । अनि ‘पुरुष स्वास्थ्य भन्नेबित्तिकै मनमा जे आउँछ, त्यही लेख्नुस्’ भनेर आग्रह गरें । सबैले लेख्नुभयो— मोटोपन, फोक्सोको क्यान्सर, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, टाउको दुख्ने, पक्षाघात आदि । त्यसपछि मैले प्रश्न गरें, ‘के महिलालाई यी समस्या हुँदैनन् ?’ सबैको एउटै जवाफ आयो, ‘हुन्छ नि, किन नहुनु ?’

महिलाका स्वास्थ्य समस्यालाई हामी प्रजनन स्वास्थ्य, त्यो पनि पाठेघरको समस्या, सुत्केरी र महिनावारीसँग मात्र जोडेर हेर्छौं । उनीहरूका शारीरिक, मानसिक, सामाजिक स्वास्थ्यबारे छलफलै हुन्न । अर्कातिर, प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पुरुषको पनि हुन सक्छ भन्ने विचारै गरिन्न । महिलालाई मुटुको रोग, फोक्सोको क्यान्सर, पक्षाघातजस्ता पुरुषलाई हुने सम्पूर्ण समस्या हुन्छन् । महिलाको पाठेघर एउटा विशिष्ट अंग भएकाले त्यहीसँग सम्बन्धित समस्यालाई मात्र महिला स्वास्थ्य रहेको आमबुझाइ छ ।

महिला स्वास्थ्यका अनेक पक्षबारे छलफल नहुनुको कारण खोज्न सजिलो छैन । स्वास्थ्य भन्नेबित्तिकै डाक्टर, नर्स, सुई, अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी, उपचार कक्ष मात्र हाम्रो दिमागमा आउँछ । हामी स्वास्थ्यलाई विशुद्ध चिकित्सा विज्ञान र शरीर विज्ञानको आँखाले मात्र हेर्छौं । स्वास्थ्यको सामाजिक पक्षबारे बहस प्रायः हुँदैन ।

प्रजनन स्वास्थ्यबारे नबोली ‘महिला स्वास्थ्य’ को छलफल पूर्ण हुँदैन तर यसैलाई मात्र सम्पूर्ण महिला स्वास्थ्य ठान्दा बहस अपूर्ण हुन्छÙ प्रजनन स्वास्थ्यको बहस र बुझाइ पनि कमजोर हुन्छ । स्वास्थ्यको समाजशास्त्र नबुझी बहस गर्नु ससाना नानीहरूले आँखामा पट्टी बाँधेर पुच्छर, खुट्टा, सूँढ समाएर त्यसैलाई मात्र ‘हात्ती’ भन्नुजस्तै हो ।

३४ वर्षअघि भर्खर डाक्टर भएर प्रसूतिगृहमा काम सुरु गर्दा मलाई पनि लाग्थ्यो— महिला स्वास्थ्य भनेकै प्रजनन स्वास्थ्य हो । यो ठीक भए महिला स्वास्थ्य ठीक हुन्छ । नेपालका विभिन्न गाउँठाउँमा काम गर्ने मौका पाएपछि बल्ल मैले महिला स्वास्थ्यको परिधि धेरै फराकिलो रहेछ भन्ने बुझें । प्रजनन स्वास्थ्यलाई मात्र महिला स्वास्थ्य मान्नु भनेको महिला शरीरलाई केवल बच्चा जन्माउने ‘यन्त्र’ का रूपमा लिनु हो । यसले महिला स्वास्थ्यसम्बन्धी अन्य समस्या पनि ओझेलमा पार्छ । उदाहरणका लागि, उच्च रक्तचाप र मधुमेह पुरुषको स्वास्थ्य समस्या मात्र मानिए गर्भवती हुँदा यदि महिलालाई मधुमेह भयो वा मधुमेह भएकी महिला गर्भवती भइन् भने उनको र भ्रूणको स्वास्थ्यमै समस्या आउँछ । महिलामा कुपोषण हुनुको कारण सामाजिक कुरीति, अन्धविश्वास अनि लैंगिक विभेद पनि हो, जसले महिलाको सम्पूर्ण स्वास्थ्य र प्रजनन स्वास्थ्यमै प्रभाव पार्छ ।

२० वर्षअघि सुदूरपश्चिममा ‘महिला स्वास्थ्य’ शिविर राख्दा धेरैजसो महिला प्रजनन स्वास्थ्यकै समस्या लिएर आए । धेरैमा पाठेघर खस्ने समस्या थियो तर यसो हुनुको कारण डाक्टर वा अस्पताल नहुनु मात्र थिएन; कुपोषण, कामको बोझ, छोरो पाउनैपर्ने बाध्यताले पनि ‘पाठेघर खस्ने’ समस्या विकराल भएको थियो । अफसोस, हामीमा यस्ता सामाजिक समस्या हल गर्ने तागत थिएन । हामीले उनीहरूको उपचार त गर्‍यौं, शल्यक्रिया गर्न वकालत पनि गर्‍यौं तर जथाभावी ‘पाठेघर’ काटेर फ्याँक्ने शल्यक्रियाले महिलामा अन्य स्वास्थ्य समस्या थपिए ।

त्यति बेला ५० वर्षीय एक पुरुष आफ्ना तीन श्रीमतीसँगै शिविरमा आए र भने, ‘डाक्टर साब, मेरा यी दुई श्रीमतीबाट बच्चा भएन, तेस्रो विवाह गरेपछि एउटी छोरी छ । यी दुईको किन बच्चा भएन, हेर्दिनुस् त !’ २० वर्षकी उनकी कान्छी श्रीमती २ वर्षीया छोरी काखमा च्यापेर लजाउँदै हामीनजिक उभिएकी थिइन् । हामीले ती पुरुषलाई भन्यौं, ‘यस्तो समस्या भएपछि तपाईंले पनि जाँच गराउनुपर्छ नि !’ हाम्रो कुराले ती पुरुष अलि आवेशमा आए र भने, ‘मैले किन जाँच गराउने ? हट्टाकट्टा छु, तीनवटी श्रीमती सम्हालेको छु । श्रीमतीहरू पो कमजोर छन् ।’

हामीले उनलाई सम्झाइबुझाइ जाँच गर्दा थाहा भयो— उनको शुक्रकीट त शून्य रहेछ । अनि हामीलाई धर्मसंकट पर्‍यो । यदि उनलाई सत्य कुरा भन्ने हो भने, कान्छी श्रीमतीको बिचल्ली हुने, नभन्नु पनि कसरी ? अनि हामी सबै मिलेर उनको परिवारलाई हानि नहुने जुक्ति निकाल्यौं र भन्यौं, ‘तपाईंकी छोरी दुई वर्षकी भइन् । यो बीचमा तपाईंलाई घाँटी दुखेको, हाँडे र ज्वरो आएको थियो कि, सम्झनुस् त ?’ उनले भने, ‘मलाई एक वर्षअघि हाँडे र ज्वरो आएको थियो ।’ अनि हामीले भन्यौं, ‘त्यो हाँडेका कारण तपाईंको शुक्रकीट शून्य भएको छ । अब यही छोरी मात्र हो तपाईंकी सन्तान ।’

महिलालाई बाँझोपन भयो भने अपमानित गरेर घरबाटै निकाल्ने चलन छ, उनको श्रीमान्ले पनि अर्को विवाह गर्छन् । तर, पुरुषलाई बाँझोपन भयो भने अपमानित हुनु पर्दैन । किनभने पुरुषहरूको जाँच प्रायः गरिन्न र उनीहरूलाई पनि प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या हुन्छ भनेर समाजमा विचारै गरिन्न । मुटुरोगविज्ञ डा. प्रकाशराज रेग्मीले मलाई कुनै बेला भनेका थिए, ‘महिला स्वास्थ्यबारे कुरा गर्दा तपाईंहरू महिलाको प्रजनन स्वास्थ्यसँग गाँसिएका बाथ, मुटुरोग तथा उच्च रक्तचापका कुरै गर्नुहुन्न । अनि कसरी महिला मृत्यु कम हुन्छ ? पाठेघरवरिपरि मात्र घुमेर हुन्छ र ?’

डा. रेग्मीको प्रश्नले महिला स्वास्थ्यप्रतिको दृष्टिकोण फराकिलो बनाउन मलाई सघाएको थियो । महिला स्वास्थ्यबारे छलफल गर्दा प्रजनन तथा शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यबारे पनि ख्याल गर्नैपर्छ । अस्पतालमा सुई, औषधिजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ, स्वास्थ्यको छलफलमा सामाजिक पक्ष । यसमा प्रवेश नगरी महिला स्वास्थ्य र प्रजनन स्वास्थ्यका समस्याहरूलाई समाधान गर्न सकिन्न ।

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७८ ०९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घरमै गम्भीर, अस्पताल लैजाँदा मृत्यु

अस्पतालमा बेड नपाएर होम आइसोलेसनमा बस्नुपर्ने संक्रमितको बाध्यता छ । संक्रमणले च्यापेपछि अस्पताल चहार्दाचहार्दै संक्रमितको ज्यान जाने गरेको छ ।
सन्जु पौडेल, माधव अर्याल, वीरेन्द्र केसी

रुपन्देही, पाल्पा, अर्घाखाँची — तिलोत्तमा–५ का ८३ वर्षीय वृद्धलाई १५ दिनअघि रुघाखोकी लाग्यो । ज्वरो आयो । जीवनमा सिटामोल आवश्यक नपरेका उनलाई एक्कासि अक्सिजन खाँचो पर्‍यो । परिवारले कोरोना संक्रमणको आशंकामा स्वाब परीक्षण गराए । संक्रमण पुष्टि भएपछि घरमै रेखदेख सुरु गरे ।

शनिबार दिउँसो लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा बिरामी । तस्बिर : अमृता अनमोल /कान्तिपुर

‘अस्पतालमा बुझ्दा कतै बेड पाइएन,’ उनकी जेठी छोरीले भनिन्, ‘त्यसपछि नर्स बोलाएर घरमै अक्सिजन चढायौं ।’ घरमै ६ सिलिन्डर चढाए पनि अक्सिजनको मात्रा बढेन । त्यसपछि अस्पताल चहारेर बेड खोजी गरे । कतै बेड पाइएन । ‘त्यसपछि घरमै राख्न बाध्य भयौं,’ छोरीले भनिन्, ‘बुबाको अन्तिम छटपटी हेर्न मात्र सक्यौं, उहाँका आँसु पुछ्न सकेनौं ।’

कोरोना संक्रमणले बुटवल–११ का ३२ वर्षीय युवकको शुक्रबार मृत्यु भयो । ज्वरो आएपछि उनले केही दिन मेडिकलबाट औषधि किनेर खाएका थिए । एक्कासि श्वासप्रश्वासमा समस्या भएपछि उनलाई हाइफ्लो अक्सिजन र आईसीयू बेड आवश्यक पर्‍यो । त्यसपछि आफन्तले कोरोना अस्पतालमा बेड खोजे । कतै पाइएन । अन्तिममा भैरहवास्थित भीम अस्पतालमा पुर्‍याए । त्यहाँ बेडको प्रतीक्षामा एक रात भुइँमै बिताए । ‘बेड खाली नहुँदै उनले अन्तिम सास फेरे,’ मृतकका आफन्त गोपाल परियारले भने ।

रोहिणी गाउँपालिकास्थित अस्थायी अस्पतालमा बिहीबार दुई संक्रमितले ज्यान गुमाए । रोहिणी–२ का ६० वर्षीय र २२ वर्षीय पुरुषको आईसीयू बेड नपाएर ज्यान गएको अस्थायी अस्पतालका डा. उमेश गुप्ताले बताए । संक्रमण पुष्टि भएपछि उनीहरू एक साता होम आइसोलेसनमा बसेका थिए । अक्सिजन आवश्यक परेपछि अस्थायी अस्पतालमा ल्याइएका उनीहरूको बिहीबार राति मृत्यु भएको उनले बताए ।

अस्पतालमा उपलब्ध सबैभन्दा धेरै लिटरको अक्सिजन जडान गर्दा पनि लेभल नबढेपछि आईसीयू खोजी गरेको र नपाइएको उनले बताए । पाल्पाको तानसेन नगरपालिका–३, भगवती टोलका ५६ वर्षीय पुरुषले संक्रमित भए पनि आफ्नो ख्यालै गरेनन् । बिहीबार बजारमा तरकारी लिन पुगेका थिए । रक्तचापका बिरामी उनलाई त्यही साँझ अस्पताल लैजानुपर्ने भयो । परिवार र आफन्तले शुक्रबार उनलाई लिएर अस्पताल चहारे । कतै आईसीयू, भेन्टिलेटर पाएनन् । शुक्रबार साँझ उनको मृत्यु भयो ।

होम आइसोलेसनमा बसिरहेका कोरोना संक्रमितले अस्पतालको मुख नदेखेरै ज्यान गुमाउने क्रम बढ्दै गएको छ । संक्रमणले च्यापेपछि अस्पतालतिर दौडाइए पनि अस्पताल चहार्दाचहार्दै संक्रमितको ज्यान जाने गरेको छ । अस्पतालमा बेड नपाएर होम आइसोलेसनमा बस्नुपर्ने अधिकांश संक्रमितको बाध्यता छ । कतिपयलाई भने सामान्य लक्षण देखिँदासम्म बेवास्ता गर्दा पनि संक्रमणले जटिल अवस्थामा पुर्‍याउने गरेको छ ।

निस्दी गाउँपालिका–५, गल्धाका २८ वर्षीय संक्रमित युवाका परिवारले तानसेनको मिसन अस्पताल र लुम्बिनी मेडिकल कलेजमा बेड पाइन्छ कि भन्दै चहारे । कतै बेड पाएनन् । एम्बुलेन्समा फर्किंदै गर्दा रामपुर नगरपालिका–९, जब्गादीमा अवस्था गम्भीर भयो । श्वासप्रश्वासमा समस्या भएपछि उनलाई गाउँपालिकाले निर्माण गरेको गल्धा, ढुंगानाबेंसीको आइसोलेसनमा लगियो ।

‘अक्सिजन लेबल ४५ मा झरेको थियो,’ निस्दी स्वास्थ्य शाखा प्रमुख रेमबहादुर दिशा मगरले भने, ‘उनलाई श्वासप्रश्वासमा समस्या नआओस् भनेर रातभर दुई सिलिन्डर अक्सिजन सकियो । अहिले सिलिन्डर खोज्न भौंतारिनुपरेको छ ।’

उनलाई अक्सिजन दिएर राखे पनि अवस्था गम्भीर नै छ । समयमा जानकारी नदिने र आफ्नै लापरबाहीले गर्दा ज्यान जोखिममा परेको हो । ‘कतिपय बिरामीले आफैं घर जान्छु भन्दै हिँड्दा पनि समस्या भएको छ,’ माथागढी गाउँपालिका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख केशव जीसीले भने, ‘लापरबाहीले गर्दा आफ्नै ज्यान जोखिममा पारेको देखिएको छ ।’

गुल्मीको छत्रकोट–३ का ७६ वर्षीय पुरुषको शनिबार मृत्यु भयो । उनी पाँच दिनअघि संक्रमित भएपछि होम आइसोलेसनमै थिए । घरमा जुस, तातोपानी, जडीबुटी खाँदै बसेका थिए । छिमेकी खिमलाल पन्थका अनुसार शुक्रबार राति श्वास फेर्न अप्ठेरो भएर छटपटिए । शनिबार बिहान अस्पताल लैजान एम्बुलेन्स आइपुग्यो । त्यही बेला उनको मृत्यु भयो ।

‘श्वास फेर्न अप्ठ्यारो परेको छिनभरमै छटपटाएर ज्यान गयो,’ पन्थले भने । अर्घाखाँची अस्पतालमा तीन दिनदेखि उपचार गराइरहेकी मालारानी–६ का ५४ वर्षीया महिलाको श्वास फेर्न सकस भएरै शुक्रबार मृत्यु भयो । मृतकका आफन्तका अनुसार संक्रमित भएर अस्पताल पुगेको दुई/तीन घण्टामै उनको ज्यान गयो । ‘श्वास फेर्न गाह्रो हुने बिरामीलाई आईसीयूमा राखेर उपचार गर्नुपर्छ, अर्घाखाँचीमा आईसीयू छैन,’ अस्पताल प्रमुख डा. कपिल गौतमले भने । स्वास्थ्य कार्यालयका अनुसार अर्घाखाँचीमा अहिलेसम्म ३० र गुल्मीमा १६ जनाले कोरोना संक्रमणका कारण ज्यान गुमाइसकेका छन् ।

प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै रूपन्देहीमा संक्रमित थपिरहेका छन् । त्यसपछि बाँकेमा धेरै संक्रमित पुष्टि हुने गरेका छन् । महामारी समुदायमा पुगेकाले केही समय संक्रमित बढ्ने देखिएको लुम्बिनी प्रादेशिक जनरल फिजिसियन डा. सुदर्शन थापाले बताए । ‘हाम्रो स्वास्थ्य प्रणालीको अवस्था यस्तै हो,’ उनले भने, ‘द्रुत तयारी नगरे भयावह अवस्था आउने देखिन्छ ।’ उनका अनुसार घरघरमा रहेका बिरामीको अवस्था गम्भीर बन्नाले र बेड, अक्सिजन अभाव हुँदासमेत मानिस सचेत नभएकाले समस्या बढ्ने संकेत देखिएको उनले बताए ।

प्रदेश स्वास्थ्य सचिव डा. विकास देवकोटाले यहाँ रहेका मेडिकल कलेजलाई कोरोना अस्पतालका रूपमा प्रयोग गरी बेड र अक्सिजन व्यवस्थापन गर्न लागेको बताए । ‘नेपालगन्जमा लिक्विड अक्सिजन ल्याउन बाटो खुलेको छ,’ उनले भने, ‘त्यसले केही सहज हुनेछ । हरेक उद्योगबाट संकलन गरिएका खाली सिलिन्डर भरेर प्रयोग गर्न लागेका छौं ।’ लुम्बिनी प्रदेशका सबै अस्पतालमा चाप छ । बेड पाइने आसमा भुइँमा बसेर उपचार भइरहेको छ । अस्पताल आउने अधिकांशलाई अक्सिजन, आईसीयू आवश्यक पर्ने चिकित्सकले बताए ।

अस्पतालमा गम्भीर बिरामी दिनहुँ थपिन्छन् । चिकित्सकका अनुसार पहिले भर्ना भएका बिरामी निको हुन समय लाग्ने देखिएको छ । निको भएपछि वा कसैको मृत्यु भए मात्र बेड खाली हुने गरेको छ । अस्पतालमा भर्ना भएका संक्रमितलाई कम्तीमा १२ र बढीमा २२ दिनसम्म बेडमै उपचार गर्नुपरिरहेको भैरहवास्थित भीम अस्पतालका कोरोना फोकल पर्सन डा. आरिफ हुसेनले बताए । उनका अनुसार भर्ना भएका बिरामीको मृत्युदर धेरै छ । भर्ना भएकामध्ये ३० प्रतिशत छिटो निको भइरहेका छन् ।

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७८ ०८:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×