पढाइ र सिकाइ जोड्ने कि ?- विचार - कान्तिपुर समाचार

पढाइ र सिकाइ जोड्ने कि ?

पढाइमा विषयवस्तु जाँचिन्छ । सिकाइमा सिक्ने कला जाँचिन्छ । यो फरक बुझ्नासाथ पढाइ तथा सिकाइको समकक्षताका लागि बनाउने प्रश्नको अनुहार फरक हुन्छ ।
विद्यानाथ कोइराला

पढाइ कि सिकाइ : हामीले खोजेको के हो ? 
हामी पढाउन अभ्यस्त छौं । शिक्षक त्यही हौं । प्राध्यापक त्यही हौं । तालिम दिने पनि त्यही कोटिका हौं । पढाउने तालिम दिने । अभिभावक त्यही कोटिका छौं । पढाइ तथा सिकाइमा भेद नजान्ने ।

यस अर्थमा रोबर्ट बार र जोन टाग्गले आफ्नो किताब ‘फ्रम टिचिङ टु लर्निङ’ (सन् १९९५) मा भनेजस्ता । उनीहरूका शब्दमा, ‘मुटुमा सिकाइ भएका । व्यवहारमा पढाइ भएका ।’

त्यसैले हामीले पढाइ र सिकाइ छुट्याएनौं । कर्मचारी तथा राजनीतिज्ञले त यो फरक पनि जानेनौं । उनको पेसाले यो कुराको भेद नै खोजेन । त्यसैले सबैले लहर लागेर भन्यौं— पढाइ भएन । पढाइ भएन । रोबर्ट बार र जोन टाग्ग आफैं शिक्षक हुन् । उनीहरूले स्पष्ट बुझेका थिए— पढाइ भनेको दिनु हो । त्यसैले शिक्षक तथा प्राध्यापकले दिने काम मात्रै गर्छौं। गर्‍यौं । गर्नै बल गर्छौं  । यो हाम्रो अभ्यस्तताले ल्याएको नियति मात्र हो ।

सिकाइ भनेको पढाइ होइन । रोबर्ट बार र जोन टाग्गकै शब्दमा, यो त विद्यार्थीलाई सिकाइमा संलग्न गराउने कला हो । गाब्रिएला केलेमेनले सन् २०१० मा भनेजस्तो, विद्यार्थीलाई सघाउने कला हो । उनीहरूलाई थप सहयोग गर्ने प्रक्रिया हो । आवश्यक पर्नासाथ विद्यार्थीलाई पृष्ठपोषण दिने व्यवस्था हो । यो कलामा हामीले शिक्षक तथा प्राध्यापकलाई तयार गरेकै छैनौं । स्वज्ञानले तयार भएका शिक्षक तथा प्राध्यापकहरू निर्णयकर्ता बन्न सकेका पनि छैनन् । पाएका पनि छैनन् ।

पढाइको विषयवस्तु के हो ? सिकाइको विषयवस्तु के हो ?

पढाइले साझा तर निश्चित विषय खोज्छ । गणित विषय । अंग्रेजी विषय । विज्ञान विषय । सामाजिक विषय । ती विषय पढाउने विषयविज्ञ खोज्छ । त्यसको पाठ्यक्रम खोज्छ । पाठ्यपुस्तक खोज्छ । यस अर्थमा पढाइले संरचना खोज्छ । औपचारिकता खोज्छ । उपलब्धिको हिसाबमा पढाएको कुरा विद्यार्थीले कति जान्यो वा कति जानेन भन्ने औपचारिक जाँच खोज्छ । ती सबै कार्यमा शिक्षकलाई तयार पार्ने तालिम केन्द्र खोज्छ । पेसा प्रवेश तालिम, पुनर्ताजगी तालिम आदि । यसको अर्थ हो— पढाइले शिक्षकलाई केन्द्रविन्दुमा राखेर सोचेको हुन्छ । ऊ दाता हो । विद्यार्थी दान स्विकार्ने पात्र हो । विद्यार्थीले कति दान ग्रहण गर्न सक्यो भनी पहिल्याउने साधन परीक्षा हो । हाम्रो अभ्यस्तता यही हो । शिक्षकको । प्राध्यापकको । कर्मचारीको । राजनीतिक दलको । अभिभावकको । अन्ततोगत्वा विद्यार्थीको । सिकाइले जेलाई पनि विषयवस्तु मान्छ ।

विद्यार्थीले जहाँ जे पनि खोज्न सक्छ । कुनै विद्यार्थीले मोही पारेको विषयवस्तु छान्न सक्छ । अर्को विद्यार्थीले सडक बालबालिकालाई विषयवस्तु बनाउन सक्छ । तेस्रो विद्यार्थीले रक्सी पारेको कुरालाई विषयवस्तु मान्न सक्छ । चौथो विद्यार्थीले चापाकलबाट पानी तानेको विषयवस्तु लिन सक्छ । यसरी हेर्दा पढाइमा शिक्षकले बनाएको वा उसलाई दिइएको विषयवस्तुमा मात्रै घोत्लिनुपर्छ । सिकाइमा भने विषयवस्तु पनि विद्यार्थीकै हुन्छ । पठनकला पनि विद्यार्थीकै हुन्छ ।

विद्यार्थीले बहु–विषयवस्तु छान्न सक्ने हुनाले सिकाइमा शिक्षक पनि सिकारु हुन्छ । हुन सक्छ । विद्यार्थीको सिक्ने वेग पनि फरकफरक हुन्छ । जस्तो, मोही पारेको विषय छान्नेले काठको गुण पढ्न सक्छ । ठेकी कुँद्ने चदारो पढ्न सक्छ । ठेकीको गणित, विज्ञान, सामाजिक र भाषा पढ्न सक्छ । मदानीको पोरा पढ्न सक्छ । त्यो पोरा, पानीघट्ट तथा बिजुलीको टर्बाइनसँग तुलना गर्न सक्छ । गणितको अनुपात पढ्न सक्छ । यही तरिका अरू विषय छान्ने विद्यार्थीमा पनि लागू हुन्छ । यसको अर्थ हो— सिकाइमा लागेका विद्यार्थीहरूको निश्चित विषयवस्तु हुन्न । विषयमा गहिरिने क्रम पनि एउटै हुन्न । कसैले काठ मात्रै पढ्न सक्छ । कसैले चदारो मात्रै । कसैले मदानी मात्रै । कसैले मोही पार्दाका गणित र विज्ञान मात्रै । कसैले अरू केही ।

पढाइको शिक्षणकला के हो ? सिकाइको शिक्षणकला के हो ?

पढाइमा शिक्षक बोल्छन् । विद्यार्थी सुन्छन् । अभ्यस्त शैली त्यही हो । विद्यार्थीमैत्री शिक्षण गर्न अभ्यस्त भएकाहरू विद्यार्थीलाई केही समय बोल्न दिन्छन् । त्यो पनि शिक्षकले नै छानेको विषयमा । प्रविधिमैत्री शिक्षक भए केही भिजुुवल देखाउँछन् । आफू बोल्छन् । विद्यार्थीलाई बोल्न दिन्छन् । तर विषयको लिक छोड्दैनन् ।

सिकाइमा शिक्षक तथा प्राध्यापकले प्रश्न गर्छन् । विद्यार्थीले आफूले पाएको जानकारीबारे जिकिर गर्छन् । दाबी गर्छन् । जानेको विषय भए शिक्षक तथा प्राध्यापकले विद्यार्थीलाई सुझाव दिन्छन् । यो किताब हेर । यो वेबसाइट हेर । यो लेख पढ । यो मान्छे भेट । नजानेको विषय भए विज्ञको खोजी गर्छन् । विद्यार्थीसँग तिनको भेट गराउने प्रबन्ध मिलाउँछन् । यस अर्थमा सिकाइमा शिक्षक तथा प्राध्यापकहरू विद्यार्थीका सहयोगी हुन्छन् । विद्यार्थीले खोजेका बेला पृष्ठपोषण दिने । अर्थात्, चौबीसै घण्टा विद्यार्थीको सिकाइका लागि सहयोग दिन खटिइरहने । यो क्रममा विद्यार्थीलाई परियोजना दिने । अनुसन्धान गर्न प्रेरित गर्ने । प्रतिवेदन लेख्न लगाउने । अनुभवको सँगालो बनाउन लगाउने । यसको अर्थ हो— विद्यार्थी नगहिरिए गहिर्‍याउने । गहिरिए थप काममा लगाउने ।

पढाइलाई व्यवहारमा जोड्ने कसरी ? सिकाइलाई पाठमा जोड्ने कसरी ?

पढाउने शिक्षक तथा प्राध्यापकहरू पाठ नै पढाउँछन् । उनका निम्ति पाठमा जोड्ने चिन्ता होइन । चिन्तन पनि होइन । जीवनसँग जोड्नुपर्छ भन्ने त हो । जोडिएन भने खासै गाली पर्दैन । औंला अर्कैतिर देखाए हुन्छ । पाठ्यक्रम दोषी छ । पाठ्यपुस्तक दोषी छ । शिक्षानीति दोषी छ । हामीलाई पढाउनेहरू दोषी छन् । अभिभावक दोषी छन् । विद्यार्थी दोषी छन् । सुविधा कम दिने सरकार दोषी छ । आफूचाहिँ शतप्रतिशत ठीक छौं !

पढाइ व्यावहारिक बनाउन चाहने शिक्षक तथा प्राध्यापकहरूको प्रयासचाहिँ तीन विन्दुमा घुमेको हुन्छ । पहिलो, किताबी सिद्धान्त पढाएर व्यवहारसँग जोड्न प्रयास गर्नेहरू (रिडक्सनिस्ट) । दोस्रो, व्यवहारबाट किताबी कुरामा जोड्न खोज्नेहरू (इन्डक्टिभिस्ट) । तेस्रो, किताबी पाठ र व्यवहारलाई यता र उताबाट अर्थात् दोहोरै जोड्न चाहनेहरू (इपिगोगिस्ट) । यी तीनै थरीको चिन्तनमा किताबी पाठ प्रमुख हो । त्यसकै सिकाइ मात्र प्रमुख हो । अरू कुरा त्यही पाठमा पुर्‍याउने कला मात्रै हुन् ।

सिकाउने शिक्षक तथा प्राध्यापकले भने विद्यार्थीको सिकाइलाई पाठमा जोड्नुपर्ने हुन्छ । एकल शिक्षकले त्यो काम गर्न सक्दैन । किनकि सिक्ने विद्यार्थीले एकसाथ पूर्णतामा पढ्न सक्छ । गोठालाले गाई–भैंसी पढेजस्तो । दूध पनि थाहा पाउने । बेत पनि थाहा पाउने । मोल पनि जान्ने । घिउ लाग्छ कि लाग्दैन भन्ने पनि थाहा पाउने । गुण–अवगुण पनि जान्ने । त्यो सिकाइबाट आफूले के गर्ने भन्ने पनि थाहा पाउने । यस अर्थमा त्यो विद्यार्थीको सिकाइ बहु–विषयमा जोडिन सक्छ । जोड्नुपर्ने पनि हुन्छ । एउटै विषयको कुरा रहेछ भने पनि अनेक पाठमा जोड्नुपर्ने हुन्छ । यसको अर्थ हो— आंशिक जानकारी राख्ने विषयगत शिक्षकलाई विद्यार्थीको सिकाइ पढाइमा जोड्न धौधौ हुन्छ । अर्थात्, सिकाइका क्रममा विद्यार्थीले वैदिक तथा बुद्धमार्गी पुर्खाले सिकाएको तीनबुँदे शिक्षणकलाको एकसाथ प्रयोग गरेको हुन्छ । श्रवणकलाको । मननकलाको । निदिध्यासन कलाको । त्यसैले विद्यार्थी पाठमा मात्र अटाउँदैन । ऊ बाहिरिन्छ । बाहिरिने मान्छेलाई गहिरिन पनि लगाउने काममा शिक्षक वा प्राध्यापक तयार हुनुपर्छ । तब मात्र सिकाइ बलियो हुन्छ ।

श्रवण भनेको सुन्ने हो । विद्यार्थीका सुनाउने अनेकन् गुरु हुन सक्छन् । सुनेको कुरामा मनन गर्ने उसको काम हो । एकल रूपमा । सामूहिक रूपमा । गुनेको निचोडलाई कार्यान्वयन कसरी गर्ने भन्ने कुरा निदिध्यासन हो । सिकाइका क्रममा विद्यार्थीले यो कुरा पनि खोजेको हुन्छ । यी तीनवटै काममा शिक्षक तथा प्राध्यापकले जुन बेला पनि सघाएको हुनुपर्छ ।

सिकाइ तथा पढाइलाई जाँच्ने कसरी ?

पढाइ जाँच्ने शिक्षक तथा प्राध्यापकले आफूले पढाएको कुरा विद्यार्थीले कति जान्यो वा जानेन भनी जाँच्ने हो । यहाँ जाँच्ने शिक्षक तथा प्राध्यापकको ज्ञान नै प्रमुख हो । उसको नापो नै प्रमुख हो । विद्यार्थीले उसैको नापोमा जोखिनुपर्छ । तौलिइनुपर्छ । त्यसैले पढाइ जाँच्ने शिक्षक तथा प्राध्यापकले आफूले पढाएको कुरालाई केन्द्रमा राख्छ । राख्नुपर्ने हुन्छ । प्रश्न शिक्षक वा प्राध्यापकले बनाउने हो । जाँच्ने पनि उसैले हो । उही विद्यालय वा कलेजकाले । प्रकारान्तरले अर्काे विद्यालय वा कलेजकाले ।

सिकाइमा पनि जाँच्ने तिनै शिक्षक वा प्राध्यापक हुन् । प्रश्न बनाउने पनि तिनै हुन् । तर शिक्षक वा प्राध्यापकले जानेको विषयको प्रश्न होइन । प्रश्न हो— विद्यार्थीले सिर्जना गर्न सक्ने ज्ञानको । सीपको । कलाको । समस्यामूलक प्रश्न हुन सक्छ । समाधानमूलक प्रश्न हुन सक्छ । समस्या र समाधानबीचको प्रश्न हुन सक्छ । त्यही प्रश्नमा सिद्धान्त खोज्ने–खोजाउने प्रश्न हुन सक्छ । सूत्र बनाउने प्रश्न हुन सक्छ । अरू अध्ययन तथा अनुसन्धानका आधारमा चुनौती दिने प्रश्न हुन सक्छ । सबै विद्यार्थीलाई मिल्ने गरी विषयभन्दा माथि उठेको प्रश्न दिन सकिन्छ । विद्यार्थीको सिकाइमा मिल्ने गरी समूहगत तथा व्यक्तिगत प्रश्न दिन सकिन्छ । बिनाप्रश्न आफ्नो परियोजना प्रस्तुत गर भन्न सकिन्छ । अनुसन्धानको नतिजा देऊ भने पनि हुन्छ ।

पढाइको कापी जाँच्न जानेका शिक्षक तथा प्राध्यापकलाई सिकाइको कापी जाँच्न कठिन हुन्छ । विषय भिन्न हुनाले । सिकाइ भिन्न हुनाले । प्रस्तुति भिन्न हुनाले । कापी जाँच्ने समय पनि धेरै लाग्ने हुनाले । यो अप्ठेरो स्थितिले शिक्षक तथा प्राध्यापकलाई नवीन सिकाइ पनि दिन्छ । अनुसन्धानको । परियोजनाको । प्रस्तुतिको । विश्लेषणको । सिर्जनाको । यस अर्थमा सिकाइको कापी जाँच्दा शिक्षक तथा प्राध्यापकले थप जानकारी पाउँछ । उसले आफ्नो ज्ञान तथा सीपलाई अद्यावधिक गर्न सक्छ । प्रश्न हो— अभ्यस्त कुरामै लाग्ने कि नयाँ कुराको थालनी गर्ने ?

पढाइ तथा सिकाइको समकक्षता कसरी सुनिश्चित गर्ने ?

पढाइमा विषयवस्तु जाँचिन्छ । सिकाइमा सिक्ने कला जाँचिन्छ । यो फरक बुझ्नासाथ पढाइ तथा सिकाइको समकक्षताका लागि बनाउने प्रश्नको अनुहार फरक हुन्छ । एउटा उपाय हो— समकक्ष मान्ने गरी दुई भिन्न प्रश्न सोध्ने । यसले भन्छ कि, बीए र बीएससी फरक हुन् । तर समकक्ष हुन् । दोस्रो उपाय हुन्छ— सक्षमता सीपमा मात्र प्रश्न सोध्ने । यस्ता प्रश्न साझा हुन्छन् । तिनले विश्लेषण खोज्छन् । अथ्र्याइ (इन्टरप्रेटेसन) खोज्छन् । नयाँ ज्ञान खोज्छन् । सिर्जना खोज्छन् । पढाइ र सिकाइले यी कुरामा मात्रै प्रश्न गर्नुपर्छ । तेस्रो उपाय हो— स्तरीय परीक्षा लिने । सरकारसँग कक्षा ३, ५, ८, १० को स्तरीय परीक्षाका लागि चाहिने प्राविधिक प्रश्नहरू छन् । समानान्तर क्षमताका । तिनमा केही थपघट गर्दा स्तरीय परीक्षा बनाउन सकिन्छ । कक्षा १२, स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहका लागि भने प्रश्नहरू बनाउनुपर्ने हुन्छ । स्वदेशकै शिक्षकहरूमा त्यो क्षमता छ । ती प्रश्नहरूको वैधता तथा विश्वसनीयता परीक्षण गर्ने–गराउने हैसियत छ । नभएको चाहिँ निर्णायक व्यक्ति मात्र हो । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले निर्णय दिने कि ?

शिक्षासचिवले निर्णय दिने कि ? शिक्षामन्त्रीले निर्णय दिने कि ? विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको अध्यक्षले निर्णय दिने कि ? विश्वविद्यालयका उच्चस्तरीय पदाधिकारीले पो निर्णय गर्ने कि ? प्रधानमन्त्री नै गुहार्नुपर्ने हो कि ? विदेशी दाता वा साहू संस्थाले निर्णय दिने कि ? सबै संस्थाले समन्वय गर्ने कि ? विद्यालयका लागि छुट्टै अनि क्याम्पसका लागि छुट्टै निर्णय गर्ने कि ? पर्खाइ निर्णयको हो । निर्णय गर्न सक्ने हैसियत भएका पदाधिकारीको खोजी मात्रै हो । राजनीतिज्ञको खोजी मात्रै हो ।

समकक्षताका निम्ति स्तरीय परीक्षा सञ्चालन गर्ने अनेकन् ‘तरकिब’ छन् । आफूले आफैंलाई जाँच्ने डिजिटल तरकिब । पहेली स्वरूपको कागजी तरकिब । शिक्षकले जाँच्ने पेसाकर्मी तरकिब । पालिकाले जाँच्ने अनुसूची ८ को संवैधानिक तरकिब । प्रदेश सरकारले जाँच्ने अनुगमनात्मक तरकिब । संघीय शिक्षा मन्त्रालयले जाँच्ने परम्परागत एवं अनुसूची ९ को संवैधानिक तरकिब । के गर्दा हुने हो भन्ने कुराचाहिँ निर्णायकको जिम्मा हो । जे गरे पनि विद्यार्थीको शैक्षिक स्तर जाँच्ने हो भन्ने प्राज्ञिक चिन्तन हो । विश्वमा चले–चलाइएका । यीमध्ये कुनै पनि उपाय अपनाउने हो भने निजी, सरकारी तथा धार्मिक स्कुलको शैक्षिक स्तर समान बनाउने बाटो खुल्छ । कमजोर शैक्षिक स्तर भएका विद्यालय तथा क्याम्पसहरूले कहाँकहाँ ध्यान दिनुपर्छ भन्ने कुराको जानकारी हुन्छ । तदनुसार वस्तुगत मूल्यांकन गर्ने बाटो खुल्छ । अहिलेको दलीय ढाकछोप वा लगानीको स्वार्थमा चलेका शिक्षालयहरूको सहज नियमन हुन्छ ।

कोरोनाले सिकाएको पाठ बिर्सने कि त्यसलाई पूरक बनाउने ?

गत साल कोरोनाले एकसाथ ठूलो संख्यामा शिक्षक, प्राध्यापक तथा विद्यार्थीलाई आधुनिक प्रविधिमा अभ्यस्त बनाएको थियो । कतिपय शिक्षक तथा प्राध्यापकहरूले सिकाइ र पढाइको फरक बुझे–बुझाएका थिए । अभ्यास पनि गरेका थिए । कतिपयले मोबाइल, ल्यापटप, रेडियो, टीभी, अनलाइन, अफलाइनजस्ता प्रविधि तथा व्यवस्थापनमा सहयोगी हुने सामग्रीहरू पनि बनाएका थिए । स्कुल तथा कलेजले नै परीक्षा लिने अभ्यास गरेका थिए । त्यहाँ आउन सक्नेलाई र नसक्नेलाई एकसाथ दुई खाले कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने प्रबन्ध पनि मिलाएका थिए । केहीले पाठ्यक्रम पुनर्लेखन गरी छोटो अवधिमा कोर्स पूरा गर्ने तरकिब अपनाएका थिए । कतिपयले टिकटकबाट पढाउने अभ्यास पनि गरेका थिए । त्यस्तै घरकै मान्छेले पढाउने (होम स्कुलिङ), घरैबाट जाँच दिने (टेक होम एग्जाम) तथा खुला परीक्षा (ओपन टेक्स्ट एग्जाम) पनि सञ्चालन गरेका थिए । यी सबै काममा केही कठिनाइ त थिए नै, सुधारका गुन्जाइस पनि थिए ।

कोरोनाको अर्को लहरका कारण पुन: गत वर्षको अभ्यासमा शिक्षक तथा प्राध्यापक फर्कन बाध्य भए । यो बाध्यताले केही काम गरेको छ । पहिलो, एक्काइसौं शताब्दीको शिक्षाका लागि शिक्षक, प्राध्यापक तथा विद्यार्थीलाई तयार पार्दै गएको छ । एउटै विकल्पमा मात्र नबसी एकैसाथ बहुविकल्पमा जानुपर्ने रहेछ भन्ने ज्ञान बनेको छ । अनलाइन, अफलाइन, टोल शिक्षा तथा घर शिक्षामा शिक्षक तथा प्राध्यापकहरू बानी लागेका छन् । अनुसन्धान तथा परियोजनाबाट कोर्स अघि बढाउने तथा परीक्षा लिने कामको सुरुआत भएको छ ।

सिकाइमा ध्यान दिए संविधानको धारा ५० को (ज) को (क) ले भनेअनुसार, शिक्षा जनमुखी, वैज्ञानिक, व्यावहारिक र उत्पादनसँग जोड्न सकिने रहेछ भन्ने चिन्तन बन्दै गएको छ । यो काम शिक्षक तथा प्राध्यापकले गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने मानसिकता बन्न थालेको छ । व्यक्तिगत रूपमा विद्यार्थीको घरपरिवारका सीपहरूको प्रोफाइल मात्रै बनाए पनि सीप सिकाउने स्रोतव्यक्ति आफ्नै नजिक रहेछन् भन्ने मान्यता बनेको छ । यी सबै सकारात्मक मान्यताहरूलाई समेटेर अगाडि बढ्ने तथा बढाउने निर्णयकर्ताको खाँचो छ । त्यो खाँचो पूरा गरे हामी अग्रगामी बन्छौं । हैन भने गफगामीमै टुंगिन्छौं । मर्जी निर्णयकर्ताहरूको !

प्रकाशित : वैशाख २०, २०७८ ०८:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सरकारले उठाएको हात !

अस्पतालमा बेड उपलब्ध गराउन सक्दैनौं भन्दै गर्दा स्वास्थ्य मन्त्रालयले अस्थायी प्रकृतिका बेडहरूसहितको संरचना वा उपचार केन्द्रहरूको स्थापना गर्न के गृहकार्य गर्‍यो ? 
ढुण्डीराज पौडेल

कोरोना महामारी मुलुकमा व्यापक रूपमा फैलिरहेको छ । समयमै यसको नियन्त्रण गर्न नसके बहुसंख्यक नागरिक संक्रमित भई दसौं लाख गम्भीर अवस्थामा पुग्न र केही लाखको अकाल मृत्यु हुन सक्छ ।

सरकारले आफ्ना सबै संयन्त्र, व्यापारी एवं निजी संस्थाहरू, नागरिक समाजलगायत सम्पूर्ण तह र तप्काका जनतालाई एकत्रित गरी महामारीबाट मुक्ति दिलाउन संयोजनकारी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्नेमा उल्टै हात उठाउनु दुर्भाग्यपूर्ण छ ।

भारतमा कोभिड–१९ को भयावह स्थितिलाई ख्याल गर्दै समयमै उचित कदम नचाले त्यहाँको अनुपातमा हाम्रो स्थिति झनै कहालीलाग्दो हुन सक्छ । अहिले भारतमा पैदा भएको संकटको पूर्वानुमान पोहोरै भएको हो । अमेरिकापछि संक्रमणको सिकार सबैभन्दा ठूलो लोकतान्त्रिक मुलुक भारत हुन सक्छ भनेर विज्ञहरूले सतर्क गराएका पनि हुन् । त्यसैले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि आवश्यक मास्क, पीपीईलगायत सामग्री र भ्याक्सिन ठूलो मात्रामा उत्पादन गराए । नेपालका केही लाख स्वास्थ्यकर्मीसहितका नागरिक सो खोपबाट लाभान्वित भए । भारतबाट पाएको खोपको दुवै डोज लगाएकाले अघिल्लो वर्षका तुलनामा यसपालि स्वास्थ्यकर्मीहरूले आफूलाई सुरक्षित महसुस गरी सेवा दिइरहेका छन् ।

साधन या माध्यमहरूको उत्पादन गर्दैमा समयमै सेवा प्रवाह गर्न सकिन्न, यसको उपयुक्त वितरण, पहुँच र तालिमप्राप्त जनशक्तिको उपलब्धता अपरिहार्य हुने रहेछ भन्ने शिक्षा भारतको अहिलेको अनुभवले दिन्छ । अहिले मुलुकका अधिकांश सहरी क्षेत्रमा निषेधाज्ञा जारी गरिएको छ । योबाहेक महामारी नियन्त्रणका लागि भारत र अर्को छिमेकी मुलुक चीनको अनुभव र सहयोग लिनुपर्छ । ढिलो गरी लागू भएको निषेधाज्ञाले संक्रमण दरलाई कति घटाउँछ, अहिल्यै अनुमान गर्न सकिन्न ।

काठमाडौं तथा अन्य ठूला सहर छोडेर आआफ्ना गाउँ पुगेका नागरिकहरूको अवस्था अहिले कस्तो छ भन्नेबारे हामीले प्रभावकारी निगरानी गर्न सकेका छौं ? ख्याल रहोस्, चीनले कोभिड–१९ माथि विजय पाउनुमा प्रभावकारी निगरानी नै मुख्य कारण हो । भारतबाट आएकाहरू होऊन् या स्वदेशभित्रै स्थानान्तरित लाखौं नागरिक, ती केकति संख्यामा संक्रमित थिए र छन् भन्ने अनिश्चित छ । तिनले यात्रा गर्ने क्रममा शतप्रतिशत उपयुक्त तरिकाले मास्क लगाएका थिए कि थिएनन् वा आपसमा दूरी कायम गरे कि गरेनन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । तिनीहरू अझै संक्रमणकालमा रहेकाले गाउँमा अरूलाई सार्न सक्ने सम्भावना रहन्छ । अझै समय छ, संक्रमणको यो चेनलाई उपयुक्त तरिकाले अवच्छेद गर्न घरभित्रसमेत मास्क लगाउनु सर्वोत्तम विकल्प हो । त्यसबाहेक भौतिक दूरी कायम गर्नु या हात धुनुजस्ता सामान्य सुरक्षाका उपायहरू अपनाउनु अपरिहार्य छ । केही हप्तामै व्यापक हुन सक्ने संक्रमणका लागि प्रभावी हुन नसक्ने भएकाले धपेडी र भीडभाड गर्दै खोप लगाउने प्रयास गर्नुभन्दा धैर्य र होसियारी अपनाउनुपर्छ ।

कोरोना भाइरसले अक्सिजन ग्रहण र कार्बनडाइअक्साइड निष्कासन गर्ने फोक्सोका झिल्लीहरूमै कोषीय दाह गर्छ । यसले शरीरमा अक्सिजनको मात्रा घटाउँछ । यस्तो अवस्थामा मात्राअनुसार बाह्य चापीय अक्सिजनलाई गम्भीरता हेरेर क्यानुला, फेसमास्क, सिप्याप एवं बिप्यापबाट प्रवेश गराउनुपर्छ । १ प्रतिशतजतिलाई त अझै उच्च चापीय अक्सिजनका लागि भेन्टिलेटरको प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । समयमै उचित एवं स्तरीय भरथेगबाट व्यक्तिलाई अकाल मृत्युबाट जोगाउने सम्भावना रहन्छ । तर, अति गम्भीर भई भेन्टिलेटरमा पुगेकाहरू बच्ने सम्भावना न्यून रहन्छ । अहिलेसम्मको अनुसन्धानले गम्भीर बिरामीहरूका निम्ति लाभदायी मानिए पनि सामान्यतया महँगो पर्ने रेम्डिसिभिर नामक भाइरसविरुद्धको औषधि उपयोग विवादास्पद नै छ । त्यसैले भेन्टिलेटरअघिको उपचार अक्सिजन, सुजनविरुद्धको औषधि स्टेरोइड र रगत पातलो बनाउने हेपरिनका न्यून वजनका कणहरू भएको औषधि, सिटामोल आदि नै हुन् । अवस्था हेरी एन्टिबायोटिक पनि चलाउनुपर्ने हुन्छ । यी र यस्ता उपचार पद्धतिबारे सरकारले सम्बन्धित विज्ञहरूसँग परामर्श गर्‍यो ? अस्पतालमा बेड उपलब्ध गराउन सक्दैनौं भन्दै गर्दा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले अस्थायी प्रकृतिका बेडहरूसहितको संरचना वा उपचार केन्द्रहरूको स्थापना गर्न के गृहकार्य गर्‍यो ? प्रयासै गरेर हात उठाएको हो ?

धरहराको टुप्पोमा बसी चिसो हावाको स्पर्श गर्दै काठमाडौंका दृश्यहरू अवलोकन गर्दा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले तीन वर्षअघि शिलान्यास गरेको ५०० बेड अटाउने वीर अस्पतालको नयाँ भवन किन तयारी भएको महिनौंसम्म उपयोगमा आउन सकेन भन्ने सुर्ता गरेको देखिएन । धरहरा उद्घाटनका क्रममा भित्रभित्रै सल्किएको कोरोना संक्रमणरूपी आगोले खासै महत्त्व पाएन । प्रधानमन्त्री एवं अन्य जिम्मेवार नेताहरूका अभिव्यक्ति सुन्दा कोरोना महामारीप्रति पटक्कै गम्भीर नभएको प्रतीत हुन्छ । हँसीमजाक गर्नु, योग गर्नु, बेसार र कागतीपानी खानु स्वास्थ्यका लागि सकारात्मक हुन सक्छन् तर कोरोना निको हुन्न । कोरोना केही होइन भन्ने अभिव्यक्ति अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प वा बाज्रिली राष्ट्रपति बोल्सेनारोले दिन सक्छन्, कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री ओलीलाई यसो भन्न सुहाउँदैन । यस्तो गैरजिम्मेवारीपनले कतिसम्म क्षति गर्छ, हामीले अमेरिका र ब्राजिलमा देखिसक्यौं ।

सरकारले व्यापारीहरू, गैरसरकारी क्षेत्र एवं सेनाकै समेत सहयोगमा टुँडिखेल, नारायणहिटी आदिका खुला जग्गामा अक्सिजनको प्रवाहसहितका हजारजति बेडका अस्थायी संरचनाहरू खडा गर्न सक्छ । आवश्यक परे, भेन्टिलेटरका लागि वीर अस्पताल, सैनिक अस्पताल आदिमा व्यवस्था गर्न सक्छ । चिकित्सक, नर्सलगायत दक्ष जनशक्तिका लागि निजी क्षेत्रलाई पनि परिचालन गर्न सकिन्छ । अहिले बाँकेस्थित नेपालगन्ज मेडिकल कलेजको कोहलपुर शिक्षण अस्पताल र अन्य केही अस्पताल कोभिड डेडिकेटेड अस्पतालमा रूपान्तरित हुँदै छन् । कोरोनाइतर स्वास्थ्य समस्याहरूका लागि पनि समन्वयात्मक रूपमा व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक छ ।

निजी क्षेत्रका अस्पतालहरूलाई संकटको घडीमा एउटै प्रवाहमा समाहित गर्न आवश्यक छ । अमेरिका, युरोपदेखि भारतसम्मकै अर्ब/खर्बपतिहरूले अहिले उपन्न मानवीय संकट निरूपणका लागि उदारता देखाएका छन्, आर्थिक सहयोग गरेका छन् । नेपालका धनाढ्यहरूले पनि उदारता देखाउने बेला आएको छ । निषेधाज्ञाका कारण हुन गएको घाटा कोभिड–१९ का बिरामीबाट असुल्ने प्रवृत्ति अवश्यै उत्पन्न हुनेछैन र कमभन्दा कम आर्थिक भार पर्ने गरी उपचार हुनेछ भन्ने आशा गरौं ।

अप्ठ्यारो पर्दा गुहार्ने, सजिलो हुँदा वास्तै नगर्ने उल्टो बाधा–व्यवधान मात्रै खडा गर्ने या उनीहरूबाटै अनुचित फाइदा लिने सरकारी प्रवृत्तिका कारण निजी क्षेत्रले सरकारलाई विश्वास गरिहाल्दैन । सरकारले पुरस्कार, सम्मान दिँदा आफ्ना नजिककालाई मात्रै सम्झने प्रवृत्ति छ । निजी क्षेत्रलाई विश्वासमा लिएर कोभिड उपचारका लागि स्वास्थ्य मन्त्रालयमै केन्द्रीय कमान्ड पद्धतिको विकास गरी मेडिकल काउन्सिल, नेपाल चिकित्सक संघजस्ता नियमनकारी एवं प्रतिनिधिमूलक संस्थाहरूलाई व्यापक रूपमा परिचालन गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो । राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र, इन्जिनियरिङ तथा बायोमेडिकल इन्जिनियरिङ कलेजहरू, स्टिल उद्योगहरूसँग समन्वय गरी सिप्याप, बिप्याप र भेन्टिलेटर ठूलो मात्रामा बनाउन सकिन्छ ।

अब घरमै पनि मास्क लगाउने बानीको विकास गर्नुपर्छ । सार्वजनिक रूपमा उपयुक्त तरिकाले मास्क नलगाई हिँड्नेमाथि सरकारले कारबाही गर्नुपर्छ । यसका लागि स्थानीय निकायहरूलाई परिचालन गर्दा हुन्छ । प्रत्येक व्यक्ति–व्यक्तिबीच दूरी कायम हुनुपर्छ । अतालिँदा सकारात्मक नतिजा निस्कन्न । अहिले सरकारले व्यापक रूपमा तालिमप्राप्त स्वास्थ्य जनशक्ति परिचालन गर्न उनीहरूको विश्वास जित्न सक्नुपर्छ । कोभिड–१९ को नियन्त्रण तथा उपचारमा सरकारले सबै पक्षसँग हात मिलाउनु आवश्यक छ । यस्तो संकटमा नागरिकलाई झनै असहाय छाडेर जिम्मेवारीबाट सरकार पन्छिन मिल्दैन ।

(नेपाल मेडिकल काउन्सिलका पूर्व सदस्य पौडेल कोहलपुर मेडिकल कलेजमा प्राध्यापनरत छन् ।)

प्रकाशित : वैशाख २०, २०७८ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×