पुस्तकबाट टाढिँदै शिक्षक- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पुस्तकबाट टाढिँदै शिक्षक

मधु राई

‘खै कतिखेर पढ्नु होउ, म्याम ! म त भ्याउँदै भ्याउँदिनँ ।’ 

‘म त लोकसेवाको तयारीमा छु, पढ्नै भ्याउँदिनँ ।’

‘म त अनलाइनमै पढ्छु, दिदी !’


शिक्षक तथा गृहिणीहरूलाई केही वर्षअघि म्यागजिनहरूको वार्षिक ग्राहक बनाउन खोज्दा पाएका उपर्युक्त जवाफ मेरो मानसपटलमा अझै ताजा छन् । शिक्षक र गृहिणीहरू कत्तिको पत्रपत्रिका र पुस्तक पढ्दा रहेछन् भन्ने अनुभव बटुल्न मैले पाँच वर्ष ‘शिक्षक’ र ‘नारी’ मासिक बिक्री गरें । शनिबार र अन्य बिदाको दिन पारेर स्कुटीको डिकीमा दैनिक, साप्ताहिक, मासिक पत्रपत्रिका अनि केही पुस्तक पनि राखेर जोगबनी नाकासम्मै बेच्न पुग्थें । यसबीच कतिपयलाई आफूले पढ्दै गरेको पुस्तक पनि दिएँ । कतिले वर्षौंपछि फर्काए, कतिले बिर्से । कतिले वार्षिक ग्राहक शुल्क आजआज, भोलिभोलि भन्दै टारे ।

यसबीच नियमित रूपमा पत्रपत्रिका र पुस्तक पढ्ने केही शिक्षक तथा गृहिणीहरूलाई मेरा प्रकाशित लेखहरूको प्रतिलिपि बाँडें । कतिपय यस्ता पाठकहरूलाई पाक्षिक वा मासिक रूपमा कुनै पत्रपत्रिकामा छापिएका लेखलगायत पुस्तकबारे चर्चा–छलफल गरौं न भनेर प्रस्तावसमेत राखें । उनीहरूमध्ये केहीले ‘हुन्छ नि, गरौं न’ पनि भने, तर पछि समयाभाव देखाएर पन्छिए ।

यसरी शिक्षक र गृहिणीहरूलाई पाठक बनाउने मेरो अघोषित अभियान थालेकै ताका सन् २००५ मा काठमाडौंको अस्मिता महिला प्रकाशन गृहले एकवर्षे सञ्चार साक्षरता अभियान सुरु गर्‍यो । उक्त अभियानले शिक्षक र गृहिणीहरूलाई पाठक बनाउने मेरो अभियानलाई टेवा मात्र पुर्‍याएन, सञ्चार सहजकर्ताको भूमिकासमेत निर्वाह गर्ने अवसर जुराइदियो । कार्यक्रमअन्तर्गत बेलाबेला सञ्चार साक्षरतासम्बन्धी अन्तरक्रिया गर्नुपर्थ्यो, पाठकहरूसँग । यसका साथै विभिन्न सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित महिलासम्बन्धी समाचार र प्रसारित कार्यक्रमहरूबारे छलफल गरी मासिक प्रतिवेदन तयार गर्नुपर्थ्यो । मैले उक्त सञ्चार साक्षरता अभियानअन्तर्गत धेरै पाठकसँग साक्षात्कार गर्ने अवसर पाएँ । यसले मेरो अखबारी लेखनमा पनि ऊर्जा थप्यो ।

मैले गृहिणी तथा सहकर्मी शिक्षक र केही अभिभावकलाई आफ्ना लेखहरूको प्रतिलिपि बाँड्ने अभियानलाई केही समय निरन्तरता दिएँ । मेरो विद्यालयमा सञ्चालन हुँदै आएको साप्ताहिक शिक्षक भेलामा प्रकाशित लेख तथा पुस्तकबारे चर्चा–परिचर्चा गर्ने परम्परा पनि थालें । कतिपय शिक्षकलाई ‘नारी’ तथा ‘परिवार’ मासिकजस्ता म्यागजिन पनि दिने गरें । गत वर्षदेखि भने ‘हिमालखबर’ र ‘कान्तिपुर’ दैनिकमा प्रकाशित सामग्री नियमित रूपमा सामाजिक सञ्जालमार्फत बाँड्दै आइरहेकी छु । यस्तै, साप्ताहिक शिक्षक भेलामा उपस्थित सहकर्मी शिक्षकहरूलाई मेरा प्रकाशित सामग्रीका प्रतिलिपिहरू गृहकार्यका रूपमा दिन थालेयता उनीहरूले प्रतिक्रिया दिन थालेका छन् । गत वर्षदेखि विगतका मेरा अधिकांश पाठकहरूले लेखेरै पनि प्रतिक्रिया दिन थालेका छन् । कोही भने पठाउनेबित्तिकै नपढी नै लाइक गर्छन् । यस्तै, आफ्ना छोराछोरीको पढाइबारे चासो राख्ने केही शिक्षक तथा अभिभावकहरूले सकारात्मक प्रतिक्रिया दिन थालेका छन् । सहकर्मी शिक्षक र अभिभावकहरूसँग मिलेर हामीले मासिक बचत सुरु गरेका छौं । नियमित पत्रपत्रिका तथा पुस्तक पढ्न रुचाउने शिक्षक तथा अभिभावकहरूलाई मैले बेलाबेला ‘तपाईंहरूले घरमा पढेको देखेर छोराछोरीले पनि पढ्छन् है’ भनेर नमागेको सल्लाह दिने गरेकी छु ।

नियमित पत्रपत्रिका, पुस्तक पढ्ने शिक्षक तथा अभिभावकहरूले घरमा पनि छोराछोरीको पढाइलगायत सर्वांगीण विकासमा चासो राख्न थालेका छन् । बहुसंख्यक शिक्षक, तिनमा पनि सामुदायिक विद्यालयका प्रायः शिक्षक लोकसेवा तयारीका लागि वर्षभरि पढ्ने गरे पनि अधिकांशले आफूलाई अद्यावधिक गर्न वा ज्ञान बढाउन अतिरिक्त पुस्तक भने पढ्दैनन् । लोकसेवा वा पाठ्यक्रमबाहेकका पुस्तकहरूले आफ्नो शिक्षणसिकाइमा सहयोग पुग्छ र ज्ञानको दायरा पनि बढ्छ भनी तिनले महसुस गरेको पाइँदैन ।

पाँच वर्षको मेरो अभियानअन्तर्गत महिलाका तुलनामा पुरुष शिक्षकहरू अध्ययनशील हुने र उनीहरूमध्ये केहीले स्थानीयलगायत राष्ट्रिय पत्रपत्रिकामा लेख्ने गरेको पाएँ । तथापि पछिल्लो समय शिक्षणसँगै लेखनकार्यमा पनि महिलाहरूको सहभागिता बढ्दै छ । दशकौं शिक्षण पेसामा बिताएका कतिपय महिला आफ्नो शिक्षणकालमा अतिरिक्त पुस्तक नपढेकै कारण सेवानिवृत्तिपछि पुनः घरधन्दामै फर्केका पनि छन् । यस्तै, शिक्षण पेसामा आबद्ध तथा सेवानिवृत्त शिक्षिकाहरूमध्ये धेरैलाई पत्रिकामा लेख लेख्दा पारिश्रमिक पाइन्छ भन्नेसमेत थाहा छैन । केही वर्षअघि चिनजानकी सेवानिवृत्त शिक्षिकाले ‘आज पनि छापिएछ तपाईंको लेख, कति रुपैयाँ तिरेर छाप्नुभो ?’ भनेपछि मैले ‘तिर्नुपर्दैन म्याम, पत्रिकाले नै पारिश्रमिक दिन्छ लेखेबापत’ भन्दा उहाँले अचम्म मान्दै जवाफ दिनुभएको थियो, ‘हो र ! म त पैसा तिरेर पो छाप्छन् भन्ठान्थें ।’

शिक्षण पेसामा दशकौं बिताएकाहरूलाई यी र यस्ता आधारभूत ज्ञानसमेत नहुँदा लाग्छ— उनीहरू पत्रपत्रिका तथा पुस्तकबाट निकै टाढिएका छन् । शिक्षित जमातलाई अतिरिक्त पठनबाट पाइने चौतर्फी फाइदाबारे बुझाउन सञ्चारमाध्यमहरू पनि चुकिरहेका छन् । शिक्षकहरूमा पठन बानी नभएकाले नै अहिलेको शिक्षा अनुत्पादक बन्दै गएको छ । शिक्षणसिकाइलाई परिमार्जन गर्दै आफ्नो ज्ञान अद्यावधिक गर्न पत्रपत्रिका तथा पुस्तकले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् भन्ने बुझेका अध्ययनशील शिक्षकहरूले बहुपहिचान मात्र बनाएका छैनन्, अखबारी लेखनबाटै स्थापित लेखकसमेत बनेका छन् । यस्ता शिक्षकहरूको अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत बन्दै छ, लेखन कला ।

त्यसो त, पछिल्लो समय शिक्षणसँगै लेखन कार्यमा व्यस्त हुने शिक्षकशिक्षिकाको संख्या बढ्दो छ । स्थानीयदेखि मूलधारे पत्रपत्रिकासम्म आइपुगेको उनीहरूको लेखनले अरूलाई पनि प्रोत्साहित गरिरहेको छ । यस्ता लेखकहरूले अखबारी लेखनमा मात्रै आफूलाई सीमित राखेका छैनन् । कतिपयले पुस्तकै लेखिसकेका छन् ।

बहुसंख्यक शिक्षकको प्राथमिकतामा अतिरिक्त पत्रपत्रिका, पुस्तक पर्दैन । विद्यार्थीलाई जीवन र जगत्सँग परिचित गराउनुपर्ने अभिभारा बोकेका हाम्रा शिक्षकहरूको पुस्तक नपढ्ने बानीका कारण शिक्षा उत्पादनशील बन्न सकेको छैन । शिक्षालाई उत्पादनमूलक बनाउन शिक्षण पेसामा आबद्ध शिक्षकहरूले अतिरिक्त पत्रपत्रिका र पुस्तक पढ्नु जरुरी छ । यसका लागि प्रधानाध्यापक र विद्यालय व्यवस्थापनले पनि पढ्ने, पढाउने र छलफल गर्ने वातावरण तयार पारिदिन आवश्यक छ ।

प्रकाशित : वैशाख १५, २०७८ ०८:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तपाईंलाई पनि परेको छ कि लाखौंको चिट्ठा ?

हो न हो भन्दै सुरजले घरपरिवारलाई थाहै नदिई पटकपटक गरी २२ हजार भारु पठाइदिए । पैसा जम्मा गरेको महिनौं बितिसक्दा पनि उताबाट सम्पर्क नगरिएपछि मात्र सुरजले आफू ठगिएको पत्तो पाए ।
मधु राई

विराटनगर–११ स्थित एउटा उच्च माविमा विज्ञान संकायमा पढ्दै गरेकी सिर्जना राईलाई केही साताअघि ह्वाट्सएपमा ‘तपाईंलाई २५ लाख भारुको चिट्ठा परेको छ’ भन्दै उनको फोटोसहितको संक्षिप्त जानकारी आयो । उनले यसबारे परिवारलाई सुनाइन्, तर कसैले पत्याएनन् । यसरी केही दिनसम्म लगातार चिट्ठाको रकम छुटाउन २५ हजार भारु बुझाउनुपर्छ भनियो ।

घरपरिवारले नपत्याए पनि सिर्जनालाई कताकता हो कि भन्ने लागेको थियो । तर, उनका बुवाले यस्ता कुरा पत्याउनुको साटो नजिकैको प्रहरीचौकीमा खबर गरे । त्यसपछि प्रहरीले यस्ता घटना अन्यत्र पनि भइरहेको बतायो । अचेल सिर्जनाले त्यस्ता सन्देशबारे वास्ता गर्न छाडेकी छन् ।

दुई वर्षअघि सोही वडाका गाडी सहचालक सुरज सहनीलाई अज्ञात भारतीय नम्बरबाट ‘तपाईंलाई टाटा सुमो परेको छ र कागजात मिलाउन रकम जम्मा गर्नुपर्छ’ भन्ने सन्देश प्राप्त भो । हो न हो भन्दै सुरजले घरपरिवारलाई थाहै नदिई पटकपटक गरी २२ हजार भारु पठाइदिए । पैसा जम्मा गरेको महिनौं बितिसक्दा पनि उताबाट सम्पर्क नगरिएपछि मात्र सुरजले आफू ठगिएको पत्तो पाए ।

के गाउँ, के सहर, को हुनेखाने, को हुँदाखाने, आधुनिक सूचना प्रविधिमा सबैको सहज पहुँच हुन थालेयता साइबर अपराधका यस्ता घटनाहरू बाहिरिन थालेका छन् । पछिल्लो समय किशोर–किशोरीलाई मात्र हैन, गृहिणी र कामकाजी महिलालाई पनि साइबर अपराधीहरूले विभिन्न उपाय अपनाई ठग्ने प्रयास गरिरहेका छन् । पहिले–पहिले अज्ञात नम्बरबाट सम्पर्क गरी ठगी गर्ने कतिपय साइबर अपराधीहरूले पछिल्लो समय भ्वाइस मेल पठाउन थालेका छन् । केही दिनअघि मेरो विद्यालयमा अध्यापन गर्ने सुनिता राईलाई अज्ञात व्यक्तिले हिन्दी भाषामा ‘तपार्इंलाई ५० लाख भारुको चिट्ठा र १० तोला सुन परेको छ’ भनी भ्वाइस मेल पठाए । यद्यपि उनले उक्त कुरा पत्याएकी छैनन्, बरु अरूलाई पनि ती अज्ञात मानिसले पठाएको भ्वाइस मेल सुनाउने गरेकी छन् ।

अचेल साइबर अपराधीहरूले जोकोहीलाई निसाना बनाउन थालेका छन् । लकडाउन अघिसम्म यस्ता घटना फाट्टफुट्ट जनसमक्ष आउँथे, तर पछिल्लो समय यस्ता अपराधहरू ह्वात्तै बढेका छन् । लकडाउनमा अधिकांश विद्यालय र क्याम्पसहरूले अनलाइन कक्षा थालेयता सामाजिक सञ्जालमा विद्यार्थीहरूको सहजै पहुँच हुन थालेको छ । अहिले उनीहरूलाई लक्षित गरी साइबर अपराधीहरूले ठगीका नयाँनयाँ उपाय खोजिरहेका छन् ।

गाउँघरको के कुरा, सहर–बजारका अधिकांश व्यक्ति पनि साइबर अपराधबारे अनभिज्ञ छन् र आफू साइबर अपराधीको निसानामा परे कहाँ, कसलाई, कसरी उजुरी गर्ने भन्ने आधारभूत ज्ञानको कमीले अधिकांश घटना जनसमक्ष आउँदैनन् । सर्वसाधारणमा यसबारेको आधारभूत ज्ञान नहुँदा अपराधीहरूको मनोबल बढ्दै गएको देखिन्छ । पछिल्लो समय कतिपय साइबर अपराधीहरूले भारतीय फोन नम्बर प्रयोग गरी सर्वसाधारणलाई ठग्न थालेका छन् । यसलाई रोक्न हाम्रा साइबर अपराधसम्बन्धी कानुन अपर्याप्त देखिएको छ ।

सञ्चार माध्यमहरूमा साइबर अपराधका घटनाहरू बेलाबेला आउने गरे पनि कुनै अपरिचित व्यक्तिले आर्थिक प्रलोभन देखाई ठगी गर्दै आएका अपराधीहरू समातिएको समाचार भने विरलै आउने गर्छन् । यस्ता साइबर अपराधीहरूले केकस्तो सजाय पाए भन्नेबारे फलोअप समाचार नआउँदा यस्ता घटना पुनरावृत्ति हुने गरेका छन् । यसले गर्दा पनि हाम्रोजस्तो मुलुक साइबर अपराधीहरूका लागि उर्वर भूमि बन्दै गएको छ । आधुनिक सूचना प्रविधिमा जुनसुकै वर्ग, जाति, उमेर र समुदायको पहुँच बढ्नु सुखद भए पनि यसको बेफाइदाबारे सर्वसाधारण अनभिज्ञ हुँदा साइबर अपराधका घटनाले नेपाली समाज आक्रान्त बनाउने खतरा बढ्दै गएको छ ।

हिजोआज सामाजिक सञ्जालमा घण्टौं झुम्मिने अभिभावकहरूले छोराछोरीलाई पनि आफूजस्तै बनाइरहेका छन् । सहरका अधिकांश अभिभावकलाई नै इन्टरनेटमा केकस्तो कुरा हेर्ने भन्ने आधारभूत ज्ञान नहुँदा यसको दुरुपयोग बढ्दै गएको छ । पछिल्लो समय आफूले पाएको सुविधाको सदुपयोग गर्न नसक्दा नेपाली समाजमा सूचना प्रविधिकै कारण विसंगति चुलिएको छ । सेवाप्रदायक संस्थाहरूले पनि आफ्ना उपभोक्ताहरूलाई सचेत गराउन सकेका छैनन्, जसका कारण जुनसुकै उमेर समूहका उपभोक्ताहरू सजिलै साइबर अपराधीहरूको निसानामा पर्ने गरेका छन् । यस्ता विषयलाई ध्यानमा राखेर कपिलवस्तुका ८० विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई लक्षित गरी प्रहरीले साइबर अपराधबाट बच्न पुस्तिका प्रकाशन गरेको समाचार केही दिनअघि आएको थियो । अन्यत्र पनि साइबर अपराधसम्बन्धी जनचेतना जगाउन यस्तै काम गर्नु फलदायी हुने देखिन्छ ।

साइबर अपराधबारे सबै उमेर समूहलाई सचेत गराउन सरकारले विशेष भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । सरकारले साइबर अपराधसम्बन्धी सन्देशहरू प्रकाशन र प्रसारण गर्नु जरुरी छ भने सञ्चार माध्यमहरूले पनि आर्थिक प्रलोभन देखाई ठगी गर्ने समूहको पर्दाफास गर्न खोजमूलक समाचार दिनु आवश्यक छ । सर्वसाधारणलाई साइबर अपराधबाट बचाउन पनि कोभिड–१९ कै शैलीले रिङटोनमार्फत सचेतना जगाउन सकिन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख २, २०७८ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×