तपाईंलाई पनि परेको छ कि लाखौंको चिट्ठा ?- विचार - कान्तिपुर समाचार

तपाईंलाई पनि परेको छ कि लाखौंको चिट्ठा ?

हो न हो भन्दै सुरजले घरपरिवारलाई थाहै नदिई पटकपटक गरी २२ हजार भारु पठाइदिए । पैसा जम्मा गरेको महिनौं बितिसक्दा पनि उताबाट सम्पर्क नगरिएपछि मात्र सुरजले आफू ठगिएको पत्तो पाए ।
मधु राई

विराटनगर–११ स्थित एउटा उच्च माविमा विज्ञान संकायमा पढ्दै गरेकी सिर्जना राईलाई केही साताअघि ह्वाट्सएपमा ‘तपाईंलाई २५ लाख भारुको चिट्ठा परेको छ’ भन्दै उनको फोटोसहितको संक्षिप्त जानकारी आयो । उनले यसबारे परिवारलाई सुनाइन्, तर कसैले पत्याएनन् । यसरी केही दिनसम्म लगातार चिट्ठाको रकम छुटाउन २५ हजार भारु बुझाउनुपर्छ भनियो ।

घरपरिवारले नपत्याए पनि सिर्जनालाई कताकता हो कि भन्ने लागेको थियो । तर, उनका बुवाले यस्ता कुरा पत्याउनुको साटो नजिकैको प्रहरीचौकीमा खबर गरे । त्यसपछि प्रहरीले यस्ता घटना अन्यत्र पनि भइरहेको बतायो । अचेल सिर्जनाले त्यस्ता सन्देशबारे वास्ता गर्न छाडेकी छन् ।

दुई वर्षअघि सोही वडाका गाडी सहचालक सुरज सहनीलाई अज्ञात भारतीय नम्बरबाट ‘तपाईंलाई टाटा सुमो परेको छ र कागजात मिलाउन रकम जम्मा गर्नुपर्छ’ भन्ने सन्देश प्राप्त भो । हो न हो भन्दै सुरजले घरपरिवारलाई थाहै नदिई पटकपटक गरी २२ हजार भारु पठाइदिए । पैसा जम्मा गरेको महिनौं बितिसक्दा पनि उताबाट सम्पर्क नगरिएपछि मात्र सुरजले आफू ठगिएको पत्तो पाए ।

के गाउँ, के सहर, को हुनेखाने, को हुँदाखाने, आधुनिक सूचना प्रविधिमा सबैको सहज पहुँच हुन थालेयता साइबर अपराधका यस्ता घटनाहरू बाहिरिन थालेका छन् । पछिल्लो समय किशोर–किशोरीलाई मात्र हैन, गृहिणी र कामकाजी महिलालाई पनि साइबर अपराधीहरूले विभिन्न उपाय अपनाई ठग्ने प्रयास गरिरहेका छन् । पहिले–पहिले अज्ञात नम्बरबाट सम्पर्क गरी ठगी गर्ने कतिपय साइबर अपराधीहरूले पछिल्लो समय भ्वाइस मेल पठाउन थालेका छन् । केही दिनअघि मेरो विद्यालयमा अध्यापन गर्ने सुनिता राईलाई अज्ञात व्यक्तिले हिन्दी भाषामा ‘तपार्इंलाई ५० लाख भारुको चिट्ठा र १० तोला सुन परेको छ’ भनी भ्वाइस मेल पठाए । यद्यपि उनले उक्त कुरा पत्याएकी छैनन्, बरु अरूलाई पनि ती अज्ञात मानिसले पठाएको भ्वाइस मेल सुनाउने गरेकी छन् ।

अचेल साइबर अपराधीहरूले जोकोहीलाई निसाना बनाउन थालेका छन् । लकडाउन अघिसम्म यस्ता घटना फाट्टफुट्ट जनसमक्ष आउँथे, तर पछिल्लो समय यस्ता अपराधहरू ह्वात्तै बढेका छन् । लकडाउनमा अधिकांश विद्यालय र क्याम्पसहरूले अनलाइन कक्षा थालेयता सामाजिक सञ्जालमा विद्यार्थीहरूको सहजै पहुँच हुन थालेको छ । अहिले उनीहरूलाई लक्षित गरी साइबर अपराधीहरूले ठगीका नयाँनयाँ उपाय खोजिरहेका छन् ।

गाउँघरको के कुरा, सहर–बजारका अधिकांश व्यक्ति पनि साइबर अपराधबारे अनभिज्ञ छन् र आफू साइबर अपराधीको निसानामा परे कहाँ, कसलाई, कसरी उजुरी गर्ने भन्ने आधारभूत ज्ञानको कमीले अधिकांश घटना जनसमक्ष आउँदैनन् । सर्वसाधारणमा यसबारेको आधारभूत ज्ञान नहुँदा अपराधीहरूको मनोबल बढ्दै गएको देखिन्छ । पछिल्लो समय कतिपय साइबर अपराधीहरूले भारतीय फोन नम्बर प्रयोग गरी सर्वसाधारणलाई ठग्न थालेका छन् । यसलाई रोक्न हाम्रा साइबर अपराधसम्बन्धी कानुन अपर्याप्त देखिएको छ ।

सञ्चार माध्यमहरूमा साइबर अपराधका घटनाहरू बेलाबेला आउने गरे पनि कुनै अपरिचित व्यक्तिले आर्थिक प्रलोभन देखाई ठगी गर्दै आएका अपराधीहरू समातिएको समाचार भने विरलै आउने गर्छन् । यस्ता साइबर अपराधीहरूले केकस्तो सजाय पाए भन्नेबारे फलोअप समाचार नआउँदा यस्ता घटना पुनरावृत्ति हुने गरेका छन् । यसले गर्दा पनि हाम्रोजस्तो मुलुक साइबर अपराधीहरूका लागि उर्वर भूमि बन्दै गएको छ । आधुनिक सूचना प्रविधिमा जुनसुकै वर्ग, जाति, उमेर र समुदायको पहुँच बढ्नु सुखद भए पनि यसको बेफाइदाबारे सर्वसाधारण अनभिज्ञ हुँदा साइबर अपराधका घटनाले नेपाली समाज आक्रान्त बनाउने खतरा बढ्दै गएको छ ।

हिजोआज सामाजिक सञ्जालमा घण्टौं झुम्मिने अभिभावकहरूले छोराछोरीलाई पनि आफूजस्तै बनाइरहेका छन् । सहरका अधिकांश अभिभावकलाई नै इन्टरनेटमा केकस्तो कुरा हेर्ने भन्ने आधारभूत ज्ञान नहुँदा यसको दुरुपयोग बढ्दै गएको छ । पछिल्लो समय आफूले पाएको सुविधाको सदुपयोग गर्न नसक्दा नेपाली समाजमा सूचना प्रविधिकै कारण विसंगति चुलिएको छ । सेवाप्रदायक संस्थाहरूले पनि आफ्ना उपभोक्ताहरूलाई सचेत गराउन सकेका छैनन्, जसका कारण जुनसुकै उमेर समूहका उपभोक्ताहरू सजिलै साइबर अपराधीहरूको निसानामा पर्ने गरेका छन् । यस्ता विषयलाई ध्यानमा राखेर कपिलवस्तुका ८० विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई लक्षित गरी प्रहरीले साइबर अपराधबाट बच्न पुस्तिका प्रकाशन गरेको समाचार केही दिनअघि आएको थियो । अन्यत्र पनि साइबर अपराधसम्बन्धी जनचेतना जगाउन यस्तै काम गर्नु फलदायी हुने देखिन्छ ।

साइबर अपराधबारे सबै उमेर समूहलाई सचेत गराउन सरकारले विशेष भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । सरकारले साइबर अपराधसम्बन्धी सन्देशहरू प्रकाशन र प्रसारण गर्नु जरुरी छ भने सञ्चार माध्यमहरूले पनि आर्थिक प्रलोभन देखाई ठगी गर्ने समूहको पर्दाफास गर्न खोजमूलक समाचार दिनु आवश्यक छ । सर्वसाधारणलाई साइबर अपराधबाट बचाउन पनि कोभिड–१९ कै शैलीले रिङटोनमार्फत सचेतना जगाउन सकिन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख २, २०७८ ०७:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सिकाइ र शिक्षण शैली

साना विद्यार्थीले पाउने औपचारिक शिक्षा न रमाइलो हुने गरेको छ न त बालमनोविज्ञानअनुरूप नै । यसलाई रमाइलो र रुचिकर बनाउन सर्वप्रथम शिक्षकले नै प्रयास गर्नुपर्छ ।
मधु राई

चारवर्षीय आशुतोष बस्नेतलाई आटाको डल्लाबाट डुनोट र सेलरोटी बनाउन मन पर्छ । आशुतोष मात्र हैन उसका मिल्ने साथीहरू पनि आटाको डल्लो लिन तँछाड–मछाड गर्छन् । आयातित प्लास्टिकका खेलौना आकर्षक भए पनि बालबालिकाले घरीघरी मुखमा हाल्ने गरेकाले हामी शिक्षकले साताको तीन दिन आटाको डल्लो र बेलाबेला सुजी दिने गरेका छौं । बिहानको प्रार्थनापछि पंक्तिबद्ध भई उनीहरू अभिनय गर्दै बालगीत गाउँछन् । र, कक्षाकोठामा उनीहरू आफूलाई मन पर्ने खेल सामग्रीसँग रमाउँछन् ।

साना विद्यार्थीहरूमा एकाग्रता बढाउन यस्ता स्थानीयस्तरबाट प्राप्त हुने खेल सामग्रीले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् । त्यसमाथि प्लास्टिकका आयातिय खेल सामग्रीले भन्दा स्थानीय रूपमा सर्वसुलभ आटा तथा सुजीजस्ता वस्तुबाट विभिन्न आकारप्रकार बनाउँदा उनीहरूमा एकाग्रता मात्र बढ्दैन, परोक्ष रूपमा उनीहरूले हात र औंलाहरूको व्यायामसमेत गरिरहेका हुन्छन् । बालविकास कक्षाका मात्र हैन शिशुकक्षाका बालबालिकाले समेत यस्ता आटाका डल्लाबाट आफूले लेख्दै र पढ्दै आएका अक्षर पनि बनाउने गर्छन् । उनीहरूको यस्तो शिक्षण सिकाइ प्रभावकारी मात्र हैन, दिगो पनि हुन्छ । यस्ता सामग्रीहरू उनीहरूले घरमा सहजै पाउँछन् । विद्यालय र घरमै उपलब्ध हुने कतिपय यस्ता खेल सामग्रीतर्फ शिक्षक र अभिभावकले ध्यान नदिँदा आयातित खेलौनाको माग दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ ।

बालबालिकाले प्लास्टिकका आयातित खेलौना मुखमा हाल्ने हुँदा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने अध्ययन प्रतिवेदनले देखाएको छ । यस्तै साना विद्यार्थीहरूलाई स्थानीय खेल सामग्री जुटाउँदा शिक्षक तथा सहजकर्ताहरूले विशेष ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ । कतिपय साना विद्यार्थी यस्ता खेल सामग्रीसँग परिचित हुँदैनन् र मिलेर खेल्न पनि जान्दैनन्, जसले गर्दा आफूसँग भएका खेल सामग्रीले नै उनीहरूले आफ्ना साथीलाई कुट्ने–पिट्ने गरको पाइन्छ ।

बालविकासको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको सेतो गुराँस (गैरसरकारी संस्था) ले गाउँघरमा सहजै उपलब्ध हुने ढुंगा, काठ, कपडा, कागज, गेडागुडी, आटा, सुजी, मकैलगायतबाट बनाउन सकिने खेल सामग्री प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर सहजकर्ताहरूलाई तालिम दिन थालेको वर्षौं भयो । तैपनि तालिमप्राप्त अधिकांश सहजकर्ताले ती खेल सामग्रीहरू प्रयोग गरेको देखिँदैन । जसका कारण बालविकास केन्द्रको अनौपचारिक शिक्षण सिकाइ ओझेलमा पर्दै गएको छ । सहरबजारमा मोन्टेस्सोरी वा निजी विद्यालयअन्तर्गत सञ्चालित बालविकास केन्द्रमा अभिभावकहरूले छोराछोरी पठाउने गर्छन्, जहाँ प्लास्टिकका खेलौना नै बालबालिकालाई दिने गरेको पाइन्छ ।

अनौपचारिक शिक्षण सिकाइ गर्ने क्रममा शिक्षक तथा सहजकर्ताहरूले बालबालिकाको रुचि पनि थाहा पाउँछन । स्थानीयस्तरका खेल सामग्रीले बालबालिकाको सर्वांगीण विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ भन्ने विषयमा शिक्षक संवेदनशील हुनु जरुरी छ । यसपालि साना विद्यार्थीहरू लकडाउनका कारण घरबाहिर निस्कन पाएनन् । लामो समय घरभित्र बसेका यस्ता विद्यार्थी साथीहरूमाझ भए पनि धेरैजसो एक्लै धुम्धुम्ती बसिरहेका हुन्छन् । उनीहरू एकैचोटि लामो समयपछि देखिएका साथीहरूसँग घुलमिल हुन सक्दैनन्, जसले गर्दा साना विद्यार्थीहरूको औपचारिक शिक्षण सिकाइमा बाधा पर्छ, उनीहरूको सर्वांगीण विकास हुँदैन । यस्तोमा साना विद्यार्थीहरूले पाउने औपचारिक शिक्षाको सुरुआत स्थानीय खेल सामग्रीबाट गर्ने हो भने ढिलोचाँडो उनीहरू पढाइमा रमाउनेछन् भन्ने विकसित मुलुकको अभ्यासले प्रमाणित गरेको छ ।

हाम्रोजस्तो मुलुकमा भने अधिकांश शिक्षक कसरी बालबालिकालाई छिटो लेखाउने/पढाउने भन्नेमा बढी केन्द्रित छन् । यसो हुनुमा शिक्षकभन्दा पनि अभिभावक बढी दोषी देखिन्छन् । किनभने कतिपय अभिभावक आफ्ना छोराछोरीको सर्वांगीण विकास कसरी गर्नेभन्दा पनि लेखाउन/पढाउन मरिहत्ते गर्छन् । नेपालीमै दोहोरो कुरा गर्न नसक्ने आफ्ना दूधे छोराछोरीलाई सधैंजसो ‘आज स्कुलमा के–के पढिस् त ?’ भनेर सोध्ने गर्छन् । अभिभावकले नियमितजस्तो सोध्ने यस्ता प्रश्नले कतिपय शिक्षकलाई हतास बनाउँछ र उनीहरू पनि बालमनोविज्ञानका कुरालाई थाती राखी लेखाउन/पढाउन बढी केन्द्रित हुन्छन् । मनोविज्ञान र उमेरअनुसारको शिक्षण नहुँदा यसको दीर्घकालीन रूपमा नकारात्मक प्रभाव साना विद्यार्थीको सिकाइमा पर्छ । र, कालान्तरमा विद्यार्थीका लागि पढ्ने–लेख्ने काम बोझ बन्न पुग्छ ।

बाल्यावस्थादेखि किशोरावस्थासम्म रमाइलोसँग पढ्दै र लेख्दै प्राप्त गर्नुपर्ने औपचारिक शिक्षा विद्यार्थीका लागि बोझ बन्दै जानुमा अभिभावक र शिक्षकको परोक्ष र प्रत्यक्ष रूपमा विशेष भूमिका रहँदै आएको देखिन्छ । सहरबजारका अधिकांश हुनेखाने शिक्षित अभिभावकहरूले समेत आफ्ना छोराछोरीको बालमनोविज्ञान बुझ्ने प्रयाससम्म गर्दैनन् र कतिपयले प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा शिक्षकलाई बढी कक्षाकार्य र गृहकार्य दिन दबाब दिन्छन् । यसो हुँदा बालबालिकाको व्यक्तित्व विकास ओझेलमा परेको छ । छोराछोरीले छिटो लेखपढ गरून् भन्ने अभिभावकको अतिचाहनालाई सर्वोपरि राखी शिक्षण सिकाइ गर्न बहुसंख्यक शिक्षक लागिपरेको देखिन्छ । घरमा अभिभावक र विद्यालयमा शिक्षकको चाहनाअनुरूप औपचारिक शिक्षा प्राप्त गर्न बाध्य साना विद्यार्थीको बाल्यावस्था र किशोरावस्था जोखिमपूर्ण बन्दै गएको छ ।

बालबालिकाको चाहनाअनुरूप कक्षा सञ्चालन नभए विद्यार्थीहरूमा पढाइप्रति अरुचि जाग्छ । उनीहरूमा ‘पढेर के नै हुन्छ र ?’ भन्ने भावना सानै उमेरमा आउन सक्छ । औपचारिक शिक्षाको सुरुआत बालमनोविज्ञानले सुझाएअनुरूप हुनुपर्छ भनेर बालमनोवैज्ञानिक मारिया मोन्टेस्सोरीले आफ्नो फुस्तक ‘द सित्रेट अफ चाइल्डहुड’ मा उल्लेख गरेको दशकौं भयो । तर अफसोस बिरलै पुस्तक पढ्ने हाम्रा शिक्षक र अभिभावकका कारण मोन्टेस्सोरीले सुझाएका कुराहरू पुस्तकमै सीमित छ ।

यी र यस्ता कतिपय कारण पनि साना विद्यार्थीले प्राप्त गर्ने औपचारिक शिक्षा न रमाइलो हुने गरेको छ न त बालमनोविज्ञानअनुरूप नै । यसलाई रमाइलो र रुचिकर बनाउन सर्वप्रथम शिक्षकले नै प्रयास गर्नुपर्छ । किनभने बालबालिकाले विद्यालयमा आफ्ना शिक्षकले भनेका कुराहरू शिरोधार्य गर्छन् । यस्तोमा शिक्षकले बालमनोविज्ञानका सैद्धान्तिक कुराहरूलाई व्यवहारमा उतार्न हरसम्भव प्रयास गर्नुपर्छ र अभिभावकहरूलाई पनि यसबारे बेलाबेला जानकारी गराउनुपर्छ । करबलबाट पढाउने र लेखाउने कामले बालबालिकामा नकारात्मक र दूरगामी असर पर्छ भन्ने बहुसंख्यक अभिभावकलाई थाहा हुँदैन । पूर्वप्राथमिक र प्राथमिकतहको औपचारिक शिक्षाले नै विद्यार्थीहरूमा शिक्षाप्रतिको भोक जगाउँछ । उनीहरूले प्राप्त गर्ने औपचारिक शिक्षा रमाइलो र रुचिकर बनाउन घरमा अभिभावकले र विद्यालयमा शिक्षकले अनौपचारिक शिक्षणसकाइ गर्नु जरुरी छ ।

प्रकाशित : चैत्र ११, २०७७ ०८:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×