अब हरेकको डिजिटल ठेगाना- विचार - कान्तिपुर समाचार

अब हरेकको डिजिटल ठेगाना

बहुउपयोगी ‘गुगल प्लस कोड’ प्रयोग गर्दा सेवाप्रदायक र सेवाग्राही दुवैलाई सहज र कम खर्चिलो हुन्छ । यसले सेवाप्रवाहको गुणस्तर र प्रभावकारिता पनि सुनिश्चित गर्छ ।
प्रद्युम्नप्रसाद उपाध्याय

हाम्रो समाजमा एकआपसमा परिचय हुँदा प्रायः सोधिने पहिलो प्रश्न हो— तपाईंको घर कता ? नेपालमा मात्र होइन, विश्वभरि नै ठेगाना सोधेर मानिसको पहिचान निर्क्योल गरिन्छ । भूमिमा मानिसको भौतिक जरोले स्थानीयता र राष्ट्रियता बताउँछ । यस्तो महत्त्व राख्ने ठेगाना हाम्रा नीति–निर्माण तहले चासो दिन सकेको थिएन । तथापि पछिल्लो समय चर्चामा आएको ‘गुगल प्लस कोड’ प्रणालीलाई ठेगानाको एक विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने सरकारको निर्णय महत्त्वपूर्ण छ ।

‘गुगल प्लस कोड’ वैज्ञानिक, व्यवस्थित र प्रयोगकर्तामैत्री विद्युतीय ठेगाना पद्धति हो । यसमा पृथ्वीमा कोरिएका काल्पनिक अक्षांश र देशान्तर रेखाहरूको मद्दतबाट बनेका कोठा (ग्रिड) हरूलाई अंग्रेजी अक्षर–अंकहरूमा (अल्फान्युमेरिक) नामकरण गरी सबै स्थानलाई युनिक पहिचान दिइएको हुन्छ ।

प्रविधिको सहायताले पृथ्वीभरि कायम गरिएका भू–विन्दुहरूबाट प्रत्येक स्थानको एक निश्चित कोड बनाइएको छ । पृथ्वीको जुनै कुनामा भए पनि त्यसको ठेगाना बनिसकेकाले सूचना–प्रविधिको क्रान्तिसँगै आएको यो नवीनतम प्रविधि सबैका लागि उपयोगी छ । ‘पत्ता लगाउन सकिने खालको मेरो ठेगाना नै छैन’ भन्ने दिन अब गए । आफ्नो परम्परागत ठेगाना अपडेट नहुँदा ‘गुगल प्लस कोड’ जेनेरेट गरेर प्रयोग गर्न सकिन्छ । गुगलले सन् २०१५ तिर विकास गरेको यो कोड प्रणाली साधारणतया छ अक्षरमै स्थानीय नामसहित लेख्न सकिन्छ । यदि ‘ग्लोबल युनिक कोड’ चाहिएमा थप चार अक्षर राख्नुपर्ने हुन्छ । त्यस्तो कोड विश्वका अन्य ठाउँको कोडसँग मेल खाँदैन । प्लस कोडलाई गुगलले खुला स्रोतका रूपमा, निःशुल्क सबैलाई उपलब्ध गराएको छ ।

यो कोड कसरी पाउने ?

जोकसैले पनि आफ्नो कोड सजिलै खोजेर निकाल्न सक्छन् । यसका लागि गुगलको नक्सासम्बन्धी एप ‘गुगल म्याप्स’ मा जानुपर्ने हुन्छ । त्यसमा कोड प्राप्त गर्न चाहेको स्थान पहिचान गर्नुपर्छ । सो स्थानमा केही बेर थिचेपछि देखिने रातो पिनलाई थिच्दा छ अंक र स्थानसहितको कोड स्क्रिनमा देखिन्छ । यसलाई कपी गरी चाहेअनुसार ठेगानाका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । नेपालमा हुलाकले यो कोड प्रयोग गरी केही चिठीपत्र, पार्सल वितरण पनि गरिसकेको छ ।

अव्यवस्थित सहरीकरणले गर्दा अहिले अधिकांश सहरका घर–संरचना सही र छिटो पत्ता लगाउन ज्यादै कठिन हुने गरेको छ । देशभरि नै वैज्ञानिक ठेगाना नहुँदा सरकार र निजी तथा गैरसरकारी संस्थाका कतिपय सेवा घरदैलोमा पुर्‍याउन निकै जटिल भइरहेको छ । विगतमा सहरी क्षेत्रका ठेगाना वैज्ञानिक बनाउने प्रयास नभएका होइनन् तर ती फितला भए । ठेगाना बनाए पनि अपडेट गरिएन, सबैलाई समेट्न पनि सकिएन । ती समयानुकूल पनि भएनन् । संघीयता आएसँगै गठन भएका स्थानीय सरकारहरूले भरपर्दो ठेगाना पद्धति नहुँदा सेवाहरू राम्ररी दिन सकिरहेका छैनन् । सजिला अद्यावधिक (अपडेटेट) ठेगाना नहुँदा थुप्रै सरकारी सेवाहरूमा नागरिकको पहुँच सुनिश्चित हुन सकेको छैन ।

सरकार घरदैलोमा पुग्ने ठेगानामार्फत नै हो । चिठीपत्र, पार्सल, बिजुली, पानी, टेलिफोन, इन्टरनेट, बाटो पुर्‍याउने नागरिकको भौतिक ठेगानामै हो । आफ्ना नागरिकलाई प्रहरी, दमकल, एम्बुलेन्सजस्ता आपत्कालीन सेवा पनि व्यवस्थित ठेगाना भए मात्रै शीघ्र पुग्न सक्छन् । नागरिकले निजी क्षेत्रबाट लिने बैंकिङ, इन्स्योरेन्स तथा विभिन्न व्यापारिक डेलिभरी सेवाको सुनिश्चितता पनि वैज्ञानिक ठेगानाले नै गर्छ । स्थानीय निकायले गर्ने भाइटल रजिस्ट्रेसन र सामाजिक सुरक्षाका कामहरू पनि पहिचानकै आधारमा हुने हुन् । यीबाहेक थुप्रै सामाजिक–सांस्कृतिक क्रियाकलापमा ठेगानाको विशेष महत्त्व हुन्छ । नागरिकका घरमा राज्यले आफ्नो पहुँच र भौतिक उपस्थिति जनाउने सबैभन्दा प्रारम्भिक र महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेकै ठेगाना हो ।

हालै गुगल प्लस कोड कार्य सञ्चालन प्रक्रिया, २०७७ तयार गरेर सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले कार्यान्वयनमा ल्याइसकेको छ । यसलाई सरकारी तहबाटै आधिकारिक रूपमा ठेगाना स्वीकार गरिएको छ । कार्य सञ्चालन प्रक्रियाले हुलाक वस्तु तथा समग्र सार्वजनिक क्षेत्रका सेवाहरूको वितरणमा भौतिक ठेगानाका रूपमा प्लस कोड प्रयोग गर्न मार्गप्रशस्त गरेको छ ।

प्लस कोड प्रणाली सार्वजनिक निकाय, निजी संस्था तथा व्यक्तिहरूले चाहेमा आफ्ना कार्यालय र घरमा प्रयोग गर्न सक्ने र यसका लागि स्थानीय टोल सुधार समिति वा स्थानीय निकायको सहजीकरण आवश्यक परे त्यो पनि लिन सक्नेजस्ता व्यवस्था यो कार्य सञ्चालन प्रक्रियाले गरेको छ । ठेगाना ट्याक्क मिलोस् भन्नका लागि भौतिक संरचनाको प्रवेशद्वारलाई आधार मानेर कोड जेनेरेट गर्न सकिनेछ । भाडामा बस्नेहरूले घरबेटीको घरलाई आधार मान्न सक्नेछन् भने कुनै ठूला अपार्टमेन्टमा बस्ने सेवाग्राहीले एउटै संयुक्त वा फरक कोड प्रयोग गर्न पनि सक्नेछन् ।

कार्य सञ्चालन प्रक्रियाले यसरी डिजिटल ठेगाना प्रणाली प्रयोग गर्न सर्वसाधारण तथा संस्थाहरूलाई मार्ग देखाएको छ । यसैका आधारमा सबै कार्यालयले सेवाग्राहीको ठेगाना अपडेट गरी आफ्नो सूचना प्रणालीमा प्लस कोड पनि राख्न सक्छन् । उदाहरणका लागि, बैंकहरूले आफ्ना सेवाग्राहीको खाता खोल्दा वा अपडेट गर्दा यो ठेगाना राख्ने प्रबन्ध मिलाउन सक्छन् । त्यस्तै, राजस्व कार्यालयले करदाताको विवरण लिँदा ठेगानामा प्लस कोड पनि थप्न सक्छन् ।

स्मार्ट सिटीको प्रारम्भिक आधार : डिजिटल ठेगाना

स्मार्ट सिटीको एक आधारभूत तत्त्व ठेगाना हो । अझै, सूचना प्रविधिमा आधारित तथा नियमित रूपमा अपडेट भैरहने ठेगाना प्रणाली हुँदा स्मार्ट सिटीको ‘स्मार्टनेस’ अझ बढ्नेछ । अहिले नेपालका लगभग सबै नागरिकका हातहातमा मोबाइल छ । र, इन्टरनेटका प्रयोगकर्ता पनि उल्लेख्य मात्रामा बढिरहेका छन् । बहुउपयोगी प्लस कोड प्रयोग गर्दा सेवाप्रदायक र सेवाग्राही दुवैलाई सहज र कम खर्चिलो हुन्छ । यसले सेवाप्रवाहको गुणस्तर र प्रभावकारिता पनि सुनिश्चित गर्छ । यस पद्धतिबारे नागरिक तहसम्म तत्काल पर्याप्त जानकारी दिनुचाहिँ आवश्यक छ । यसका लागि टोल सुधार समितिहरूको सहयोग लिएर हरेक नागरिकलाई आफ्नो ठेगाना व्यवस्थित गर्नका लागि प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ ।

प्लस कोडअंकित ससाना प्लेटहरू घरघरमा राख्न पालिकाहरूले सहजीकरण गर्न पनि सक्छन् । अबको युग डिजिटल युग हो । प्रविधि ग्रहण गर्न नसक्ने समाज पछि पर्ने निश्चितप्रायः छ । मानव सभ्यताले आविष्कार गरेका अनेक वस्तु तथा प्रविधिको फाइदा हामीले लिइरहेका छौं । प्लस कोड पनि तिनैमध्ये एक हो । यसलाई प्रयोग गरी जीवन सरल बनाउन सकिन्छ ।

(उपाध्याय गोश्वारा हुलाक कार्यालयका प्रमुख हुन् ।)

प्रकाशित : चैत्र १७, २०७७ ०८:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एसियाभर प्रदूषण उच्च : नेपालको प्रदूषण हिमाली भाग नाघेर तिब्बतसम्मै

अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — वायु प्रदूषण विश्लेषण गर्ने संस्था ‘आईक्यूएअर’ को नक्सामा सोमबार पृथ्वीको धेरै भाग रातो देखिएको छ । रातो भागभित्र काठमाडौंसमेत छ । नक्सामा रातो रङले अस्वस्थकर वायुको संकेत गर्छ ।

सोमबार दिउँसो देखिएको ‘आईक्यूएअर अर्थ’ र काठमाडौंको तस्बिर

‘आईक्यूएअर अर्थ’ को सोमबार दिउँसोको तस्बिर । तस्बिरमा रातोले अस्वस्थकर वायुको क्षेत्र संकेत गर्छ ।

‘केही दिनयता नेपालसहित एसियाली देशहरूमा प्रदूषण विकराल देखिन्छ,’ वातावरण विभागका सूचना अधिकारी तथा वातावरणविद् शंकरप्रसाद पौडेलले भने, ‘पहिलोपटक नेपालको प्रदूषण हिमाली भाग नाघेर तिब्बतसम्मै पुगेको छ ।’

आईक्यूएअरको तथ्यांकले ५ दिनयता नेपालसहित एसियाली मुलुकमा तुवाँलोको अवस्था विकराल बन्दै गएको देखाएको छ । नेपालमा भने पूर्वी भागमा तराई, पहाड र हिमालसम्मै तुवाँलोले सीमा नाघेको छ । ‘म्यान्मारदेखि अफगानिस्तानसम्म फैलिएको हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा प्रदूषण बढी देखिन्छ,’ वातावरणविद् पौडेलले भने, ‘यो अवस्था अझै केही दिन बदलिने देखिँदैन ।’

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका पूर्वमहानिर्देशक मदनलाल श्रेष्ठ नेपालमा एकाएक प्रदूषण बढ्नुमा दुई कारण रहेको बताउँछन् । ‘तल्लो तहको वायु माथि जान पाएको छैन अर्थात् नेपालमा उच्च चापीय क्षेत्रको असर परेको छ । तलको वायु माथि जान पाएको भए केही हदसम्म प्रदूषण हट्थ्यो । अहिले कत्ति पनि हावा चलेको छैन,’ उनले भने, ‘अर्को, डढेलोजन्य गतिविधि हो । नेपालमा मात्र होइन, भारतका विभिन्न स्थानमा ठूलो मात्रामा कृषिकार्यका लागि आगो बाल्दा निस्किएको धूवाँ काठमाडौंसम्मै आइपुगेको छ ।’ उनका अनुसार नेपालका वनमा मात्र लागेको डढेलोले यति धेरै असर गरेको होइन ।

श्रेष्ठले पश्चिमी वायु सशक्त हुने हो भने प्रदूषण हट्न मद्दत पुग्ने बताए । तर अहिले तत्काल पानी पार्ने प्रणाली भित्रिने कुनै संकेत नभएको मौसमविद्को विश्लेषण छ । ‘मंगलबारदेखि हल्का वायु चल्ने मोडलहरूले देखाएका छन्,’ मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका मौसमविद् वरुण पौडेलले भने, ‘प्रदूषण पूरै नहटे पनि भिजिबिलिटीमा सुधार आउन सक्छ ।’ उनका अनुसार सोमबार अपराह्नदेखि तराई क्षेत्रमा भने भिजिबिलिटीमा उल्लेख्य सुधार आएको छ । तराईमा ४ हजारदेखि ८ हजार मिटरसम्म भिजिबिलिटी भए पनि काठमाडौं, पोखरालगायतका स्थानमा सोमबार १५ सय मिटर हाराहारी मात्र थियो । ‘पूरै प्रदूषण हट्न भने ठूलो पानी पार्ने प्रणाली नै भित्रिनुपर्छ,’ उनले भने ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका प्रवक्ता सुमनकुमार रेग्मी अझै ३ तीनसम्म वायुमण्डल स्थिर रहने भएकाले तुवाँलोको अवस्थामा कुनै सुधार नआउने बताउँछन् । ‘तुवाँलोको अवस्था के कस्तो हुने डढेलोको अवस्थामा निर्भर रहन्छ,’ उनले सोमबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ ।

विज्ञप्तिमा भनिएको छ, ‘तुवाँलोले आँखा पोल्ने र श्वासप्रश्वासमा समस्या आउने भएकाले आवश्यक कार्यबाहेक घर बाहिर ननिस्किन अनुरोध छ ।’ रेग्मीका अनुसार अहिलेसम्म मनसुनपूर्व (प्रि–मनसुन) को वर्षा अत्यधिक न्यून मात्र भएको छ । ‘वायुमण्डल सुक्खा भएको अवस्थामा तुवाँलो लाग्नु स्वाभाविक भए पनि चैत १३ गतेदेखि देशका धेरै स्थानमा असामान्य प्रकारको तुवाँलो छ,’ विज्ञप्तिमा छ, ‘वायुमण्डल अझै स्थिर अवस्थामा नै रहिरहेकाले प्रदूषणका कणहरू छरिन नपाई तल्लो तहमै तैरिन गएकाले विकराल अवस्था देखिएको हो ।’

वायु प्रदूषणको क्षेत्रमा लामो समयदेखि काम गर्दै आएका अरनिको पाण्डे सवारीसाधन, उद्योगलगायतले उत्पादन गर्ने प्रदूषणमा डढेलोको धूवाँ धेरै थपिएपछि अहिले विकराल अवस्था देखिएको विश्लेषण गर्छन् । ‘विगतमा पनि फागुनदेखि डढेलो लाग्ने गरेको हो,’ उनले भने, ‘तर, केही वर्षयता डढेलोको संख्या र फैलावट बढेको छ ।’ यसरी डढेलो बढ्नुमा जलवायु परिवर्तनसमेत कारण रहेको उनको व्याख्या छ । ‘जलवायु परिवर्तनले सुक्खा बढेको छ, सुक्खा बढ्दा डढेलो वृद्धि भएको छ,’ उनले भने, ‘सुक्खा बढ्ने र एकैपटक वर्षा बढी हुनेजस्ता घटना भइरहेका छन् ।’ पाण्डेले पनि भारतका विभिन्न स्थानमा खेतीबालीका लागि एकैपटक धेरै आगो बाल्दा नेपालमा समेत असर परेको बताए । ‘पन्जाबको धूवाँ एक दिनमा नेपाल आइपुग्छ,’ उनले भने, ‘यसपटक त्यो धूवाँमा नेपालको प्रदूषण र डढेलोको धूवाँ मिसियो ।’

केही वर्षयता हिमाली क्षेत्रमा कात्तिकदेखि नै डढेलो लाग्ने गरेको छ । मनाङ, गोरखा, लमजुङ, ताप्लेजुङ, बझाङलगायतका जिल्लामा लगातार एक महिनासम्म डढेलो लागेको थियो । चिसो याममा लामो समय एकनासले डढेलो लाग्नुमा पनि जलवायु परिवर्तनको कारण हुन सक्ने जानकारहरू बताउँछन् । दक्षिण एसियाली डढेलो नियन्त्रण सञ्जालका संयोजक सुन्दरप्रसाद शर्मा विगतका डढेलोभन्दा यो वर्षको डढेलोलाई फरक हिसाबले हेर्नुपर्ने बताउँछन् । ‘डढेलो मात्र होइन, एट्मोसफेयरिक ब्राउन क्लाउड (एबीसी) का कारण पनि प्रदूषणको मात्रा बढेको हो,’ उनले भने, ‘ब्ल्याक कार्बन, सल्फर र अन्य हानिकारक डस्ट पार्टिकल लामो समयदेखि आकाशमा तैरिएका छन्, जुन स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छन् ।’

नेपालमा चैत १३ गतेपछि डढेलोको फैलावट र घटना बढिरहेको छ । १३ गते एकै दिन ५ सय २३ स्थानमा डढेलो लागेको थियो । डढेलोको संख्या घट्दै गए पनि फैलावट यथावत् रहेको शर्माले बताए । सोमबार ४३ जिल्लाका १ सय ७१ स्थानमा डढेलो लागेको देखिन्छ । सुर्खेत, बाँके, दाङ, उदयपुर, चितवन, सिन्धुली, पर्सा र बर्दियामा ठूलो मात्रामा डढेलो लागेको छ । आईक्यू एअरका अनुसार सोमबार दिउँसो काठमाडौं विश्वका ९४ सहरमध्ये दोस्रो बढी प्रदूषितमा छ । पहिलो स्थानमा दक्षिण कोरियाको बुसान सहर थियो । प्रदूषित सहरको सूचीमा बंगलादेशको ढाका तेस्रो, पाकिस्तानको लाहोर चौंथो, भारतको कोलकाता पाँचौं स्थानमा थिए । यस्तै म्यान्मारको यांगुन र भारतकै दिल्ली क्रमशः छैटौं र सातौं स्थानमा थिए । नेपालमा सोमबार काठमाडौंसहित विभिन्न स्थानमा वायुको गुणस्तर सूचकांक (एक्यूआई) विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) ले तोकेको भन्दा बढी रेकर्ड भएको छ ।

‘ग्लोबल इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिप्लिनरी स्टडिज’ का निर्देशक उत्तमबाबु श्रेष्ठले अहिलेको वायु प्रदूषण एकाएक देखिएको समस्या नभएको बताए । ‘२०–३० वर्षअघि नै काठमाडौंको प्रदूषण भयावह भएकाले सुधार गर्नुपर्छ भनेर काम सुरु भएको हो,’ उनले भने, ‘नीतिनियम कार्यान्वयन नहुँदा अहिलेको अवस्था निम्तिएको हो । अहिले समस्या परेपछि डढेलो र भारतबाट आएको धूवाँ भनेर सरकारी निकाय पन्छिन मिल्दैन ।’

वातावरणविद् भूषण तुलाधरले प्रदूषणले विकराल रूप लिइसक्दा पनि सरकारले ‘इमर्जेन्सी’ भनेर युद्धस्तरमा काम गर्नेतिर ध्यान नदिएको गुनासो गरे । ‘यो मन्त्रिपरिषद्मा छलफल गर्नुपर्ने विषय हो,’ उनले भने, ‘डढेलोलगायत विपद्लाई न्यून गर्न सुरक्षा निकायलाई परिचालन गर्न सकिन्थ्यो, त्यसमा ढिलाइ भयो । कोभिड नियन्त्रणमा जस्तै चासो अहिले देखाउनुपर्ने बेला आएको छ ।’

प्रकाशित : चैत्र १७, २०७७ ०८:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×