दलीय रडाकोको दीर्घकालीन मल्हमपट्टी- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

दलीय रडाकोको दीर्घकालीन मल्हमपट्टी

अहिलेका दलहरू अरूका सिद्धान्तको गहनता जान्दैनन् । पढ्दैनन् । कार्यकर्तालाई दीक्षा दिँदैनन् । अहिलेको गुटगत तथा दलगत भागबन्डे राजनीतिले यो कुरा स्पष्ट गरेको छ ।
विद्यानाथ कोइराला

बुझाइको पीडा
वर्ग । रक्तिम क्रान्ति । सर्वहाराको जित । साम्यवादीको समाज बुझ्ने मन्त्र यही हो । नारी र पुरुषको भेद खोजे पनि । धनी र गरिबको भेद खोजे पनि । दलित र गैरदलितको सम्बन्ध खोजे पनि । मधेस, पहाड र हिमालको कुरा गरे पनि । जनजाति र बाहुन–क्षत्रीबीचको सम्बन्धको कुरा गरे पनि । जहाँ पनि यही मन्त्र लगाए हुन्छ । सर्वाैषधि मन्त्र । वर्गीय मन्त्र । जहाँ पनि वर्गीय समाज छ । वर्गीय शोषण छ । वर्गीय असमानता छ । हेर्ने चस्मा यही बनाए हुन्छ । वर्गीय खाडल पुर्नुपर्छ । सर्वहारा वर्गको उत्थान गर्नुपर्छ । यति भनेपछि जहाँ भाषण गरे पनि हुन्छ । यसो हुनुमा निश्चयवादी सोचको भरिया बन्ने दीक्षा छ ।

अहिलेको सडक तथा सदन संघर्ष पनि यसरी बुझ्न सकिएला त ? संसद् भंग गर्ने प्रधानमन्त्री र राष्ट्रपति अभिजात वर्ग हुन् त ? प्रचण्ड र माधव नेपालहरू सर्वहारा वर्ग हुन् त ? सडकका गालीमा बर्सेका शब्दले वर्गीयता नै बुझाएका हुन् त ? ओली वर्गले प्रचण्ड–माधव वर्गलाई निस्तेज गर्न खोजेका हुन् त ?प्रचण्ड–माधव वर्गले ओली वर्गलाई निस्तेज गर्न चाहेका हुन् त ? के साम्यवादीहरूको अहिलेको पदीय रडाको वर्गीय संघर्ष हो त ? वर्गीयताका महापण्डितहरूको चिन्तनलाई बुद्धिजीवीहरूले खोतल्ने हो त ? जोन लक तथा हब्सले बुझेको शान्तिपूर्ण संसार नागरिक समाजले खोज्ने हो कि त ?

अन्तरविरोध । अन्तद्र्वन्द्व । साम्यवादीले भन्ने नरम शब्दहरू हुन् । सडकका गालीगलौज अन्तद्र्वन्द्व हुन् त ? अन्तरविरोध हुन् त ? मिडियाका तेजोवधी शब्दहरू अन्तद्र्वन्द्व हुन् त ? अन्तरविरोध हुन् त ? दर्शनभित्रका । व्यवहारभित्रका । दर्शन र व्यवहार नमिल्दा बखतका । कुन खाले अन्तरविरोधहरू हुन् ? अन्तद्र्वन्द्व हुन् ? साम्यवादीकै शब्दमा सडकमै चर्काउनुपर्ने खालका हुन् त ? जग नै हँसाउनुपर्ने खालका हुन् त ? उछाल्नैपर्ने हुन् त ? माओका शब्दमा अन्तरविरोध त सम्पत्ति पो हो । पहिचान पनि त्यही हो । उनका शब्दमा जीवन नै अन्तरविरोध हो । किनकि जीवन छ त्यसैले मृत्यु छ । मृत्यु छ त्यसैले त जीवन छ । यही अन्तरविरोधमा सम्झौता हुन्छ । स्वीकार हुन्छ । अनि विकास हुन्छ । यसरी हेर्दा माओको आँखामा ओली र प्रचण्ड–माधवको पहिलो तरेलीको अहिलेको सडक संघर्ष अन्तरविरोध हो त ? अन्तद्र्वन्द्व हो त ? ओली र माधव–झलनाथ खनालहरूको दोस्रो तरेलीको दन्तबजानी संघर्ष अन्तरविरोध हो त ? सिसिरोले बुझेको असल समाज बनाउने नागरिक समाज (सिभिलिटी) ले मुख खोल्ने पो हो कि त ?

माक्र्सले बुझेको अन्तरविरोध सामाजिक शक्तिको विरोध हो । उनको आर्थिक निश्चयवादी सोचमा पुँजीवादीको विरोध हो । त्यसो हो भने ओली पुँजीवादी हुन् भनिएको हो त ? उनको शासनसत्ता पुँजीवादी सत्ता भनिएको हो त ? कल्याणकारी राज्यको वकालत गर्ने आधुनिकोत्तर नागरिक समाजले कतै बोल्नुपर्ने हो कि त ?

लेनिनले बुझेको अन्तरविरोधमा मिल्नै नसक्ने परिवेश (एन्टागोनिज्म) हुन्छ । उनकै दृष्टान्तमा पुँजीवादी र सर्वहाराजस्तो । मालिक र मजदुरजस्तो । जमिनदार र खेतीहर (पिजेन्ट्स) जस्तो । यो आँखाबाट हेर्दा ओली र प्रचण्ड–माधव तथा ओली र माधव–झलनाथको शक्ति–संघर्ष मिल्नै नसक्ने माक्र्स र माओले बुझेको बुर्जुवा तथा सर्वहाराको लडाइँ हो त ? अरस्तुका शब्दको राजनीतिक पक्षधर बनेको नागरिक समाजले भन्नुपर्ने हो कि त ? ग्राम्स्कीका शब्दको राज्यविरुद्ध उभिएको नागरिक समाजले अथ्र्याउने हो कि त ? विश्व बैंकका शब्दमा सर्वौषधि बनेको नागरिक समाज घोत्लिने हो कि त ?

पीडाको विकल्प

राणा हटाऊ अभियान नेपाल प्रजापरिषद्मा पलायो । नेपाली कांग्रेसले त्यसैलाई बोक्यो । जमिनदार नास्ने अभियान झापामा पलायो । वर्गशत्रुको सफाया जनयुद्धमा पलायो । निश्चित जाति र क्षेत्रका मानिसलाई हटाऊ अभियान ठाउँ–ठाउँमा पलायो । ‘राजसत्ता हटाऊ’ अभियान राजनीतिक दलहरूमा पलायो । पछिल्ला कार्यहरू असहिष्णु सोचकै उपज हुन् । तिनकै निरन्तरता हुन् । एकअर्कालाई निषेध गर्ने संस्कारकै निरन्तरता हुन् । वर्गीय चिन्तनकै कडी हुन् । सर्वत्र वर्गशत्रु देख्ने र देखाउने चिन्तनकै परिणति हुन् । यी र यस्ता परिणतिको निरन्तरताका शास्त्रीय अभियानहरू बोक्ने तथा बोकाउने धेरै भयौं । सिद्धान्तले । व्यवहारले । यही कुरामा रमाउने कि विकल्प खोज्ने ? निश्चित दर्शन ठीक, अर्काे दर्शन बेठीक भनिरहने कि आफूले बोकेको दर्शनका पनि समस्याहरू खोज्ने ? अहिलेको मेरै दर्शन ठीक भन्ने बुद्धिले पीडा दियो । आक्रोश त्यसैको उपज हो । द्वन्द्व त्यसैको उपज हो । युद्ध त्यसैको उपज हो । अहिलेका दलहरूभित्रको रस्साकस्सी त्यसैको उपज हो । दलीय र अन्तरदलीय गालीगलौज त्यसैको उपज हो । यस्तो उपजमा रमाउने नेपालीलाई नागरिक समाजले वर्गीय चिन्तनमा पुनर्विचार गर्ने धारणा दिने पो हो कि त ? अन्तरविरोधको भाष्य सम्झाइदिने हो कि त ?

वर्गीय सोचको आर्थिक निश्चयवादी चिन्तन (इकोनोमिक डिटर्मिनिज्म) पुरानो भयो । अर्थात्, शास्त्रीय बन्यो । सोच्न मिल्ने । प्रयोग गर्न नसकिने । त्यसैले यो सोचमा सामाजिकता थपियो । यो थपाइको पनि तागत घट्तै गएको छ । पानी कम भएको घट्टजस्तै । यस स्थितिमा नागरिक समाजले वर्णसंकरीय चिन्तन बनाउने उपक्रम पो गर्ने कि त ? पुँजीवादी देशले सामाजिक भलाइका कार्यक्रमहरू मिलाएको जस्तो । साम्यवादी देशले लोकतन्त्रको निजीकरण तथा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता ग्यारेन्टी गरेजस्तो । यी वर्णसंकरीय विधिहरूको प्रयोग गरी वर्गीय विद्वेषी चिन्तनलाई वर्णसंकरीय तागतमा बदल्ने कि त ? यो काममा नागरिक समाजले पो पहल गर्ने कि ?

राजनीतिक दलहरू टुक्रिने क्रममा छन् । आफ्नो स्वार्थका लागि । आफ्ना मान्छेका लागि । आफ्ना रहरका लागि । आआफ्ना पदको निरन्तरताका लागि । आआफ्ना अहंतुष्टिका लागि । यसको सन्देश हो— दलीय सोचमा वर्गीयता छैन । दर्शन छैन । आदर्श छैन । गुणवत्ता छैन । अन्तरविरोधको अन्तर्य छैन । देश विकासको चिन्तन छैन । यो स्थितिमा नागरिक समाज पनि तिनै टुक्रामा मिल्नुपर्ने हो र ? मिल्दा र छुट्टिँदा नागरिक समाज पनि मतियार भएन र ? विरोधी भएन र ? यो काम त दलकै तलबी पूर्णकालीन वा आंशिक कार्यकर्ताले गर्दैनन् र ? गर्छन् भने नागरिक समाजले वर्णसंकरीय क्षेत्रको अभ्यास गर्ने कि त ? विषयत रूपमा । दर्शनगत रूपमा । व्यवहारगत रूपमा । अन्तरदलीय बुझाइहरूका बीचमा । यो काममा नागरिक समाजले अग्रसरता लिने कि त ?

विकल्प कार्यान्वयन पद्धति

नेपालका राजनीतिक दलहरूमा चार सिद्धान्त अभ्यासमा छन् । वर्गीय सिद्धान्त । प्रजातन्त्रीय सिद्धान्त । परम्परागत सिद्धान्त । तप्कीय सिद्धान्त । वर्गीय सिद्धान्त एमालेको हो । माओवादीको हो । तीभित्रका चोइटाहरूको हो । उपचोइटाहरूको हो । गुटहरूको हो । उपगुटहरूको हो । प्रजातन्त्रीय सिद्धान्त नेपाली कांग्रेसको हो । यसका चोइटाहरूको हो । गुट–उपगुटहरूको हो । परम्परागत सिद्धान्त राप्रपाहरूको हो । तिनका चोइटा–उपचोइटाहरूको हो । क्षेत्रीय चिन्तनसहितको विकेन्द्रित सरकार जनता समाजवादीको सोच हो । तिनका चोइटा तथा उपचोइटाहरूको हो । यसरी हेर्दा नागरिक समाजले चारै सिद्धान्तको अध्ययन गर्नुपर्छ । तिनका मिल्दा सोचहरू पहिल्याउनुपर्छ । तिनै सोचको साझा कुरामा सबै दललाई सुसूचित गर्नुपर्छ । अहिलेका दलहरू अरूका सिद्धान्तको गहनता जान्दैनन् । पढ्दैनन् । कार्यकर्तालाई दीक्षा दिँदैनन् । अहिलेको गुटगत तथा दलगत भागबन्डे राजनीतिले यो कुरा स्पष्ट गरेको छ । यसलाई ध्यानमा राखी मुस्लिमहरूले अकिदा र मूल कुरा बनाए । अभ्यास गरे । अकिदा सामाजिक अभ्यास हो । मूल कुरा दर्शन हो । सिद्धान्त हो । अर्काे शब्दमा भन्दा, दलहरूको मूल कुरा बाहिर ल्याउनुपर्छ । अकिदामा अल्झिएका अहिलेका चोइटा तथा उपचोइटाहरूलाई तिम्रा भिन्नताहरू यति मात्रै हुन् भन्नुपर्छ । यो काम नागरिक समाजले गर्न सक्छ । गर्नु पनि पर्छ । नत्र त उनीहरू पनि दलका वा तिनका चोइटा एवं उपचोइटाहरूका अकिदाकै अभ्यासी बन्छन् । बनाइन्छन् ।

दलहरूको अभ्यासले देखायो, आफूलाई जुन जीवी भने पनि जीवीहरू नेताकै पिछलग्गू हौं । ओली र प्रचण्ड भिन्न हुँदा भिन्नै हौं भन्नेहरू । तिनीहरू मिल्दा एकै हौं भन्नेहरू । ओली इतर र भितर बन्दा त्यही गीत गाउनेहरू । इतर तथा भितरलाई मिलाउँछौं भन्दा पनि शीर्षस्थ नेताका स्वार्थभन्दा पर सोच्न नसक्नेहरू । ओली तथा माधव–झलनाथ बन्दा पनि अन्तरविरोध हो कि होइन भनी छुट्टयाउन नसक्नेहरू । साम्यवादीहरूको विवादको जड त भागबन्डा थियो । विरोध थियो । अन्तरविरोध थिएन । संसद् विघटन त परिणति थियो । संसद् पुन:स्थापना पनि परिणति थियो । अर्थात्, नागरिक समाजले कलहको जड र परिणति नै चिनेन । चिनाएन । यसरी परिणतिलाई नै जडको संज्ञा दिने जमातहरू नागरिक समाज हौं त ? हुन सक्छौं त ? यो स्थितिमा नागरिक समाजले अनेकन् जीवीहरूसँग संवाद गर्नुपर्छ । बुद्धिजीवीसँग । लेखकहरूसँग । विद्यार्थीहरूसँग । शिक्षकहरूसँग । प्राध्यापकहरूसँग । संवादको गेडो सिद्धान्तमा हुन सक्छ । अकिदामा हुन सक्छ । अन्तरविरोधको अन्तर्यसँग हुन सक्छ । दलीय नेताहरूसँग हुन सक्छ । यो संवादका लागि नागरिक समाजले काम गर्नुपर्छ ।

मूल तथा अकिदाको समसामयिकीकरण

वर्गको सोच निश्चयवादी हो । समाजचाहिँ परिवर्तनवादी छ । वैदिक पुर्खाको शब्दमा, ‘गाई’ । चल्ने हुनाले ‘गाई’ भनेका हुन् उनीहरूले । उनका लागि सूर्यको रश्मि गाई हो । मानिस र जनावर पनि गाई हुन् । ग्रह तथा नक्षत्र पनि गाई हुन् । यो कुरा बुझे–बुझाएका पुर्खाका सन्ततिले निश्चयवादी सोच बोक्नु उपयुक्त हो र ? बुद्धले पनि वस्तुलाई चलमा बुझ्ने तरिका सिकाए । हामीले अझै पनि स्थिरमै सबै कुरा बुझे–बुझाएर पुग्छ र ? माक्र्सले पनि वस्तुलाई परिवर्तनसँगै बुझ्ने चिन्तन दिए । वर्गको चिन्तनचाहिँ स्थिरतामै बुझ्नुपर्ने हो र ? बुझाउनुपर्ने हो र ? चलमा बुझ्ने हो भने नेपालको विशेषता बुझ्नुपर्छ । बुझाउनुपर्छ । यो सोच बन्ने–बनाउने हो भने नेपाली दलहरूले बोकेका चिन्तनमा समय मिसाउनुपर्छ । स्थान मिसाउनुपर्छ । पुर्खाका शब्दमा दिक् पनि काल पनि । यसो गर्ने संस्कार बनाउन नागरिक समाज तयार छ त ? छैन भने नागरिक समाज भन्ने–भनाउने हैसियत हुन्छ त ? अकिदाहरूमा पनि यही नियम लागू गर्नुपर्छ । दिक्मा मिलाउने । कालमा मिलाउने । नेपालको विविधताले यही कुरा खोज्छ । भूगोलअनुसारको । संस्कृतिअनुसारको । परिवेशअनुसारको । यही चिन्तनमा लाग्ने–लगाउने हो भने मात्र सिद्धान्तहरू अद्यावधिक हुन्छन् । अकिदाहरू अद्यावधिक हुन्छन् । नागरिक समाज गतिशील हुन्छ । वैदिक पुर्खाका शब्दमा गवेषणवादी बन्छ । गाई खोज्न सक्ने । गाई चिन्न सक्ने । समयअनुसार राजनीतिक दललाई हिँडाउन सक्ने । आफू पनि दलका पिछलग्गू बन्न–बनाइनबाट माथि उठ्न सक्ने । हुइँयावादी बने–बनाइएको नेपाली समाजलाई धरातलमा अड्याउन सक्ने ।

नागरिक समाजको मर्यादा

प्रवृत्तिले मात्र चल्नेहरू पशु हुन् । दिमागले चल्ने प्राज्ञिक हुन् । मनले चल्ने संवेगी (एक्टिभिस्ट) हुन् । आदेशले चल्ने कार्यकर्ता हुन् । नुन खाएकाहरू हुन् । दिल र दिमाग मिलाउन जान्नेहरू मात्र एक्काइसौं शताब्दीको नागरिक समाज हुन् । अध्ययनहरू त्यसै भन्छन् । ती अध्ययनको अपेक्षा हो, नागरिक समाज विधागत विज्ञता भएको हुन्छ । निष्पक्ष । अनेकौं मुद्दालाई मिलाई (क्रस कटिङ) क्याप्सुल बनाउन जान्ने । सदैव नयाँ मूल्य र मान्यता बनाउन जान्ने । नेता तथा जनतालाई संवादमा झोंक्न जान्ने । अन्यथा नागरिक समाज अरस्तुको जस्तो हुन्छ । दलको । दलीय मुद्दा बोक्नेहरूको । अहिले नागरिक समाज अपत्यारिलो छ । यसले दलीय मुद्दा बोक्ने गरेको छ । दलकै सोचलाई ब्रह्म ठानेको छ । त्यसकै तरिकामा समाहित हुन जानेको छ । दलकै वैतनिक कार्यकर्ताजस्तो भएको छ । दलसँगै जिउन जान्ने । सक्ने । चाहने । यो स्थिति अठारौं शताब्दीमा ठीक थियो । निश्चयात्मक साम्यवादी शासनसत्तामा पनि ठीक थियो । अहिले हामी भिन्न परिवेशमा छौं । भिन्न क्षमतामा छौं । नागरिक समाजका सदस्यहरूलाई पनि यसरी बदलिएको दिक् तथा कालबारे जानकारी गराउनुपर्ने दखिन्छ । यसो गरे मात्र नागरिक समाज मर्यादित हुन्छ । अन्यथा दलकै भएर बस्छ । दल ठीक भन्ने । दल बेठीक भन्ने । गुटकै भएर बस्छ । गुट ठीक भन्ने । गुट बेठीक भन्ने ।

टुंगो

नाउर–जुधाइ नेपाली नेताको बुद्धि बन्यो । भ्यागुतो–तनाइ तिनको प्रवृत्ति बन्यो । काग–कराइ तिनको भाषण बन्यो । त्यही जुधाइ, त्यही तनाइ, त्यही बोलाइले गर्दा नेताको वजन हरायो । हराएको वजन नै गहकिलो छ भन्ने कार्यकर्ताहरूले नेतालाई प्रकारान्तरले नौटंकी साबित गरिसके । चेत हुने नेताले संन्यास लिए हुने भयो । बोलेको र बरबराएकोमा फरक नजान्ने नेता, तिनका कार्यकर्ता वा स्वार्थ समूहले मात्रै नेतामा भर गर्ने दिन आयो । यो स्थिति बदल्न देशले विषयगत विज्ञता भएका नागरिक समाजको खोजी गरेको छ । एक्काइसौं शताब्दीको नागरिक समाज । त्यही समाजले मात्र नेपालको वर्ग चिनाउन सक्छ । वर्ण चिनाउन सक्छ । जात चिनाउन सक्छ । जाति चिनाउन सक्छ । धर्म चिनाउन सक्छ । ती सबैको योगफल चिनाउन सक्छ । यसो गरे मात्र शास्त्रीय रक्तिम क्रान्तिको बोली बदलिन सक्छ । सिद्धान्तहरूमा नेपालीपना मुखरित हुन सक्छ । अन्तरविरोध र भागबाँडीमा भेद देख्न सक्छ । जड र परिणतिमा फरक चिन्न सक्छ । अनि मात्र नेता जे भन्छन् त्यही सही हो भन्ने जनसमाज बदलिन सक्छ । दिक् र काल नचिनेका नेतालाई पाखा लगाउने संस्कार बन्छ । ज्ञान, संकथन (डिस्कोर्स) तथा सहभागितामा मात्रै निर्णय गर्ने नागरिक समाज बन्न सक्छ । बनाउन सकिन्छ । यो सोचमा संवाद पो गर्ने कि त ? भविष्यमा अहिलेको जस्तो भागशान्तिका लागि टुक्रिने र टुक्रयाउने राजनीतिको अन्त्य गर्न सकिन्छ कि त ? ढिक्किने (बल्कनाइज्ड) समाजलाई विवेकी समाज बनाउन सकिन्छ कि त ? सोचौं ।

(शुक्रबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट)

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७७ १९:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

देशले खोजेको दस्ता

कतै राजनीतिक नेता, सुरक्षादस्ता, आक्रामक दस्ता, बिनाकाम पाल्नुपर्ने समूह तथा नुन एउटाको खाने अनि काम अर्काको गर्नेहरूले एकपटक आत्मालोचना गर्ने कि ?
विद्यानाथ कोइराला

सुरक्षा/आक्रामक वा समालोचक दस्ता खोज्ने ?हो र हैन भन्नेहरू सुरक्षादस्ता (भ्यानगार्ड) हुन् । राजनीतिक नेताका संरक्षक । तिनका विचार तथा गराइका संरक्षक । लेनिनले खोजेको त्यही हो । माओले हुर्काएको आक्रामक दस्ता (रेडगार्ड) पनि त्यही हो । उनको सुरक्षादस्ता पनि त्यही हो । नेताको भत्खौरो पनि त्यही हो । मार्क्सले खोजेको पनि पुँजीपति वर्गविरुद्ध लाग्ने दस्ता हो । त्यो पनि संरक्षक दस्ता हो । आक्रामक दस्ता हो । भत्खौरा हो । यसको अर्थ हो— साम्यवादी सिद्धान्त तथा व्यवहारले राजनीतिक दलको क्लास लाइनका लागि सुरक्षादस्ता चाहन्छ ।

आक्रामक दस्ता चाहन्छ । निश्चित उद्देश्यका लागि नेताले भनेको मान्नेहरूको जमात चाहन्छ । इसाईको शब्दावलीमा ‘विश्वासी’ चाहन्छ । हिन्दुको शब्दमा ‘भक्त’ चाहन्छ । गुरु–आदेश शिरोपर गर्ने व्यक्ति चाहन्छ । ‘विश्वासी’ को विशेषता हो— पत्याउनु । ‘भक्त’ को विशेषता पनि त्यही हो । प्रश्न नगर्नु । आदेश मान्नु । यहीँ प्रश्न हुन्छ— के ‘विश्वासी’ वा ‘भक्त’ हरू समालोचक दस्ता (क्रिटिकल मास) हुन सक्छन् त ? सुरक्षा/आक्रामक दस्ता पाल्ने–पोस्ने राजनीतिक दलहरू समालोचक दस्ता रुचाउँछन् त ? हुर्काउँछन् त ?

समालोचक दस्ताका पनि अनेक पुस्ता छन् । पश्चिमी दुनियाँका सुरुका पुस्ताले आणविक भौतिकशास्त्र (न्युक्लियर फिजियोलाजी) बाट शब्द जुराए— अणुहरूको ‘क्रिटिकल मास’ । उनीहरूले भने— परिवर्तनलाई पर्याप्त अणुहरू चाहिन्छन् । अणुहरू पुगेपछि परिवर्तन स्वचालित हुन्छ । समाजशास्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय शब्दमा अणु मान्छे हो । नेताको परिवर्तनसम्बन्धी एजेन्डा कार्यान्वयन गर्न ती मान्छेहरू पर्याप्त हुन् । यसैले नेताहरूले अपेक्षित ‘अणु’ हरू खोजे । हाइड्रोजनका निश्चित संख्याका अणु । अक्सिजनका निश्चित संख्याका अणु । त्यति भएपछि निश्चित रूपमा पानी बन्छ । यसको अर्थ हो— यस्ता सोचका मान्छेहरू यान्त्रिक हुन्छन् । सोचहीन हुन्छन् । अह्राएको काम गर्छन् । विश्वासी हुन्छन् । भक्त हुन्छन् । संरक्षक दस्ताजस्तै । आक्रामक दस्ताजस्तै । नाम भने समालोचक दस्ता नै हुन्छ । के हाम्रा दलीय दस्ताहरू यही पुस्ताका हुन् त ? कुरा आधुनिक गर्ने । कामचाहिँ पुरानै पुस्ताको गर्ने ।

दोस्रो पुस्ताको समालोचक दस्ताले भुइँमान्छेका मुद्दा ल्याउँछ । दलितका जातजातीय छुवाछुतका मुद्दा । उनका परम्परागत सीपहरूको उद्यमीकरणको मुद्दा । उनका आर्थिक विकासको मुद्दा । त्यस्तै जनजातिका मुद्दा । महिलाका मुद्दा । अपांगता भएकाहरूको मुद्दा । यौनिक अल्पसंख्यकका मुद्दा । सीमान्त ज्येष्ठ नागरिकका मुद्दा । त्यसका लागि यो पुस्ताको समालोचक दस्ता क्रियाशील हुन्छ । स्वाज्दनोभ्स्की तथा क्रेज्स्की (सन् २०१९) ले भनेअनुसार, समालोचक दस्ताले भुइँमान्छेका समस्या अनवरत रूपमा उठाइरहन्छ । पामेला ओलिभर तथा साथीहरू (सन् १९८५) को भनाइमा, जनभलाइका लागि यो दस्ता सदैव क्रियाशील हुन्छ । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालका लागि क्रियाशील हुन्छ । बेलाबेलाको भुल्काबाहेक के यो खाले सामाजिक दस्ता हामीसँग छ त ?

फ्रयांकफर्ट स्कुलका विद्वान्हरूले दुई धार समाते । पहिलो धारले हावरमास समात्यो । यसो गर्दा मुद्दाकेन्द्रित सञ्जाल बन्यो । बनाइयो । दोस्रो धारले सीमा भत्कायो । हर मुद्दालाई अन्तर्राष्ट्रिय कसीमा हेर्‍यो । यी विभाजित सोचहरूले भन्छन्— कुनै समालोचक दस्ताले समस्याको समाधान घरमै खोज्छ । कुनैले अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा खोज्छ । के हाम्रा समालोचक दस्ता फ्रयांकफर्ट स्कुलका विद्वान्हरूले भनेजस्ता छन् त ?

नेपाली दस्ताको संस्कार के छ ?

सबै राजनीतिक दलका दस्ता छन् । नेताका दस्ता छन् । कसैका स्वयंसेवी । कसैका किनुवा । कसैका अर्धतलबी (पार्ट टाइमर) । कसैका पूर्ण तलबी (होल टाइमर) । ती सबै दलका तथा तिनका नेता संरक्षणका लागि बनेका छन् । बनाइएका छन् । नेताको विरोध गर्नेविरुद्ध ‘अरिंगाल’ बनाइएका छन् । यसको अर्थ हो— हाम्रा राजनीतिक दलले संरक्षक दस्ता खोजे । आक्रामक दस्ता खोजे । साम्यवादी राजनीतिक दलले त लेभी उठाएर दस्ता पाल्ने तलबी संस्कार नै बनायो । अरू दलका नेताहरूले पटके सहयोग गर्ने नीतिगत संस्कारलाई निरन्तरता दिए । मगन्ते दस्ता । दानी नेता बनाउने संस्कार । हाम्रो संस्कार यही होइन र ?

तत्कालीन माओवादीका शीर्षस्थ नेता प्रचण्डले उत्पादन–दस्ता बनाउने प्रस्ताव गरेका थिए । हेटौंडा सम्मेलन साक्षी छ । यो चिन्तन कार्यान्वयन भएन । भियतनामका नेता हो ची मिन्हले भारत भ्रमणमा त्यहाँका राजनीतिक नेताहरूलाई सोधेका थिए, ‘तपाईंहरूको पेसा के हो ?’ भारतीय नेताहरूले एकसाथ भने, ‘हाम्रो पेसा राजनीति हो ।’ हो ची मिन्हको जवाफ थियो, ‘मेरो पेसा कृषि हो । खेतमा काम गर्छु । राजनीति मेरो सेवा हो ।’ यी दुई उदाहरणले भन्छन्— हाम्रा राजनीतिज्ञ तथा तिनका दस्ताहरू पराश्रयी जीव हुन् । त्यही पराश्रयी जीवनशैलीले गर्दा उनीहरू धनसेवी भएका हुन् । सुविधासेवी भएका हुन् । बिचौलियासेवी भएका हुन् । भ्रष्टाचारीसेवी भएका हुन् । दुई नम्बरीका सेवी भएका हुन् । ‘धन्दा’ का सेवी भएका हुन् । माफियाका सेवी भएका हुन् । भौतिकवादी चिन्तन मात्र बोक्ता वा बोकाउँदा लेखनाथ पौड्यालको ‘म खाऊँ मै लाऊँ’ भन्दा पर गएका छैनन् । जान पनि सक्तैनन् । अर्थात्, चाणक्यले देशको काम गर्दा देशकै तेल खर्चने बत्ती बालेको तथा चिनियाँलाई भेट्ता आफ्नो कमाइको बत्ती बालेको सन्दर्भ बुझ्दैनन् । बुझे पनि बुझ पचाउँछन् । हाम्रो संस्कार यही होइन र ?

किनुवा, अर्धतलबी, तथा पूर्ण तलबी कार्यकर्ताहरू सुरक्षादस्ता बन्न सक्छन् । आक्रामक दस्ता बन्न सक्छन् । दूधको दूध पानीको पानी छुट्याउने समालोचक दस्ता बन्न सक्तैनन् । यहाँ नुन खाएपछि बैगुन नगर्ने चिन्तनले काम गर्छ । गरेकै छ । तर नुन खाएर पनि समालोचक बन्ने हाम्रो पुर्ख्यौली संस्कार छ । महाभारतका भीष्म पितामहले कौरवको नुन खाए । तैपनि उनले भने, ‘तिमी जित्दैनौ । जित पाण्डवको हुन्छ ।’ विदुरले पनि त्यसै भने । नुन खाँदा पनि लडाइँमा तिम्रो हित छैन भन्ने तागत उनीहरूको विद्वत्ताले दिएको थियो । तर दल तथा नेताका सुरक्षा/आक्रामक दस्तामा त्यो विद्वत्ता छैन । किनुवा दस्तामा त हुने नै भएन । यो स्थितिमा अर्को सम्भावना थियो । त्यो हो— नेताहरूले जनस्तरका एजेन्डाहरूमा दस्ता परिचालन गर्नु । त्यो चिन्तनचाहिँ नेताहरूमै रहेन । उनीहरूले स्वार्थमा दस्ता परिचालन गर्ने संस्कार बनाए । लहडमा परिचालन गर्ने संस्कार बनाए । तेस्रो सम्भावना पनि थियो । त्यो हो— उत्पादन–दस्ता बनाउने । यो दस्ता पराश्रयी हुँदैनथ्यो । किनुवा हुँदैनथ्यो । पूर्ण तथा आधा तलबी हुँदैनथ्यो । उल्टै आफ्नो दललाई लेभी बुझाउने हैसियत राख्थ्यो । त्यसो भएको भए ऊ नुनको बोझले किचिँदैनथ्यो । नुन खुवाउनेको दम्भले थिचिँदैनथ्यो । परिणामतः त्यो दस्ता समालोचक बन्न सक्थ्यो । राम्रोलाई राम्रो भन्न सक्ने । नराम्रोलाई नराम्रो भन्न सक्ने । नुन खाँदा विदुर र भीष्म पितामहजस्तो । निष्पक्ष बन्दा पौराणिक यमराजजस्तो ।

केका लागि दस्ता ?

केका लागि दस्ता बनायौं ? अब तिनलाई केका लागि परिचालन गर्ने ? सबै राजनीतिक नेताहरूले सोच्नैपर्ने कुरा यही हो । आफ्नो सुरक्षाका लागि ? आफ्ना विरोधीलाई आक्रमण गर्नका लागि ? सीमान्तीकृत समुदायका समस्याको समाधानका लागि ? उनीहरूले बुझ्नुपर्ने हो— सुरक्षादस्ता भूमिगत राजनीतिज्ञले खोज्छन् । आक्रामक दस्ता क्रान्ति गर्नेले खोज्छन् । यस अर्थमा अहिलेका सत्ताधारी तथा विरोधी दलहरूले सुरक्षा/आक्रामक दस्ता बनाउनु वा तिनका दस्ता बन्न युवाहरूले स्विकार्नु भनेको घातोन्मुख बाटो समात्नु हो । किनकि दस्ताले थप दस्ता माग्छ । सैन्यकरणसम्बन्धी अध्ययनहरू त्यसै भन्छन् । सैनिक खर्च बर्सेनि बढ्ने कारण त्यही हो । संरचनाले गर्दा बढ्ने । व्यक्तिले गर्दा बढ्ने । सुरक्षा/आक्रामक दस्ता प्रकारान्तले बिनाबर्दीका सैन्य हुन् । चलायमान सदस्यको बढ्दो संख्याले त्यही संकेत गर्छ । पराश्रयी ती बिनाबर्दीका दलीय सैन्य पाल्नुपर्दा दलहरूको खर्च बढ्छ । परिणामतः त्यही दस्ता आर्थिक बेइमानीका लागि राजनीतिक नेतृत्वलाई बाध्य पार्ने समूह बन्छ । यसको अर्थ हो— तीन कारणले दस्ता पाल्नुको औचित्य छैन । पहिलो, सत्ताधारी वा विरोधी दलका नेताहरूले सरकारबाटै सुरक्षादस्ता पाएका छन् । लिने–खाने मामिलामा सबै दलका नेतृत्वहरूबीच एकस्वर छ । अपवादवालाहरूको स्वर मसिनो (मर्मरिङ साउन्ड) छ । दोस्रो, विरोधीहरूले पनि संवाद गर्ने संस्कार बनाउन थालेका छन् । त्यसैले तिनलाई आक्रमण गर्नुपर्ने स्थिति छैन । तेस्रो, ती दस्ताहरूले सीमान्तीकृत समूहका मुद्दा उठाएको उदाहरण पनि छैन । छ जना दलित युवाको अमानवीय तरिकाले ज्यान लिने रुकुमको घटनामा दलीय मौनता यसको संकेत हो । कोरोना अवधिमा ८७ लाख विद्यार्थीले १० महिनाको पढाइ गुमाउँदा पनि एक शब्द नबोल्ने दलीय दस्ताको सोचले यसलाई प्रमाणित गरेको छ । उखु किसानहरूलाई ज्यान लिनेसम्मको दुःख दिने उद्यमीविरुद्ध आवाज नउठाउने दस्ताको व्यवहार यसको थप प्रमाण हो । यस अर्थमा दलहरूलाई मार्क्सले भनेजस्तो सहरी कामदारहरू (प्रोलेटारियट अर्बन वर्किङ क्लास) को दस्ता चाहिन्न । माओले भनेजस्तो ज्यालादारीमा काम गर्ने किसान तथा साना किसानको जनदस्ता (पिजेन्ट्स पपुलर मास) पनि काम छैन । न त दलैपिच्छे बने–बनाइएका शिक्षक, विद्यार्थी, कर्मचारी, मजदुर, ट्रेड युनियन, मानवाधिकारकर्मी आदिकै दस्ता जरुरी छ । सत्ताधारी नेताहरूले यसको अनुभूति गरेका छन् । तिनैले आफूलाई लाचार छाया बनाएको अनुभूति गरेकै छन् ।

अब के गर्ने ?

दस्ताको बनोटले भन्छ— हामीसँग किनुवा दस्ता छ । घरपालुवा दस्ता छ । रोजगारदाताभन्दा दलको काममा सम्मान देख्ने जागिरे दस्ता छ । किनुवा दस्ता साझा हुन् । घरपालुवा दस्ता बोझ हुन् । रोजगारदाताभन्दा दलको काममा सम्मान देख्ने दस्ता नमकहराम हुन् । यी तीनैथरीलाई हो ची मिन्हको प्रश्नले उत्तर दिन्छ । पेसा खोज । राजनीतिलाई सेवा मान । प्रचण्डको उत्पादन ब्रिगेडले काम दिन्छ । आंशिक तथा पूर्णकालीन कार्यकर्ता पाल्ने पैसाका लागि नेताहरूले बाहिर साखुल्ले बन्दै भित्र अपराध गर्नुपर्दैन । अन्यथा केपी पाण्डे (कान्तिपुर, २०७७ माघ ९) ले भनेझैं प्रतिव्यक्ति ३०,००० रुपैयाँ ऋण बोकेको नेपालीले थप ऋण बोक्नुपर्छ । गार्हस्थ्य उत्पादनको ४.५ प्रतिशत सामाजिक सुरक्षा खर्च बेहोर्नुपर्ने देशका युवाले हो ची मिन्हको प्रश्नको भारी बोक्नुपर्छ ।

भगवान् कृष्ण काममा व्यस्त थिए । नारदलाई अचम्म लाग्यो र सोधे, ‘तपाईं किन काम गर्नुहुन्छ ?’ उनको उत्तर थियो, ‘मजस्तै हुने रहरमा तिमीले पनि काम गर्दैनौ कि भन्ने डरले ।’ कृष्णको इसारा बुझेका हो ची मिन्ह दिनको तीन घण्टा खेतीपातीको काम गर्थे । महात्मा गान्धी दिनहुँ चर्खा कात्थे । त्यसैले भन्ने गर्थे, ‘काम नगरी भोजन गर्ने व्यक्ति चोर हो ।’ यसको अर्थ हो— बिनाकाम भत्ता दिने कार्यक्रम बन्द गर्नुपर्छ । काम गर्न सक्ने ज्येष्ठ नागरिक (१५ लाख), अपांगता भएका व्यक्ति (१.२५ लाख), एकल पुरुष र महिला (७.२ लाख), लोपोन्मुख जातजाति आदिलाई के काम दिने भनी अस्ट्रेलियासँग सोधे हुन्छ । राजनीतिक दलले पालेका घरपालुवा दस्ता तथा बालबालिका (९ लाख) लाई के काम दिने, चीनसँग सोधे हुन्छ । निवृत्तिभरण पाउनेहरूलाई पनि सीप र क्षमताअनुसार काम लगाउनुपर्छ । यसो गर्नाले काम नगरी दाम खाने संस्कारको अन्त्य हुन्छ । भोलिका युवाले पाल्नुपर्ने समुदायबाटै पनि केही प्रतिशत आर्जन हुन्छ । यसो गर्ने हो भने दिनेको घमण्ड हट्छ । लिनेको हीनताबोध हट्छ । देशको ढुकुटी सित्तैंमा खाने बानीको अन्त्य हुन्छ । क्रमशः आवश्यकताअनुसार दाम दिने समतामूलक चिन्तन अगाडि आउँछ । काम गर्न नसक्ने समूहको हकमा चाहिँ यो नियम लागू गर्नु हुँदैन ।

काम के दिने ? प्रश्न अगाडि आउँछ । यसका निम्ति भत्ता लिनेसँगै जवाफ हुन्छ । उनैले भन्छन्— यो काम गर्न सक्छु । गरिरहेको छु । भत्ता लिएबापत यति दिन यसरी काम गर्छु । शारीरिक काम । बौद्धिक काम । कारिन्दे काम । चिन्तनको काम । अनुसन्धानको काम । एउटा तरिका हो यो । दोस्रो तरिका हो— यो काम खुलेको छ, गर भन्न पनि सकिन्छ । अस्ट्रेलियाले जस्तो । तेस्रो तरिका नाङ्लो रेस्टुरेन्टको उपाय हुन सक्छ— बहिराहरूलाई रोजगारी दिनेजस्तो । पुलिस सिपाहीलाई सुरक्षा गार्डका रूपमा रोजगारी दिने फोरजीजस्ता संस्थाको उपाय हुन सक्छ । निवृत्तिभरण पाएकाहरूलाई मेन्टरिङको काम लगाउने स्याङ्जाको वालिङ नगरपालिकाले अपनाएको तरिका हुन सक्छ । यस्ता संस्थाहरूको सिर्जना पो गर्ने कि ? यस्ता सर्जकहरूलाई प्रोत्साहित पो गर्ने कि ?

सुरक्षा/आक्रामक दस्तालाई उत्पादन ब्रिगेडका रूपमा विकसित गर्नुपर्छ । लिजको जग्गामा खेती गराएर । पशुपालन गराएर । चीनले जस्तो सरकारका कामको रेखदेखमा लगाएर । सीप छ भने उत्पादन गर भन्ने अभियान चलाएर । उत्पादित वस्तु किनिदिने बंगलादेशको ब्राकको आरोङजस्तो संस्था बनाएर । उनीहरूको रुचिअनुसारको सीप दिएर । हाम्रै परम्परागत उद्यमहरूलाई उद्यमीकरण गर्न लगाएर । अन्य उपाय गरेर ।

दलीय बफादार तर रकम अर्कैको खाने शिक्षक, कर्मचारी, प्राध्यापक आदिलाई अब नुनको सोझो गर भन्नुपर्छ । अनि मात्र भीष्म पितामह तथा विदुरको जस्तो गरी भन्न सक्ने तागत आउँछ । देशले निश्चित बाटो लिन्छ । यसका निम्ति समालोचक दस्ता चाहिएको हो । कतै राजनीतिक नेता, सुरक्षादस्ता, आक्रामक दस्ता, बिनाकाम पाल्नुपर्ने समूह तथा नुन एउटाको खाने अनि काम अर्काको गर्नेहरूले एकपटक आत्मालोचना गर्ने कि ? हो ची मिन्ह सम्झने कि ? भीष्म पितामह तथा विदुर सम्झने कि ? देशले कस्तो दस्ता खोजेको छ ? प्रश्न युवा, राजनीतिक दल, विज्ञ तथा सरकारको आडमा छोडें ।

(शुक्रबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : माघ २२, २०७७ १८:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×