राजनीति कसका लागि ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

राजनीति कसका लागि ?

दुर्गा कँडेल छत्कुली

नेपालको संविधान २०७२ जारी भइसकेपछि राजनीतिक क्रान्तिको चक्र पूरा भयो, अब आर्थिक क्रान्ति गर्नुपर्छ भन्ने भाषण नेताहरूले धेरै गरे । संघीय शासन प्रणालीलाई मजबुत बनाएर आर्थिक क्रान्तिका लागि स्थिर सरकार भन्दै एमाले र माओवादी केन्द्र मिलेर चुनाव लडे । झन्डै दुईतिहाइ बहुमतको सरकार पनि बन्यो । पछि दुवै पार्टीको एकता भएर बन्यो— नेकपा ।

अब केही भई पो हाल्छ भन्ने आशा त्यतिखेर जनतामा जागेको थियो । तर, एकीकरण भइसके पछिको छ महिना पनि नपुग्दै नेकपामा खिचातानी सुरु हुन थाल्यो । अहिले तीन वर्ष पार गर्दैगर्दा एकता यसरी गर्ल्याम्म ढल्यो । अब कुनै पार्टीले दुईतिहाइ नजिकको बहुमत सायदै पाउँछ । त्यस्तो राजनीतिक स्थिरता देशले फेरि पाउन गाह्रो छ ।

कुनै राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूको व्यक्तिगत स्वार्थका कारण समग्र देश अन्योलतर्फ धकेलिनु राम्रो होइन । देश र जनतालाई राजनीतिक पार्टी विशेषको सिकार बनाउने परिपाटीको अन्त्य हुनु जरुरी छ । आजको दिनमा राजनीति व्यवसायमा परिणत भएको छ । जहाँ छिटोभन्दा छिटो पद, पैसा, पावर आर्जन गर्न जस्तोसुकै हर्कत गर्न पनि पछि परिँदैन । राजनीतिको भर्‍याङ चढेर पदमा पुग्ने अनि भ्रष्टाचारमा चुर्लुम्म डुब्दासमेत कारबाहीको भागी हुनु नपर्ने परिपाटी मानौं संस्थागत भइसकेको छ । हिजो गाउँबाट चप्पल पड्काउँदै हिँडेका ठुल्दाइहरू राजनीति गरेकै भरमा आलिसान महलमा मार्सीको भुजा र बँदेलको मासु ज्यूनार गरिसिन्छ । तर ठुल्दाइहरूको सम्पत्ति विवरण सर्वाजनिक हुँदा तिनले साँच्चिकै ती सर्वहारा जनताको सेवाका लागि राजनीति गरिरहेका छन् त भन्ने आशंका उत्पन्न हुन्छ ।

पदका लागि मरिहत्ते गर्ने, गुट र उपगुट खडा गरी राजनीति गर्ने, राम्राभन्दा हाम्राको संरक्षण गर्ने, स्वार्थका लागि जस्तासुकै आत्मघाती सम्झौताहरू गर्न पनि पछि नपर्ने, सधैं शक्तिकेन्द्रमा बस्न खिचातानी गरिरहने, पदीय स्वार्थका लागि आफ्नै समूहका साथीहरूलाई विश्वास नगर्नेजस्ता विशेषता हाम्रा नेताहरूमा पाइन्छ । नेताहरूले व्यक्तिगत स्वार्थका लागि राजनीति गर्दा देश अस्थिरतातर्फ उन्मुख छ । एकअर्कालाई नंग्याउने, खुइल्याउने होडबाजी चलेको छ । पदीय मर्यादा बिर्सेर मुखमा आएजति सबै गाली नेताहरूले एकअर्कालाई गर्छन् । के यस्तै राजनीतिक संस्कारले नयाँ पुस्तालाई सही बाटो देखाउला ? हामीले आउँदो पिँढीलाई राजनीति यस्तै गालीगलोज मात्रै हो भनेर सिकाउने हो ? राजनीतिक नेतृत्व वर्ग यस्ता प्रश्नमा गम्भीर हुनुपर्छ । अन्य क्षेत्रका अगुवाहरूले आफ्ना उत्तराधिकारी आफू क्रियाशील रहेकै समयमा बनाउँछन् । विडम्बना, राजनीतिमा शीर्ष नेताहरू मृत्युशय्यामा पुगेपछि मात्र उनीहरूले ओगटेका पद खाली हुन्छन् । अन्य पेसा/क्षेत्रमा निश्चित समय वा उमेरपछि अवकाश पाइन्छ तर नेपाली राजनीतिको शब्दकोशमा मानौं ‘अवकाश’, ‘निवृत्त’ जस्ता शब्द नै छैनन् ।

स्वार्थ मिल्दा विचार र आदर्शलाई तिलाञ्जली दिई जुट्ने अनि नमिल्दा एउटै सिद्धान्त बोक्छौं भनिरहँदा पनि फुट्ने प्रवृत्ति नेपाली राजनीतिमा नौलो होइन । तर यसपालिको नेकपाको फुटले संविधान र प्रणालीलाई नै असर गर्‍यो । नेकपाका दुई समूहले केहीअघि सडकमा सोझासाझा जनतालाई झुक्याएर ल्याए । गाउँगाउँबाट गाडीका गाडी सोझा नागरिकलाई मासु–भात र पैसाको लोभ देखाई राजधानीका सडक अस्तव्यस्त बनाइयो । केका लागि त्यसो गरियो भन्ने जवाफ कसैले दिएनन् । यस्ता सडक प्रदर्शनले सर्वसाधारणले निकै सास्ती बेहोर्नुपर्‍यो । यसको जिम्मेवारी कसले लिन्छ ?

ज्याला–मजदुरी गर्ने वर्गलाई भोकै राखी राजनीति कसरी हुन्छ ? आफूचाहिँ मार्सीको भुजा ज्युनार गरी झुसिलो डकार्दै मञ्चमा अरूलाई खुइल्याउने अनि जनताले चाहिँ दुई छाक खान पनि कष्ट ब्यहोर्नुपर्ने ? मजदुरले बगाएको पसिनाले देश चलेको छ, नेताहरू चलेका छन् । तिनै मजदुरको चुल्हो बल्न नदिएर राजनीति हुन्छ ? सडकमा जनता बटुलेर एकअर्कालाई गाली गर्दा नेताहरूलाई क्षणिक आनन्द त मिल्ला तर तिनले जनताको मनमा ठाउँ पाउँदैनन् । प्रदर्शनको होडबाजीले कसैलाई पनि राम्रो गर्दैन ।

राजनीतिज्ञले पद र स्वार्थका लागि जनमतको अवमूल्यन गर्ने, आफ्नो अधिकार दुरुपयोग गर्ने गर्नु हुन्न । जनताको समर्थन प्राप्त गरेर नेता बनेकाहरूले समाजको, जनताको हित हुने काम गर्नुपर्छ । अहिलेको अन्योलग्रस्त परिस्थितिलाई नेताहरू मिलेर छिटोभन्दा छिटो निकास दिनु जरुरी छ । जिम्मेवार नेता र दलहरूले सचेत भई आफ्नो साख जोगाउने समय पनि यही हो । राजनीतिज्ञहरूले आफ्नो होइन, देशको स्वार्थलाई अगाडि राख्नुपर्छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७७ ०८:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लगानीमा विविधीकरण

दुर्गा कँडेल छत्कुली

बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू र आर्थिक कारोबार एकअर्काका पर्याय हुन् । वित्तीय क्षेत्रलाई अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिन्छ । सम्पत्ति बढाउन कारोबारको प्रत्यक्ष भूमिका रहन्छ । अर्थले वित्तीय क्षेत्रलाई चलायमान बनाउँछ ।

अर्थ नहुँदो हो त, समाजमा लोभी–पापी, चोरी–चकारी, हत्या–हिंसा, मनमुटाव हुँदैनथ्यो होला । मानिसलाई आफ्नो शरीरभन्दा प्यारो लाग्छ पैसा र त्यही कमाउन इमानदारी र नैतिकतालाई तिलाञ्जलि दिन पनि पछि पर्दैनन् । र, सम्पत्ति आर्जनको कुनै सीमा हुँदैन ।

वित्तीय संस्थामा हुने सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा कर्जाले आगेट्छ । प्राप्त पैसालाई कसरी र कुन तरिकाले लगानी गर्ने भन्नेमा वित्तीय संस्था स्पष्ट भए मात्र सम्पत्ति बढाउन सकिन्छ । पछिल्लो समय वित्तीय संस्थाहरूले उल्लेख्य प्रगति गरेको तथ्यांकले देखाउँछ । उनीहरूको वासलातको आकार दिनप्रति दिन बढ्दो छ । समग्र वित्तीय संस्थाको सम्पत्तिको रूपमा रहेको कर्जा, २०६८ माघमा ७ खर्ब ३६ अर्ब रुपयाँ थियो । २०७७ पुसमा आइपुग्दा ३६ खर्ब ६२ अर्ब रुपयाँ पुगेको छ । कुनै पनि देशको अर्थतन्त्र सबल हुन वित्तीय क्षेत्र बलियो हुनुपर्छ । हाम्रो अर्थतन्त्र रेमिट्यान्सले टेको लाइरहेको छ र यसैका कारण वित्तीय संस्था पनि सबल भएजस्तो देखिन्छ ।

क, ख, ग र घ वर्ग गरी नेपालमा २०७७ पुससम्म जम्मा १४३ वटा वित्तीय संस्था छन् । र, दशैभरि छरिएका यसका शाखा लगभग ५९१५ छ । यी संस्थाहरूले निक्षेपकर्ताको रकम कर्जामा लगानी गर्छन् । निक्षेप र कर्जाको ब्याज अन्तर नै वित्तीय संस्थाहरूको कमाइको मुख्य आधार हो । रेमिट्यान्स बढेसँगै निक्षेपमा पनि वृद्धि हुन्छ र कर्जा लिन सक्ने क्षमतामा पनि बढोत्तरी हुन्छ ।

‘अप्टिकलफोर’ अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) को अनुसन्धान टोली हो । यो टोलीले आफ्ना सदस्यराष्ट्रहरूको मौद्रिक र वित्तीय नीतिको अध्ययन गरी प्रतिवेदन तयार पार्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट प्राप्त कर्जाको साँवा–ब्याज ऋणीले तोकिएकै समयमा तिर्नुपर्छ । तिर्न नसके ऋणीलाई कालो सूचीमा राख्ने तथा धितो जफत गर्नुपर्ने हुन्छ । यसो हुन नदिन बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले आफ्ना ग्राहकहरूलाई विभिन्न नामका शीर्षक बनाएर थप ऋण दिने, ऋणको पुनःसंरचना र पुनर्तालिकीकरण गर्ने गर्छन् ।

आफ्नो ब्याज आफ्नै पैसाबाट तिर्न दिइने ऋणलाई बैंकिक भाषामा ‘इभरग्रिनिङ’ भनिन्छ । इभरग्रिनिङ गरे कर्जा सधैं असल कर्जाका रूपमा रहिरहन्छ । बहुसंख्यक बैंक तथा वित्तीय संस्थाले यस्तै गर्दै आएकाले समग्र नेपाली वित्तीय क्षेत्रको खराब कर्जा २ प्रतिशतभन्दा कम रहेको आईएमएफको निष्कर्ष छ । यस्तो प्रवृत्ति बढ्दै गए कर्जाको गुणस्तर खस्कन गई भोलिका दिनमा समस्या आउन सक्ने जानकारहरू बताउँछन् । आधार दरभन्दा कम ब्याजदरमा कर्जा लगानी गरी कर्जाको वृद्धि गर्न बैंकहरूले गरेका क्रियाकलापहरूले वित्तीय अनुशासनमाथि नै प्रश्न खडा गरेको छ । यस्ता क्रियाकलापलाई नियामक निकायले हेरिरहने कि नियन्त्रणका प्रत्रिया बढाउने ?

बैंक तथा वित्तीय संस्थाको लगानीमा साना तथा मझौला कर्जाले कुल कर्जाको ठूलो अंश ओगटिरहेको विभिन्न अध्ययनले देखाउँछन् । यस्ता कर्जाहरूको नवीकरण हरेक वर्ष गरिन्छ । वित्तीय संस्थाहरूले यिनै कर्जाहरूमा जोखिम बढिरहेको बताइरहेछन् । कुनै पनि वित्तीय संस्थाले कर्जा नवीकरण गर्दा विभिन्न नामको प्रोडक्ट बनाउँछन् । तर आफ्नो ब्याज आफ्नै पैसाबाट असुल्नुचाहिँ राम्रो अभ्यास होइन । लगानीको सिद्धान्तले ‘सबै अण्डा एउटै टोकरीमा राख्नु हुँदैन’ भन्छ । यदि त्यो टोकरी पल्टियो भने सबै अण्डा फुट्ने डर हुन्छ । एउटा क्षेत्र, समूह, वर्गमा लगानी नगरी आनुपातिक रूपमा धेरै क्षेत्रमा जोखिमको मात्रालाई विश्लेषण गरी लगानीको ‘पोर्टफोलियो’ मिलाउन सक्नुपर्छ ।

अहिले वित्तीय संस्थाहरू कसरी हुन्छ, नाफा आर्जन गर्न मात्र केन्द्रित छन् । सुविधायुक्त ठाउँमा शाखा खोली लाभ लिने प्रवृत्ति बढ्दो छ । एउटाको ग्राहक अर्कोले तान्ने अस्वस्थ होडबाजी चलिरहेको छ । पछिल्लो समय सबै स्थानीय तहमा वित्तीय सेवाको पहुँच पुर्‍याउने उद्देश्य राज्यले लिएको छ ।

यसलाई साकार बनाउन नेपाल राष्ट्र बैंकले गाउँगाउँ पुग्ने वित्तीय संस्थाहरूको विशेष निगरानी गर्नुपर्छ । उनीहरूको सुविधा र व्यवस्थापन पक्षबारे चनाखो हुनुपर्छ । ग्रामीण भेगमा पनि वित्तीय सेवाको विस्तार गर्ने नीतिले त्यहाँका समुदाय लाभान्वित हुनेछन् नै, बचत गर्ने, कर्जाको उचित लगानी गर्नेजस्ता क्रियाकलाप पनि बढ्नेछ । सँगसँगै जोखिम उठाउने तथा लिने प्रवृत्तिको विकास पनि क्रमिक रूपमा हुनेछ । लगानी बढ्न गई उत्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पर्नेछ । उत्पादनमा हुने वृद्धिले एकातिर आफूलाई आवश्यक पर्ने वस्तु तथा सेवा किन्न सकिन्छ भने, अर्कोतिर बढी भएको अरूलाई बिक्री गर्न सहज हुन्छ । यसबाट आम्दानी, रोजगारी, वस्तु तथा सेवाको माग बढ्ने र माग बढेसँगै पुनरुत्पादन पनि बढ्छ । त्यस्तै, संकलित बचत पुनर्लगानी हुँदा अर्थतन्त्रको समग्र व्यावसायिक चक्रमा सकारात्मक प्रभाव पर्न गई वित्तीय लगानीमा पनि थप वृद्धि हुने गर्छ ।

यसरी वित्तीय लगानीलाई विविधीकरणको माध्यमबाट सबै क्षेत्र, वर्ग र समूहमा पुर्‍याउन सके सर्वसाधारणबाट संकलित निक्षेपको लगानी सुरक्षित हुन सक्छ । कुनै एक क्षेत्र वा समूहमा समस्या आई घाटा बेहोर्नुपरे पनि अर्कोले पूर्ति गर्छ । सम्भावित क्षेत्रहरू पहिचान गरी उचित प्रक्रियाबाट गरिएको लगानीलाई सुरक्षित पार्न प्रभावकारी अनुगमनमा जोड दिनु जरुरी छ । गुणस्तरयुक्त सेवा प्रदान गर्दै बढीभन्दा बढी मुनाफा आर्जन गर्ने र प्राप्त मुनाफालाई स्थायी बनाउनु वित्तीय संस्थाको मुख्य उद्देश्य भएकाले लगानीमा विविधीकरण अनिवार्य सर्त हो । यसमा ध्यान नदिने वित्तीय संस्थाहरूको भविष्य अनिश्चित हुनेछ । पोर्टफोलियो मिलाएर लगानी गर्ने वित्तीय संस्थाहरूकै कारण अर्थतन्त्रलाई मजबुत हुने गर्छ ।

प्रकाशित : माघ २९, २०७७ ०८:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×