कोभिडपछिको विश्वमा कूटनीति- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कोभिडपछिको विश्वमा कूटनीति

अन्य विश्वव्यापी समस्याहरूले यही स्तरको प्राथमिकता पाउन जरुरी छ ।
एस. जयशंकर

कोभिड–१९ महामारीलाई परास्त गर्ने अभीष्टसहित हामी सन् २०२१ मा प्रवेश गरेका छौं । प्रत्येक समाजले यसलाई भिन्न तरिकाले सामना गरे पनि, यसविरुद्ध जुझे पनि वैश्विक कूटनीतिले आफ्नो सम्पूर्ण ध्यान साझा चिन्ता र सिकाइमा केन्द्रित गर्नेछ । धेरैजसो विषय भूमण्डलीकरणको प्रकृतिमाथि पनि निर्भर गर्छन् ।

भारतीय विदेशमन्त्री एस जयंशकर तस्बिर : भारतीय विदेश मन्त्रालय

यस घटनाले हाम्रो पुस्तालाई विशेष गरी आर्थिक क्षेत्रमा निकै सोच्न बाध्य बनाएको छ । सामान्य अर्थमा व्यापार, वित्त, सेवा, सञ्चार, प्रविधि तथा गतिशीलतामाथि साँच्चै सोच्नुपर्ने बेला आएको छ । यसले हाम्रो युगको एकअर्काप्रतिको निर्भरता र परस्पर सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्छ । हाम्रो अस्तित्वको गहिरो अविभाज्यतालाई कोभिडले बाहिर ल्याएको छ । विश्वव्यापीकरणलाई बुझ्दै गर्दा महामारी, जलवायु परिवर्तन र आतंकवादजस्ता विषयलाई सहजै नकार्न सकिँदैन । कूटनीतिक विचार–विमर्शमा यी पक्षहरू समाविष्ट हुनैपर्छ जसको ज्वलन्त उदाहरणका रूपमा सन् २०२० मा हामीले महामारीलाई बेवास्ता गर्दा भोग्नुपरेको पीडा एवम् चुकाउनुपरेको मूल्यलाई लिन सकिन्छ ।

यसका धेरै फाइदा भए पनि विश्वले विश्वव्यापीकरणप्रति विविध प्रतिक्रिया झेलेको छ । धेरैजसो समाजबीच र समाजभित्रका असमान लाभबाट उत्पन्न हुन्छन् । तसर्थ यस्ता परिस्थितिहरूबारे बेखबर रहेका शासन पद्धति तथा प्रबन्धमाथि यसले ठूलो चुनौती खडा गरेको छ । हामी के कुरामा निश्चिन्त हुन जरुरी छ भने, यो विजेता र परास्त व्यक्तिबारे नभएर समुदायको दिगो विकासबारे हो । कोभिड–१९ ले सुरक्षा सम्बन्धमा हाम्रो बुझाइलाई पनि झकझकाएको छ । अहिलेसम्म राष्ट्रहरूले सुरक्षा भन्नेबित्तिकै सैन्य, खुफिया, आर्थिक र सांस्कृतिक गतिविधिलाई बुझ्थे, तर अहिले आएर यी मुलुकहरूले स्वास्थ्य सुरक्षालाई विशेष महत्त्व दिँदै भरलाग्दो एवम् सुरक्षित आपूर्ति प्रणालीउपर चासो र चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन् । कोभिड–१९ ले निम्त्याएको समस्याले हाम्रो वर्तमान अवस्था कति नाजुक छ भन्ने प्रस्ट्याएको छ । वैश्विक अर्थतन्त्रलाई जोखिमरहित बनाउन विकासका थप इन्जिनहरूको आवश्यकता पर्छ ।

बहुपक्षीय संस्था यस दुःखद अनुभवबाट राम्रोसँग निस्किन पाएका छैनन् । सन् १९४५ देखि नै धेरैजसो गम्भीर विश्वव्यापी महामारीविरुद्ध लड्न सामूहिक प्रयासहरू भएका छैनन् । तसर्थ यसमा गम्भीर समीक्षा हुन अत्यावश्यक छ । प्रभावकारी समाधान सृजना गर्नका निम्ति बहुपक्षीय संस्थालाई सुधार गर्न अत्यन्त जरुरी छ ।

कोभिड–१९ ले निम्त्याएको चुनौतीविरुद्ध प्रभावकारी रूपमा लड्न चालिने प्रयासले सन् २०२१ मा विश्वव्यापी कूटनीतिमाथि हावी हुने देखिन्छ । भारतले यसमा एउटा उदाहरण पेस गरिसकेको छ । भारतले मृत्युदरलाई घटाउँदै र निको हुने दरलाई बढाउँदै महामारीविरुद्धको लडाइँमा सफलता हासिल गरेको छ । यति मात्र नभएर १५० भन्दा बढी मुलुकलाई अनुदानस्वरूप औषधि आपूर्ति गरेर विश्वजगत्‌मै प्रशंसा बटुल्न सफल भएको छ ।

हाम्रो मुलुक भारत कोरोनाविरुद्धको खोप अभियानमा लागिसकेको छ । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले गर्नुभएको विश्वलाई नै सर्वसुलभ र सहज तरिकाले खोप उपलब्ध गराउन मद्दत गर्ने वाचा कार्यान्वयन अवस्थामा छ । भारतमा बनेको खोप नजिकका छिमेकी मुलुकहरू भुटान, माल्दिभ्स, बंगलादेश, नेपाल, मौरिसस, सेसेल्स र श्रीलंका मात्र नपुगी भारतभन्दा निकै टाढाका मुलुकहरू ब्राजिल र मोरक्कोमा समेत पुगिसकेको छ ।

यसबाहेकका अन्य विश्वव्यापी समस्याहरूले यही स्तरको प्राथमिकता पाउन जरुरी छ । पेरिस सम्झौतामा हस्ताक्षर गरिसकेको भारत जलवायु परिवर्तनले निम्त्याएको चुनौतीविरुद्ध लड्न कटिबद्ध छ । नवीकरणीय ऊर्जामाथि लिइएका लक्ष्यहरूलाई बढाइएको छ, वनक्षेत्रको आकार बढेर गएको छ, जैविक विविधता विस्तार गरिएको छ र पानीको उपयोगमा भारत बढी केन्द्रित भएको छ । भारतमा अपनाइएका अभ्यासहरू यसका विकास साझेदारहरू अफ्रिका र अन्य मुलुकमा पनि लागू गरिएका छन् । उदाहरण र ऊर्जाद्वारा, इन्टरनेसनल सोलार अलायन्स र कोअलिसन फर डिजास्टर रेजिलिएन्ट इन्फ्रास्ट्रक्चर पहलमार्फत भारतीय कूटनीति अघि बढिसकेको छ ।

आतंकवाद र यस्ता गतिविधिमा संलग्न तत्त्वहरूले निम्त्याउने चुनौती पनि डरलाग्दो छ । लामो समयदेखि सीमापार आतंकवादी समस्यासँग जुझ्दै आएको भारतले विश्वव्यापी चेतना अभिवृद्धि गर्न र समन्वित कार्यलाई प्रोत्साहित गर्न सदैव तदारुकता देखाएको छ । सुरक्षा परिषद्को गैरस्थायी सदस्यका रूपमा र एफएटीएफ र जी–२० जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा भारतको कूटनीति यसै विषयमा केन्द्रित हुनेछ ।

कोभिड–१९ ले सिकाएको अर्को अनुभव भनेको डिजिटल डोमेनको शक्ति हो । कन्ट्याक्ट ट्रेसिङलाई लिएर होस् वा वित्तीय वा खाद्यान्न सामग्रीको व्यवस्थालाई लिएर, भारतको डिजिटल फोकसले सन् २०१४ पछि प्रभावशाली नतिजा पाएको छ । कोभिड–१९ का कारण ‘जहाँसुकैबाट काम’ र ‘घरबाट अध्ययन’ जस्ता प्रयोगहरू व्यापक चलनमा आए । यी सबैले भारतको विकास कार्यक्रमसम्बद्ध उपकरणहरूलाई विदेशमा विस्तार गर्न सहयोग गर्नेछन् । साथै भारतका थुप्रै साझेदारको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछन् ।

यसका अलावा सन् २०२० मा भारतले विदेशमा रहेका ४० लाख भारतीय नागरिकलाई स्वदेश फर्काई समकालीन समयमा गतिशीलताको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ । कूटनीतिका माध्यमबाट गतिशीलतालाई सहजीकरण गर्नु विश्वव्यापी हितमा छ ।

सन् २०२१ मा सामान्य जीवनमा फर्किनु भन्नाले सुरक्षित यात्रा, राम्रो स्वास्थ्य, चलायमान आर्थिक गतिविधि र डिजिटल सञ्चालित सेवाहरूलाई बुझाउनेछ । यी पक्षहरू नयाँ कुराकानी र ताजा सिकाइमा व्यक्त हुनेछन् । कोभिडपछिको विश्व अधिक बहुध्रुवीय, बहुलवादी र पुनःसन्तुलित हुनेछ । र, भारतले आफूले आर्जेको अनुभवबाट नयाँ सिकाइ स्थापित गर्न सहयोग गर्नेछ ।

(जयशंकर भारतका विदेशमन्त्री हुन् ।)

प्रकाशित : फाल्गुन १४, २०७७ ०८:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘छोरीलाई धेरै पुलपुल्याउनुभ’को रैछ !’

विद्यार्थीहरूलाई नकुटी पढाउन सकिन्छ भनेर सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरूलाई तालिम दिएको वर्षौं भयो । तैपनि विद्यार्थी कुट्ने र विद्यार्थीलाई मूर्ख भन्ने शिक्षकहरूको संख्यामा कमी आएको छैन ।
मधु राई

केही दिनअघि दाङ, राजपुर गाउँपालिका–७ स्थित सिक्टा माविका शिक्षक हेमराज विक विद्यार्थी कुटेका कारण पक्राउ परे । गणित र विज्ञानका शिक्षक विकले आफ्नो विषयमा शून्य अंक ल्याएको भन्दै कक्षा १० का विद्यार्थीलाई नीलडाम हुने गरी कुटेका थिए ।

अभिभावकले उजुरी दिएपछि उनलाई प्रहरीले समात्यो । यस्तै गत माघमा झापाको कन्काई नगरपालिकास्थित चम्पापुर माध्यमिक विद्यालयमा खरिदार पदमा कार्यरत रविन मगरले शिक्षकको अनुपस्थितिमा कक्षा लिने गरेको समाचार छापियो । त्यही महिना उनले आफूले सोधेको प्रश्नको जवाफ नदिँदा कक्षा ४ मा अध्ययनरत १० वर्षीय कृष्णप्रसाद राजवंशीलाई कुटपिट गरेको पनि सार्वजनिक भयो । मरणासन्न हुने गरी कुटाइ खाएका विद्यार्थीको विराटनगरस्थित नोबेल मेडिकल कलेजमा उपचारका क्रममा मृत्यु भएको थियो ।

सधैं प्रथम तीनमा पर्ने मेरी छोरीलाई एक दिन कक्षा नियन्त्रण गर्न नसकेका कारण नेपाली विषयका शिक्षकले जगल्टाउँदै ढाडमा हिर्काए । कक्षा सकिएपछि छोरी रुँदै घर आइन् । संयोगवश, यसैको भोलिपल्ट विद्यालयले मेला आयोजना गरेको थियो । ती शिक्षकसँग विद्यालयमै भेट भयो । छोरीलाई किन कुटेको भनेर म झोंक्किएँ । आफ्नो बचाउ गर्दै उनले भने, ‘तपाईंहरूले छोरीलाई धेरै पुलपुल्याएर हुर्काउनुभ’को रैछ । हाम्रो पालामा सरहरूले रगताम्मे हुने गरी कुट्थे ।’ उनको स्पष्टीकरणले मलाई चित्त बुझेन । मैले प्रतिवाद गरें, ‘आफूले शिक्षकबाट पाएको सजाय ब्याजसहित असुल्दै हुनुहुन्छ विद्यार्थीलाई कुटेर ?’ मैले यति भनेपछि विवाद झनै चर्कियो ।

शिक्षण पेसालाई कुनै पनि पेसासँग तुलना गर्न मिल्दैन न त जोसुकैलाई पढाउने जिम्मा नै दिन सकिन्छ । विद्यार्थीहरूले शिक्षकबाट लेख्न–पढ्न मात्र सिक्दैनन्, उनीहरूले शिक्षकलाई आदर्श मानेका हुन्छन् । प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा शिक्षकका आनीबानीबाट ज्ञानगुनका कुराहरू पनि विद्यार्थीहरूले सिकिरहेका हुन्छन् । हुन पनि हो, शिक्षकले लेख्न–पढ्न मात्र सिकाउँदैनन्, आफ्नो सच्चरित्र र सद्गुणसमेत विद्यार्थीहरूमा हस्तान्तरण गरिरहेका हुन्छन् । त्यसैले त कतिपय शिक्षकलाई विद्यार्थी र अभिभावकले मात्र हैन, समाजले नै आदर्श व्यक्तिका रूपमा स्विकारेका दृष्टान्त पाइन्छन् ।

पछिल्लो समय जोकोहीले पनि जागिरका रूपमा शिक्षण पेसा अपनाउने गर्छन् । अधिकांश जागिरे शिक्षकहरूले आफूमा के–कस्ता गुण छन् र त्यसलाई कसरी बाँड्ने भन्नेबारे सोचेका छैनन् । त्यसैले कतिपय शिक्षितले ‘केटाकेटीलाई पढाउनु कुन गाह्रो काम हो र, पढाइहालिन्छ नि’ भन्ने गरेको पनि पाइन्छ । यस्ता सोच राख्ने कतिपय व्यक्तिबाट शिक्षा क्षेत्र प्रताडित छ । शिक्षण पेसा इज्जतिलो भए पनि विद्यार्थी कुट्ने केही शिक्षकका कारण हाम्रा कलिला छोराछोरीले निकै दुःख पाएका छन् । विद्यालयमा लेख्न, पढ्न मात्र सिकाइँदैन, व्यक्तित्व विकासका लागि आवश्यक मानवीय गुणहरू पनि सिकाइन्छ । अफसोस, विद्यार्थी देख्नेबित्तिकै रिसाउने शिक्षकहरूबाट हाम्रा छोराछोरीले के सिक्छन् ? कहिले कक्षाकार्य त कहिले गृहकार्य नगरेको भन्दै एकतर्फी विद्यार्थीहरूको मात्र गल्ती देख्ने शिक्षकहरूले आफू विद्यालयमा हुँदा कसरी लेखपढ गर्न सिकें भन्ने कुरा चटक्क बिर्सेको देखिन्छ ।

अन्य विषयको तुलनामा गणित र विज्ञानका शिक्षकहरू बढी रिसाहा हुने गरेको कतिपय घटनाले देखाएको छ । यी विषयका रिसाहा शिक्षकहरूले व्यावहारिक कक्षा लिने गरेको पाइँदैन । विशेष गरी यस्ता विषयका शिक्षकले विद्यार्थीलाई घोकाउँछन् मात्र । यदि व्यावहारिक तरिकाले विद्यार्थीलाई सहभागी गराएर पढाउने हो भने गणित र विज्ञानजस्ता जटिल विषयमा पनि विद्यार्थीलाई जिज्ञासु बनाउन सकिन्छ । विकसित मुलुकको अभ्यासले यो कुरालाई प्रमाणित गरिसकेको छ । हामीकहाँ सैद्धान्तिक ज्ञानमा आधारित निष्क्रिय शिक्षण सिकाइका कारण धेरैजसो विद्यार्थीका लागि गणित र विज्ञान हाउगुजी बनेको छ ।

यस्ता विषयमा संवेदनशील भई आफ्नो शिक्षण सिकाइ परिमार्जन गर्नुभन्दा पनि विद्यार्थीलाई कुटेरै सिकाउनुपर्छ भन्ने मान्यता बोकेका शिक्षकहरूको बाहुल्य रहेकाले सरकारको ‘दण्डरहित शिक्षण’ नीति असफल भइरहेको छ । विद्यार्थीहरूलाई नकुटी पढाउन सकिन्छ भनेर सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरूलाई तालिम दिएको वर्षौं भयो । तैपनि विद्यार्थी कुट्ने र विद्यार्थीलाई मूर्ख भन्ने शिक्षकहरूको संख्यामा कमी आएको छैन । पहिलेपहिले विद्यार्थीले शारीरिक सजाय मात्र पाउँथे । केही समययता भने विद्यार्थीको अंगभंग हुने वा ज्यानै गुम्ने गरेका घटना पनि बाहिरिन थालेका छन् । शिक्षण पेसालाई जागिरजस्तै गरी लिने कतिपय रिसाहा शिक्षकले गाईवस्तुलाई बिनाकारण कुटेजस्तै गरी विद्यार्थीलाई भक्कुर्ने गरेका छन् । यस्ता शिक्षकले विद्यार्थीलाई निर्जीव वस्तु सम्झेका हुन्छन् र सोहीअनुरूप व्यवहार गर्छन् । कतिपय विद्यार्थीले यस्ता शिक्षकको कुटाइबाट बच्न बीचैमा पढाइ छाड्छन् ।

विद्यार्थीका लागि विद्यालय भनेको दोस्रो घर हो जहाँ उनीहरू लेख्न, पढ्न मात्रै सिक्दैनन्, आफूलाई मन पर्ने शिक्षकबाट मानवीय गुणहरू पनि सिकिरहेका हुन्छन् । अफसोस, अधिकांश शिक्षकले जागिर मात्र खाइरहेका छन् । र, विद्यार्थीलाई मानवीय गुण सिकाउनुपर्छ भन्ने कुरा पुस्तकमै सीमित राखेका छन् । शिक्षण पेसाको मर्म नबुझ्ने यस्ता शिक्षकहरूमा मानवीय गुणको खडेरी परेको देखिन्छ ।

यसो हुनुमा उनीहरूले पाएको सिकाइ वातावरणको पनि दोष छ । हिजोका दिनमा शिक्षासँगै मानवीय संवेदनाको विकास गर्न चुकेका कतिपय शिक्षकको व्यक्तिगत र सामाजिक व्यवहार समाजोपयोगी छैन । शिक्षक र अभिभावकहरूका व्यवहारबाटै विद्यार्थीको व्यक्तित्व बनेको हुन्छ । विद्यार्थीको आचरण बनाउने जिम्मा शिक्षककै हुन्छ । यस्तै अभिभावकहरूले पनि छोराछोरीका रूपमा आफ्नो अमूल्य सम्पत्ति विद्यालय र शिक्षकलाई सुम्पेका हुन्छन् । उनीहरूबाट अभिभावकले धेरै आशा र अपेक्षा राखेका हुन्छन् । शिक्षकले आफूजस्तै आदर्शवान् विद्यार्थी उत्पादन गर्न वर्षौं मिहिनेत गरेका हुन्छन् । यस्ता मिहिनेती शिक्षककै कारण शिक्षाको ज्योति फैलिरहेको छ । यस कुरालाई सतही रूपमा हाम्रा प्रधानाध्यापक र शिक्षकहरूले बुझे पनि आफूलाई संवाहक नसम्झने कतिपय रिसाहा शिक्षकका कारण शिक्षाको ज्योति सबै वर्ग, जाति, धर्म र समुदायसम्म पुग्न सकेको छैन । विद्यार्थी कुट्ने शिक्षकले आफूलाई परिवर्तन गर्न व्यवहार बदल्न जरुरी छ । होइन भने पेसै परिवर्तन गरेको बेस ।

प्रकाशित : फाल्गुन १४, २०७७ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×