‘छोरीलाई धेरै पुलपुल्याउनुभ’को रैछ !’- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘छोरीलाई धेरै पुलपुल्याउनुभ’को रैछ !’

विद्यार्थीहरूलाई नकुटी पढाउन सकिन्छ भनेर सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरूलाई तालिम दिएको वर्षौं भयो । तैपनि विद्यार्थी कुट्ने र विद्यार्थीलाई मूर्ख भन्ने शिक्षकहरूको संख्यामा कमी आएको छैन ।
मधु राई

केही दिनअघि दाङ, राजपुर गाउँपालिका–७ स्थित सिक्टा माविका शिक्षक हेमराज विक विद्यार्थी कुटेका कारण पक्राउ परे । गणित र विज्ञानका शिक्षक विकले आफ्नो विषयमा शून्य अंक ल्याएको भन्दै कक्षा १० का विद्यार्थीलाई नीलडाम हुने गरी कुटेका थिए ।

अभिभावकले उजुरी दिएपछि उनलाई प्रहरीले समात्यो । यस्तै गत माघमा झापाको कन्काई नगरपालिकास्थित चम्पापुर माध्यमिक विद्यालयमा खरिदार पदमा कार्यरत रविन मगरले शिक्षकको अनुपस्थितिमा कक्षा लिने गरेको समाचार छापियो । त्यही महिना उनले आफूले सोधेको प्रश्नको जवाफ नदिँदा कक्षा ४ मा अध्ययनरत १० वर्षीय कृष्णप्रसाद राजवंशीलाई कुटपिट गरेको पनि सार्वजनिक भयो । मरणासन्न हुने गरी कुटाइ खाएका विद्यार्थीको विराटनगरस्थित नोबेल मेडिकल कलेजमा उपचारका क्रममा मृत्यु भएको थियो ।

सधैं प्रथम तीनमा पर्ने मेरी छोरीलाई एक दिन कक्षा नियन्त्रण गर्न नसकेका कारण नेपाली विषयका शिक्षकले जगल्टाउँदै ढाडमा हिर्काए । कक्षा सकिएपछि छोरी रुँदै घर आइन् । संयोगवश, यसैको भोलिपल्ट विद्यालयले मेला आयोजना गरेको थियो । ती शिक्षकसँग विद्यालयमै भेट भयो । छोरीलाई किन कुटेको भनेर म झोंक्किएँ । आफ्नो बचाउ गर्दै उनले भने, ‘तपाईंहरूले छोरीलाई धेरै पुलपुल्याएर हुर्काउनुभ’को रैछ । हाम्रो पालामा सरहरूले रगताम्मे हुने गरी कुट्थे ।’ उनको स्पष्टीकरणले मलाई चित्त बुझेन । मैले प्रतिवाद गरें, ‘आफूले शिक्षकबाट पाएको सजाय ब्याजसहित असुल्दै हुनुहुन्छ विद्यार्थीलाई कुटेर ?’ मैले यति भनेपछि विवाद झनै चर्कियो ।

शिक्षण पेसालाई कुनै पनि पेसासँग तुलना गर्न मिल्दैन न त जोसुकैलाई पढाउने जिम्मा नै दिन सकिन्छ । विद्यार्थीहरूले शिक्षकबाट लेख्न–पढ्न मात्र सिक्दैनन्, उनीहरूले शिक्षकलाई आदर्श मानेका हुन्छन् । प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा शिक्षकका आनीबानीबाट ज्ञानगुनका कुराहरू पनि विद्यार्थीहरूले सिकिरहेका हुन्छन् । हुन पनि हो, शिक्षकले लेख्न–पढ्न मात्र सिकाउँदैनन्, आफ्नो सच्चरित्र र सद्गुणसमेत विद्यार्थीहरूमा हस्तान्तरण गरिरहेका हुन्छन् । त्यसैले त कतिपय शिक्षकलाई विद्यार्थी र अभिभावकले मात्र हैन, समाजले नै आदर्श व्यक्तिका रूपमा स्विकारेका दृष्टान्त पाइन्छन् ।

पछिल्लो समय जोकोहीले पनि जागिरका रूपमा शिक्षण पेसा अपनाउने गर्छन् । अधिकांश जागिरे शिक्षकहरूले आफूमा के–कस्ता गुण छन् र त्यसलाई कसरी बाँड्ने भन्नेबारे सोचेका छैनन् । त्यसैले कतिपय शिक्षितले ‘केटाकेटीलाई पढाउनु कुन गाह्रो काम हो र, पढाइहालिन्छ नि’ भन्ने गरेको पनि पाइन्छ । यस्ता सोच राख्ने कतिपय व्यक्तिबाट शिक्षा क्षेत्र प्रताडित छ । शिक्षण पेसा इज्जतिलो भए पनि विद्यार्थी कुट्ने केही शिक्षकका कारण हाम्रा कलिला छोराछोरीले निकै दुःख पाएका छन् । विद्यालयमा लेख्न, पढ्न मात्र सिकाइँदैन, व्यक्तित्व विकासका लागि आवश्यक मानवीय गुणहरू पनि सिकाइन्छ । अफसोस, विद्यार्थी देख्नेबित्तिकै रिसाउने शिक्षकहरूबाट हाम्रा छोराछोरीले के सिक्छन् ? कहिले कक्षाकार्य त कहिले गृहकार्य नगरेको भन्दै एकतर्फी विद्यार्थीहरूको मात्र गल्ती देख्ने शिक्षकहरूले आफू विद्यालयमा हुँदा कसरी लेखपढ गर्न सिकें भन्ने कुरा चटक्क बिर्सेको देखिन्छ ।

अन्य विषयको तुलनामा गणित र विज्ञानका शिक्षकहरू बढी रिसाहा हुने गरेको कतिपय घटनाले देखाएको छ । यी विषयका रिसाहा शिक्षकहरूले व्यावहारिक कक्षा लिने गरेको पाइँदैन । विशेष गरी यस्ता विषयका शिक्षकले विद्यार्थीलाई घोकाउँछन् मात्र । यदि व्यावहारिक तरिकाले विद्यार्थीलाई सहभागी गराएर पढाउने हो भने गणित र विज्ञानजस्ता जटिल विषयमा पनि विद्यार्थीलाई जिज्ञासु बनाउन सकिन्छ । विकसित मुलुकको अभ्यासले यो कुरालाई प्रमाणित गरिसकेको छ । हामीकहाँ सैद्धान्तिक ज्ञानमा आधारित निष्क्रिय शिक्षण सिकाइका कारण धेरैजसो विद्यार्थीका लागि गणित र विज्ञान हाउगुजी बनेको छ ।

यस्ता विषयमा संवेदनशील भई आफ्नो शिक्षण सिकाइ परिमार्जन गर्नुभन्दा पनि विद्यार्थीलाई कुटेरै सिकाउनुपर्छ भन्ने मान्यता बोकेका शिक्षकहरूको बाहुल्य रहेकाले सरकारको ‘दण्डरहित शिक्षण’ नीति असफल भइरहेको छ । विद्यार्थीहरूलाई नकुटी पढाउन सकिन्छ भनेर सामुदायिक विद्यालयका शिक्षकहरूलाई तालिम दिएको वर्षौं भयो । तैपनि विद्यार्थी कुट्ने र विद्यार्थीलाई मूर्ख भन्ने शिक्षकहरूको संख्यामा कमी आएको छैन । पहिलेपहिले विद्यार्थीले शारीरिक सजाय मात्र पाउँथे । केही समययता भने विद्यार्थीको अंगभंग हुने वा ज्यानै गुम्ने गरेका घटना पनि बाहिरिन थालेका छन् । शिक्षण पेसालाई जागिरजस्तै गरी लिने कतिपय रिसाहा शिक्षकले गाईवस्तुलाई बिनाकारण कुटेजस्तै गरी विद्यार्थीलाई भक्कुर्ने गरेका छन् । यस्ता शिक्षकले विद्यार्थीलाई निर्जीव वस्तु सम्झेका हुन्छन् र सोहीअनुरूप व्यवहार गर्छन् । कतिपय विद्यार्थीले यस्ता शिक्षकको कुटाइबाट बच्न बीचैमा पढाइ छाड्छन् ।

विद्यार्थीका लागि विद्यालय भनेको दोस्रो घर हो जहाँ उनीहरू लेख्न, पढ्न मात्रै सिक्दैनन्, आफूलाई मन पर्ने शिक्षकबाट मानवीय गुणहरू पनि सिकिरहेका हुन्छन् । अफसोस, अधिकांश शिक्षकले जागिर मात्र खाइरहेका छन् । र, विद्यार्थीलाई मानवीय गुण सिकाउनुपर्छ भन्ने कुरा पुस्तकमै सीमित राखेका छन् । शिक्षण पेसाको मर्म नबुझ्ने यस्ता शिक्षकहरूमा मानवीय गुणको खडेरी परेको देखिन्छ ।

यसो हुनुमा उनीहरूले पाएको सिकाइ वातावरणको पनि दोष छ । हिजोका दिनमा शिक्षासँगै मानवीय संवेदनाको विकास गर्न चुकेका कतिपय शिक्षकको व्यक्तिगत र सामाजिक व्यवहार समाजोपयोगी छैन । शिक्षक र अभिभावकहरूका व्यवहारबाटै विद्यार्थीको व्यक्तित्व बनेको हुन्छ । विद्यार्थीको आचरण बनाउने जिम्मा शिक्षककै हुन्छ । यस्तै अभिभावकहरूले पनि छोराछोरीका रूपमा आफ्नो अमूल्य सम्पत्ति विद्यालय र शिक्षकलाई सुम्पेका हुन्छन् । उनीहरूबाट अभिभावकले धेरै आशा र अपेक्षा राखेका हुन्छन् । शिक्षकले आफूजस्तै आदर्शवान् विद्यार्थी उत्पादन गर्न वर्षौं मिहिनेत गरेका हुन्छन् । यस्ता मिहिनेती शिक्षककै कारण शिक्षाको ज्योति फैलिरहेको छ । यस कुरालाई सतही रूपमा हाम्रा प्रधानाध्यापक र शिक्षकहरूले बुझे पनि आफूलाई संवाहक नसम्झने कतिपय रिसाहा शिक्षकका कारण शिक्षाको ज्योति सबै वर्ग, जाति, धर्म र समुदायसम्म पुग्न सकेको छैन । विद्यार्थी कुट्ने शिक्षकले आफूलाई परिवर्तन गर्न व्यवहार बदल्न जरुरी छ । होइन भने पेसै परिवर्तन गरेको बेस ।

प्रकाशित : फाल्गुन १४, २०७७ ०८:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चिउरा–भुजा, मटर छोला

तयारी खाजाप्रति बढ्दो परनिर्भरता र आकर्षणले अन्ततः हाम्रो परम्परागत खाजा र मौलिक खानालाई विस्थापित गर्दै छ ।
मधु राई

मैले परम्परागत खाजाको प्रवर्द्धनका लागि अघोषित अभियान सञ्चालन गरेको दुई दशकभन्दा बढी भयो । सञ्चारमाध्यममा लेखेर, अभिभावक र विद्यार्थीलाई अभिमुखीकरण गरेर यस अभियानलाई निरन्तरता दिइरहेकी छु ।

मैले आफ्ना विद्यार्थीलाई आलुदम, चिउरा–भुजा, मटर छोला, खिचडी, कोदोको सेल, खीर, परौठा, हलुवा रोटीजस्ता परम्परागत खाजा खुवाउन थालेको पनि निकै भयो । तयारी खाजालाई विस्थापित गर्न साताका पाँच दिन परम्परागत परिकारको मेनुसहित खाजा खुवाउन थालेपछि अभिभावक र विद्यार्थीहरूमा यसको सकारात्मक प्रभाव पर्न थालेको छ ।

साताको एक–दुईपटक साना विद्यार्थीहरू र अभिभावकलाई भेला पारेर तयारी खाजाको दुष्प्रभाव र परम्परागत खाजाको फाइदाबारे हामी शिक्षकले बताउने गरेका छौं । यसरी औपचारिक र अनौपचारिक तरिकाले परम्परागत खाजाको महत्त्वबारे जति नै भने पनि अधिकांश अभिभावक अझै यसको आवश्यकताबारे अनभिज्ञ छन् । साथै यसको सेवनले पार्ने सकारात्मक प्रभाव थाहा नहुँदा छोराछोरीलाई तयारी खाजा खुवाउनमै बढी जोड दिन्छन् । यसले तयारी खाजाको बजार फस्टाएको छ ।

परम्परागत खाजा खाएर हुर्केका बुबा र हजुरबुबा पुस्ता अचेल सहरबासी भएपछि आधुनिक जीवनशैलीमा रमाएका छन् । र, उनीहरू आफ्ना छोरा–नाति पुस्ताको स्वास्थ्यबारे त्यति चिन्तित र सचेत देखिँदैनन् । हुने–खानेदेखि हुँदा–खानेसम्मका प्रायः अभिभावकको प्राथमिकतामा बालबालिकाको स्वास्थ्य पर्दैन र ‘जे खाए पनि पेटै भर्ने त हो’ भन्ने मानसिकता व्याप्त छ । हुने–खाने अभिभावकहरूसँग पैसा हुँदाहुँदै पनि स्वास्थ्य चेतना नभएका कारण छोराछोरीमा तयारी खाजाको बानी पारिदिएका छन् । हुँदा–खाने अभिभावकहरू भने सस्तो र सुलभताका कारण छोराछोरीलाई बजारका खाजा खुवाउन बाध्य छन् ।

त्यसो त सहरबजारको मात्र के कुरा गर्नु, गाउँगाउँमा पनि तयारी खाजाको लोकप्रियता बढेको बढ्यै छ । यसो हुनुमा सञ्चारमाध्यमहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । पछिल्लो समय तयारी खाजाको बजारीकरणका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूले सञ्चारका सबै माध्यमलाई प्रयोग गरिरहेका छन् । यसले सबै वर्ग, समुदाय र जातजातिलाई प्रभावित पारिरहेको छ । विशेष गरी टेलिभिजनमा आउने तयारी खाजाको विज्ञापनले ससाना कलिला मस्तिष्कमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको देखिन्छ ।

कतिपय बालबालिकालाई बिहानैदेखि चाउचाउ, बिस्कुट, मिठाई, भुजिया र चोकोफन नभई हुँदैन । हुने–खाने अभिभावकहरूले चामल–दालजस्तै यस्ता तयारी खाजा महिनाभरिका लागि किनेरै राखिदिने गरेका छन् । यस्ता घरका बालबालिका हुर्किसकेपछि पनि बिहान–बेलुकी दाल–भात–तरकारी खान मन पराउँदैनन् । तयारी खाजाले परम्परागत खाजालाई विस्थापित गर्न थालेको सामान्यजस्तै लाग्न थाले पनि पछिल्लो समय यसले दाल–भातलाई समेत विस्थापित गर्न थालेको छ । तयारी खाजाप्रति बढ्दो परनिर्भरता र आकर्षणले अन्ततः हाम्रो परम्परागत खाजा र मौलिक खानालाई विस्थापित गर्दै छ ।

प्रत्येक घरमा अचेल परम्परागत खानाको चलन कमजोर भइरहेको छ । यसो हुनुमा आधुनिक जीवनशैली र परम्परागत खाजाप्रतिको अनभिज्ञता मुख्य कारण हो । तयारी खाजाप्रति आकर्षण बढ्नुमा उपभोक्ता मात्र दोषी छैनन्, यसमा सरकार र सञ्चारजगत् पनि उत्तिकै दोषी छन् । सरकार र सञ्चारमाध्यमहरूले तयारी खाजाले स्वास्थ्यमा पार्ने नकारात्मक र दूरगामी प्रभावबारे उपभोक्तालाई सचेत गराउनुपर्ने हो तर व्यवहारमा त्यस्तो देखिँदैन ।

सञ्चारमाध्यमहरूको आम्दानीको मुख्य स्रोत तयारी खाजाको विज्ञापन भएकाले सामाजिक उत्तरदायित्वबाट पन्छिएको देखिन्छ । सरकारको फितलो अनुगमनले पनि तयारी खाजाको बजार दिनानुदिन फस्टाइरहेको छ । यद्यपि रेडियो नेपालबाट कहिलेकाहीँ तयारी खाजाको दुष्प्रभाव र परम्परागत खाजाको गुणगान मिसिएको गीत प्रसारण हुने गरेको छ, जुन सकारात्मक छ । यसबारे अभिभावक र विद्यार्थीहरूलाई सचेत बनाउन विद्यालयहरूले त्यति मिहिनेत गरेजस्तो देखिन्न ।

केही समययता कतिपय विद्यालयले स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई बोलाएर स्वास्थ्य सचेतनालगायत तयारी खाजाले पार्ने दुष्प्रभावबारे अभिभावक र विद्यार्थीहरूलाई अभिमुखीकरण गर्न थालेका छन् । तर, त्यसको प्रभाव कस्तो परिरहेको छ भन्ने थाहा पाउन सकिएको छैन । औंलामा गन्न सकिने स्वास्थ्यकर्मीहरूले यसबारे लेखरचना र पुस्तकसमेत प्रकाशित गर्दै आएका छन् । स्वास्थ्य अभियन्ता अरुणा उप्रेतीले तीन दशकदेखि परम्परागत खाजाको पैरवी र तयारी खाजाको दुष्प्रभावबारे कलम मात्रै चलाइरहनुभएको छैन, यही विषयमा देशका विभिन्न स्थानका विद्यालयमा पुगी अभिभावक र विद्यार्थीलाई साथमै राखेर कक्षा पनि लिइरहनुभएको छ ।

विद्यालयमा पुगेर स्वास्थ्यकर्मीले यसको महत्त्वबारे कक्षा लिएर मात्र पनि समस्याको समाधान हुन्न । परम्परागत खाजाको प्रवर्द्धन गर्न विद्यालयले योजना बनाउन पनि जरुरी छ । त्यसो त, सरकारले पनि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण कार्यालयजस्ता आफूमातहतका निकायमार्फत परम्परागत खाना र खाजाको प्रवर्द्धन गर्न बेलाबेला खाद्य प्रदर्शनीजस्ता कार्यक्रम गर्दर् ैआएको छ । यस्ता कार्यक्रमबाट जातिविशेषको परम्परागत खानालाई प्रवर्द्धन गर्न धेरथोर मद्दत पुगेको पनि छ, तर परम्परागत खाजाप्रतिको आकर्षणमा वृद्धि हुन सकेको छैन । ‘बोल्नेको पीठो बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन’ भन्ने लोकोक्ति परम्पारगत खानाको सन्दर्भमा मेल खान्छ । यसको महत्त्व र फाइदाका बारे प्रचारप्रसार गर्ने माध्यमहरू कमजोर छन् । भइरहेका प्रचारप्रसार पनि व्यापक रूपमा हुन सकेको छैन ।

उपभोक्तालाई तयारी खाजाले पार्ने दुष्प्रभावबारे जानकारी दिएर मात्र हुँदैन, यसको विकल्पमा खुवाउन सकिने परम्परागत खाजाका बारेमा पनि चर्चा हुनु जरुरी छ । तयारी खाजा विस्थापित गर्न जनस्तरमा केकस्ता परम्परागत खाजा खुवाउने भन्नेबारे छलफल हुन सके यसप्रतिको आकर्षण बढ्ने निश्चित छ ।

सचेतना फैलाउन रेडियो नेपालले मात्रै गीत बजाएर पुग्दैन, निजी सञ्चारमाध्यमहरूले पनि ‘होस्टेमा हैँसे’ गर्न जरुरी छ । र, तयारी खाजा किन नखाने अनि परम्परागत खाजा किन खाने भन्नेबारे उदाहरणसहित बहस गर्ने खालका कार्यक्रमको उत्पादन र सञ्चालन आवश्यक छ । सञ्चारजगत्ले जस्तै तीनै तहका सरकारले पनि विशेष रणनीतिक योजना बनाई तयारी खाजाले पार्ने दुष्प्रभावबारे जनचेतना जगाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २, २०७७ ०८:२१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×