चिउरा–भुजा, मटर छोला- विचार - कान्तिपुर समाचार

चिउरा–भुजा, मटर छोला

तयारी खाजाप्रति बढ्दो परनिर्भरता र आकर्षणले अन्ततः हाम्रो परम्परागत खाजा र मौलिक खानालाई विस्थापित गर्दै छ ।
मधु राई

मैले परम्परागत खाजाको प्रवर्द्धनका लागि अघोषित अभियान सञ्चालन गरेको दुई दशकभन्दा बढी भयो । सञ्चारमाध्यममा लेखेर, अभिभावक र विद्यार्थीलाई अभिमुखीकरण गरेर यस अभियानलाई निरन्तरता दिइरहेकी छु ।

मैले आफ्ना विद्यार्थीलाई आलुदम, चिउरा–भुजा, मटर छोला, खिचडी, कोदोको सेल, खीर, परौठा, हलुवा रोटीजस्ता परम्परागत खाजा खुवाउन थालेको पनि निकै भयो । तयारी खाजालाई विस्थापित गर्न साताका पाँच दिन परम्परागत परिकारको मेनुसहित खाजा खुवाउन थालेपछि अभिभावक र विद्यार्थीहरूमा यसको सकारात्मक प्रभाव पर्न थालेको छ ।

साताको एक–दुईपटक साना विद्यार्थीहरू र अभिभावकलाई भेला पारेर तयारी खाजाको दुष्प्रभाव र परम्परागत खाजाको फाइदाबारे हामी शिक्षकले बताउने गरेका छौं । यसरी औपचारिक र अनौपचारिक तरिकाले परम्परागत खाजाको महत्त्वबारे जति नै भने पनि अधिकांश अभिभावक अझै यसको आवश्यकताबारे अनभिज्ञ छन् । साथै यसको सेवनले पार्ने सकारात्मक प्रभाव थाहा नहुँदा छोराछोरीलाई तयारी खाजा खुवाउनमै बढी जोड दिन्छन् । यसले तयारी खाजाको बजार फस्टाएको छ ।

परम्परागत खाजा खाएर हुर्केका बुबा र हजुरबुबा पुस्ता अचेल सहरबासी भएपछि आधुनिक जीवनशैलीमा रमाएका छन् । र, उनीहरू आफ्ना छोरा–नाति पुस्ताको स्वास्थ्यबारे त्यति चिन्तित र सचेत देखिँदैनन् । हुने–खानेदेखि हुँदा–खानेसम्मका प्रायः अभिभावकको प्राथमिकतामा बालबालिकाको स्वास्थ्य पर्दैन र ‘जे खाए पनि पेटै भर्ने त हो’ भन्ने मानसिकता व्याप्त छ । हुने–खाने अभिभावकहरूसँग पैसा हुँदाहुँदै पनि स्वास्थ्य चेतना नभएका कारण छोराछोरीमा तयारी खाजाको बानी पारिदिएका छन् । हुँदा–खाने अभिभावकहरू भने सस्तो र सुलभताका कारण छोराछोरीलाई बजारका खाजा खुवाउन बाध्य छन् ।

त्यसो त सहरबजारको मात्र के कुरा गर्नु, गाउँगाउँमा पनि तयारी खाजाको लोकप्रियता बढेको बढ्यै छ । यसो हुनुमा सञ्चारमाध्यमहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । पछिल्लो समय तयारी खाजाको बजारीकरणका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूले सञ्चारका सबै माध्यमलाई प्रयोग गरिरहेका छन् । यसले सबै वर्ग, समुदाय र जातजातिलाई प्रभावित पारिरहेको छ । विशेष गरी टेलिभिजनमा आउने तयारी खाजाको विज्ञापनले ससाना कलिला मस्तिष्कमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको देखिन्छ ।

कतिपय बालबालिकालाई बिहानैदेखि चाउचाउ, बिस्कुट, मिठाई, भुजिया र चोकोफन नभई हुँदैन । हुने–खाने अभिभावकहरूले चामल–दालजस्तै यस्ता तयारी खाजा महिनाभरिका लागि किनेरै राखिदिने गरेका छन् । यस्ता घरका बालबालिका हुर्किसकेपछि पनि बिहान–बेलुकी दाल–भात–तरकारी खान मन पराउँदैनन् । तयारी खाजाले परम्परागत खाजालाई विस्थापित गर्न थालेको सामान्यजस्तै लाग्न थाले पनि पछिल्लो समय यसले दाल–भातलाई समेत विस्थापित गर्न थालेको छ । तयारी खाजाप्रति बढ्दो परनिर्भरता र आकर्षणले अन्ततः हाम्रो परम्परागत खाजा र मौलिक खानालाई विस्थापित गर्दै छ ।

प्रत्येक घरमा अचेल परम्परागत खानाको चलन कमजोर भइरहेको छ । यसो हुनुमा आधुनिक जीवनशैली र परम्परागत खाजाप्रतिको अनभिज्ञता मुख्य कारण हो । तयारी खाजाप्रति आकर्षण बढ्नुमा उपभोक्ता मात्र दोषी छैनन्, यसमा सरकार र सञ्चारजगत् पनि उत्तिकै दोषी छन् । सरकार र सञ्चारमाध्यमहरूले तयारी खाजाले स्वास्थ्यमा पार्ने नकारात्मक र दूरगामी प्रभावबारे उपभोक्तालाई सचेत गराउनुपर्ने हो तर व्यवहारमा त्यस्तो देखिँदैन ।

सञ्चारमाध्यमहरूको आम्दानीको मुख्य स्रोत तयारी खाजाको विज्ञापन भएकाले सामाजिक उत्तरदायित्वबाट पन्छिएको देखिन्छ । सरकारको फितलो अनुगमनले पनि तयारी खाजाको बजार दिनानुदिन फस्टाइरहेको छ । यद्यपि रेडियो नेपालबाट कहिलेकाहीँ तयारी खाजाको दुष्प्रभाव र परम्परागत खाजाको गुणगान मिसिएको गीत प्रसारण हुने गरेको छ, जुन सकारात्मक छ । यसबारे अभिभावक र विद्यार्थीहरूलाई सचेत बनाउन विद्यालयहरूले त्यति मिहिनेत गरेजस्तो देखिन्न ।

केही समययता कतिपय विद्यालयले स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई बोलाएर स्वास्थ्य सचेतनालगायत तयारी खाजाले पार्ने दुष्प्रभावबारे अभिभावक र विद्यार्थीहरूलाई अभिमुखीकरण गर्न थालेका छन् । तर, त्यसको प्रभाव कस्तो परिरहेको छ भन्ने थाहा पाउन सकिएको छैन । औंलामा गन्न सकिने स्वास्थ्यकर्मीहरूले यसबारे लेखरचना र पुस्तकसमेत प्रकाशित गर्दै आएका छन् । स्वास्थ्य अभियन्ता अरुणा उप्रेतीले तीन दशकदेखि परम्परागत खाजाको पैरवी र तयारी खाजाको दुष्प्रभावबारे कलम मात्रै चलाइरहनुभएको छैन, यही विषयमा देशका विभिन्न स्थानका विद्यालयमा पुगी अभिभावक र विद्यार्थीलाई साथमै राखेर कक्षा पनि लिइरहनुभएको छ ।

विद्यालयमा पुगेर स्वास्थ्यकर्मीले यसको महत्त्वबारे कक्षा लिएर मात्र पनि समस्याको समाधान हुन्न । परम्परागत खाजाको प्रवर्द्धन गर्न विद्यालयले योजना बनाउन पनि जरुरी छ । त्यसो त, सरकारले पनि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण कार्यालयजस्ता आफूमातहतका निकायमार्फत परम्परागत खाना र खाजाको प्रवर्द्धन गर्न बेलाबेला खाद्य प्रदर्शनीजस्ता कार्यक्रम गर्दर् ैआएको छ । यस्ता कार्यक्रमबाट जातिविशेषको परम्परागत खानालाई प्रवर्द्धन गर्न धेरथोर मद्दत पुगेको पनि छ, तर परम्परागत खाजाप्रतिको आकर्षणमा वृद्धि हुन सकेको छैन । ‘बोल्नेको पीठो बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन’ भन्ने लोकोक्ति परम्पारगत खानाको सन्दर्भमा मेल खान्छ । यसको महत्त्व र फाइदाका बारे प्रचारप्रसार गर्ने माध्यमहरू कमजोर छन् । भइरहेका प्रचारप्रसार पनि व्यापक रूपमा हुन सकेको छैन ।

उपभोक्तालाई तयारी खाजाले पार्ने दुष्प्रभावबारे जानकारी दिएर मात्र हुँदैन, यसको विकल्पमा खुवाउन सकिने परम्परागत खाजाका बारेमा पनि चर्चा हुनु जरुरी छ । तयारी खाजा विस्थापित गर्न जनस्तरमा केकस्ता परम्परागत खाजा खुवाउने भन्नेबारे छलफल हुन सके यसप्रतिको आकर्षण बढ्ने निश्चित छ ।

सचेतना फैलाउन रेडियो नेपालले मात्रै गीत बजाएर पुग्दैन, निजी सञ्चारमाध्यमहरूले पनि ‘होस्टेमा हैँसे’ गर्न जरुरी छ । र, तयारी खाजा किन नखाने अनि परम्परागत खाजा किन खाने भन्नेबारे उदाहरणसहित बहस गर्ने खालका कार्यक्रमको उत्पादन र सञ्चालन आवश्यक छ । सञ्चारजगत्ले जस्तै तीनै तहका सरकारले पनि विशेष रणनीतिक योजना बनाई तयारी खाजाले पार्ने दुष्प्रभावबारे जनचेतना जगाउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २, २०७७ ०८:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भाषिक समस्यासँग जुझ्दै साना विद्यार्थीहरू

मधु राई

‘मैले सम्झेँ म्याम, भोलि पढा’को ।’ यूकेजी पढ्ने रमण मुखिया मधेसी समुदायका प्रतिनिधि पात्र हुन् जसले कक्षामा सधैँजसो यस्ता संवाद दोहोर्‍याउँछन् । एलकेजी पढ्ने नेहा यादव र मीनाक्षी मेहताले पनि साथीलाई ‘तपाईं’ र हामी शिक्षकलाई ‘तिम्रो/तेरो’ भन्ने गर्छन् । हामी शिक्षकले बारम्बार सिकाए पनि उनीहरू बेलाबेला यसरी नै बोल्ने गर्छन् ।

प्रायः पूर्वप्राथमिक तह पढ्ने अधिकांश विद्यार्थी विभिन्न समुदायका हुन्छन् । विभिन्न समुदाय र जातजातिका साना विद्यार्थीहरूले विद्यालय भर्ना हुनेबित्तिकै कहिल्यै नसुनेको/नबोलेको भाषा सुन्नु/बोल्नु पर्ने हुन्छ । खास गरी मधेसी समुदायबहुल टोलमा अधिकांश अभिभावक पनि नेपालीमा कुरा गर्दैनन् । त्यसमाथि लकडाउनका बेला लामो समय घर बसेका मधेसी मूलका साना विद्यार्थीहरूले परिवार र समुदायमा नेपाली भाषा बोल्न पाएनन् ।

त्यसो त पहाडे मूलका साना विद्यार्थीहरूले पनि घरपरिवार र टोलछिमेकमा नबोलिने अंग्रेजी भाषा विद्यालयमा सकी–नसकी सिक्नुपर्ने बाध्यता छ । यस्तै, मधेसी समुदायका विद्यार्थीले घरमा नबोलिने नेपाली भाषाका कतिपय शब्दको अर्थ थाहा पाउँदैनन् । यसले गर्दा उनीहरूको सिकाइमा दूरगामी असर परेको देखिन्छ भने, पहाडे समुदायका अधिकांश शिक्षित अभिभावकले समेत घरपरिवारभित्र अंग्रेजी भाषा बोल्दैनन् । मधेसी समुदायका विद्यार्थीले नेपाली भाषामा भोग्दै आएको समस्या पहाडे समुदायका विद्यार्थीहरूलाई अंग्रेजीले दिने गरेको छ ।

विद्यार्थी मधेसी होऊन् वा पहाडे, घरपरिवार र टोलछिमेकमा नबोलिने भाषामा शिक्षा आर्जन गर्नुको पीडा सिक्ने र सिकाउनेले मात्र महसुस गर्न सक्छन् । भाषिक समस्याले गर्दा एकातिर विद्यार्थीले सोचेअनुसार उपलब्धि हासिल गर्न सक्दैनन् भने, अर्कातिर शिक्षकहरूले मिहिनेत गरेअनुसारको परिणाम आउँदैन । साना विद्यार्थीहरूलाई नेपाली, अंग्रेजी र गणितसहित विज्ञान र सामाजिक अध्ययनजस्ता विषयहरू पनि पढाउनुपर्ने हुन्छ । विज्ञान र सामाजिक अध्ययनका विषयहरूमा शब्दार्थ बुझाउनुपर्ने हुन्छ । कतिपय अंग्रेजीको शब्दार्थ बुझाउन नेपाली भाषा चाहिन्छ । नेपालीमा अर्थ बुझेपछि सम्झन र बुझ्न सहज हुन्छ । उदाहरणका लागि, अंग्रेजी शब्द ‘एप्पल’ लाई नेपालीमा के भनिन्छ भनेर सोध्दा मधेसी मूलका कतिपय विद्यार्थी अलमलिने गरेका छन् । कतिपय विद्यार्थी ‘हामी त सेब भन्छु, म्याम’ भन्ने गर्छन् । यस्ता विद्यार्थीहरूलाई ‘नेपालीमा स्याउ भन्नुपर्छ’ भनेर सिकाउनुपर्ने हुन्छ ।

यस्तै कारणले गर्दा नेपाली भाषा बोल्ने विद्यार्थीका तुलनामा अन्य भाषा बोल्ने विद्यार्थीलाई पढाउन र बुझाउन गाह्रो हुने यथार्थ स्वयं शिक्षक र अभिभावकहरूले बुझेको देखिँदैन । अर्को परोक्ष कारण उमेरअनुसारको सिकाइ नहुनु हो । पछिल्लो समय उमेर नपुगी विद्यालय भर्ना गर्ने चलन बढ्दै गएको छ । घरपरिवारभित्र बोलिने भाषामा दोहोरो कुरा गर्न नसक्ने साना विद्यार्थीहरूले विद्यालयमा नेपाली र अंग्रेजी सिक्नु/पढ्नु पर्ने बाध्यता छ ।

पछिल्लो समय केही निजी विद्यालयले पूर्वप्राथमिक तहमा स्थानीय मधेसी समुदायका शिक्षिकाहरूलाई अवसर दिन थालेका छन् । यसले गर्दा मधेसी समुदायका कतिपय अभिभावक र विद्यार्थीहरूलाई नेपाली भाषा सिक्न र सिकाउन सहज भएको छ । त्यति मात्र हैन, कतिपय मधेसी समुदायका अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीले घरमा पनि नेपाली बोल्न थालेको बताउँछन् । हुन त शिक्षाको माध्यम नेपाली भएका सामुदायिक विद्यालयमा पनि मधेसी मूलका विद्यार्थीहरूले निजीमा जस्तै समस्या झेल्दै आएका छन् ।

राष्ट्रिय शिक्षा नीति, २०७६ मा भनिएको छ, ‘नेपाली भाषाको शिक्षणलाई प्रवर्द्धन गर्दै नेपाली मौलिक कला, संस्कृति, सामाजिक अध्ययनसम्बन्धी विषय नेपाली भाषामा पठनपाठन गरिनेछ तर बहुभाषी कक्षाकोठामा मातृभाषामा आधारित बहुभाषी शिक्षण पद्धतिलाई प्रोत्साहित गरिनेछ ।’ तर, यहाँ भनिए बमोजिम शिक्षण पद्धति कुनकुन जिल्लामा कसरी लागू गरियो/गरिँदै छ ? मातृभाषामा आधारित शिक्षण पनि कागजमै सीमित छ ।

पछिल्लो समय नेपालभरका ३५ हजार सामुदायिक विद्यालयमध्ये कतिपयले शिक्षाको माध्यम अंग्रेजी बनाई विद्यार्थी र अभिभावकहरूलाई आकर्षित गर्ने प्रयास गर्दै आएका छन् । यद्यपि कतिपय शिक्षाका सरोकारवालाहरू शिक्षाको माध्यमले गर्दा सामुदायिक शिक्षाप्रति वितृष्णा बढेकामा सहमत देखिँदैनन् । हुन पनि हो, माध्यम अंग्रेजी हुँदैमा शिक्षाको गुणस्तर र उपादेयता बढ्ने हो भने निजी विद्यालयले उत्पादन गरेका विद्यार्थीहरू किन स्वदेशमा अवसर देख्दैनन् ?

कुनै पनि देशको शिक्षाले जनजीविकालाई सहज मात्र हैन, त्यस देशका नागरिकलाई परिवर्तनको संवाहक बनाउनुपर्ने हो । यसमा कुन भाषामा शिक्षा आर्जन गर्दा फलदायी हुन्छ भन्नेबारे सरकार र शिक्षाका सरोकारवालाहरूले ध्यान दिनुपर्ने हो । तर हामीकहाँ शिक्षाको माध्यमबारे राष्ट्रिय छलफल हुन सकेको छैन । यसले गर्दा पनि कुन माध्यमले नेपाली शिक्षाको गुणस्तर र उपादेयता बढ्छ भन्नेबारे बृहत् छलफल हुन जरुरी छ । जापान, चीन, फिनल्यान्ड, स्पेनजस्ता कैयौं मुलुकमा शिक्षाको माध्यम आफ्नै मातृभाषा भएका कारण त्यहाँका नागरिकले अवसर खोज्न बिदेसिनुपरेको छैन । हामीकहाँ शिक्षाको माध्यम नेपाली भएकाले जनजीविका लगायतका अवसरहरू गुम्दै गएको भन्ने सोच नराम्ररी झाँगिएको छ ।

विकसित मुलुकहरूले भाषागत समस्यालाई निराकरण गरी मातृभाषालाई शिक्षाको माध्यम बनाउँदै आएको सफल अभ्यासलाई हाम्रोजस्तो मुलुकले अवलम्बन गर्न जरुरी छ । अनि मात्र शिक्षाको गुणस्तर र उपादेयता बढ्छ । यसो हुन सके मात्र पलायनवादी सोचमा विराम लाग्छ । वर्तमान शिक्षा उत्पादनमूलक बन्न नसक्नुका धेरै कारणमध्ये एउटा भाषा पनि हो भनेर तीनै तहका सरकारले बुझ्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : माघ १६, २०७७ ०७:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×