फोहोरमा भेटिएको त्यो ‘अत्तर’- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

फोहोरमा भेटिएको त्यो ‘अत्तर’

रणनीतिशास्त्रीहरू भन्छन्— अबको युद्ध आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्समा आधारित र रिमोट–नियन्त्रित हुनेछ ।
सफल घिमिरे

क्युबाका राष्ट्रपति फिडेल क्यास्त्रोको हत्या गर्न उनको जीवनभर ६३४ प्रयास भएको त्यहाँको जासुसी निकायको दाबी छ । आफूले त्यस्तो प्रयास आठपटक गरेको अमेरिकाले नै स्विकारेको छ । रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनका खरो आलोचक तथा विपक्षी नेता अलेक्सेई नाभाल्नीलाई गएको वर्ष चियामा विषालु रेडियोधर्मी पदार्थ मिसाएर हत्या गर्ने प्रयास गरियो । उपचारका लागि जर्मनीमा शरण लिएका उनी अघिल्लो महिना घर फर्किंदै गर्दा मस्कोमा विमानस्थलमै पक्राउ परे ।

राजनीतिकर्मी चढेको जहाज वा गाडीलाई नियोजित दुर्घटना गराउनु, तिनको खानामा घातक विष मिसाउनु वा निसानेबाज (स्नाइपर) लगाएर गोली ठोकी मार्नु अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा नौलो विषय थिएन । नौलो के भयो भने, विज्ञान र प्रविधिमा आएको फड्कोले राजनीतिक हत्यालाई साह्रै सजिलो बनायो भने तीसम्बन्धी अनुसन्धानलाई उस्तै जटिल ।

राजनीतिक हत्याहरू आममानिसको हत्याभन्दा फरक हुन्छन् । योजनाकारहरू आफ्नो परिचय नखुलोस् भन्ने चाहन्छन् । नयाँ आएका घातक रसायन र स्वचालित प्रविधिले पहिचान र प्रमाण केही नरहने गरी यस्ता कुकृत्य गर्न सम्भव बनाएका छन् । परम्परागत बम वा बन्दुकभन्दा भिन्न अस्त्रको प्रयोग वा तिनै हतियारलाई नवीन प्रविधिले चलाएर राजनीतिक हत्या गर्ने चलन अहिले अकासिएको छ ।

नाभाल्नीलाई जस्तै गरी सन् २००६ मा रुसी पूर्वजासुस अलेक्जेन्डर लित्भिनेन्कोलाई झुक्याएर रेडियोधर्मीयुक्त चिया खुवाइएको थियो । चियाले नै उनलाई बिस्तारै–बिस्तारै मार्‍यो । तीन वर्षअघि बेलायतमा अर्का रुसी पूर्वजासुस सर्गेई स्क्रिपल र उनकी छोरीको पनि हत्या–प्रयास भयो । अपरिचित व्यक्तिहरूले तिनको अनुहारमा नोभिचोक नामक घातक रसायन दलिदिएका थिए । हाम्रो स्नायु प्रणालीले विभिन्न अंगलाई सक्रिय रहन सन्देश पठाइरहन्छ । तर यो रसायन शरीरमा पसेपछि स्नायुको त्यस्तो सन्देश रोकिदिएर अंग–प्रत्यंग ठप्प बनाइदिन्छ । यति सजिलै मानिसको हत्या गर्न सकिने भएपछि गोली र बन्दुकको औचित्य घट्ने नै भयो ।

सन् २०१७ मा मलेसियामा उत्तर कोरियाली तानाशाह किम जङ–अनका सौतेनी भाइ किम जङ–नामलाई त्यस्तै रसायन (भिएक्स नर्भ एजेन्ट) सुँघाइयो । तिनलाई के सुँघाइयो भन्ने त सुँघाउने युवतीहरूलाई समेत थाहा थिएन । प्र्यांक भिडियो बनाउन भनी तीन युवतीलाई १२० डलर दिइएको थियो । मक्ख युवतीहरूले घातक रसायन नचिनी जङ–नामको मुखभरि दलिदिए । त्यसको बीस मिनेटमै उनको मृत्यु भयो । काम फत्ते हुन्छ कि हुन्न भनी वरपर रुँगिरहेका चार उत्तर कोरियाली एजेन्ट उतिखेरै अर्को मुलुक भागे ।

अहिले बजारमा रिमोटले चल्ने नवीन हतियारहरूको बिगबिगी रहेको अमेरिकी सेनाको रिपोर्ट (टेररिस्ट एन्ड इन्सर्जेन्ट टेलिअपरेटेड स्नाइपर राइफल्स एन्ड मेसिन गन्स) ले देखाएको छ । प्रविधि–आधारित हुने हुँदा तिनको निसाना मानव सुटरको भन्दा भरपर्दो मानिन्छ । त्यसमाथि न सुटर मारिने सम्भावना, न त ऊ पक्रिएर हत्याका योजनाकारको पहिचान खुल्ने डर ।

जस्तै, केही हप्ताअघि भएको इरानी परमाणु वैज्ञानिक मोहसिन फखरिजादेको हत्यामा स्याटेलाइट प्रविधिबाट रिमोट कन्ट्रोल प्रयोग गरिएको दाबी छ । यस्तो विधिले अहिले मध्यपूर्वमा धेरै जनाको हत्या भइसकेको छ । प्रविधि यति सूक्ष्म भइसकेको छ, एफबीआईका अनुसार, अहिले कुनै पनि कारको सिस्टम ह्याक गरी त्यसको इन्जिन नै अफ गर्न वा झ्याल खोलेर आक्रमण गरिदिन सकिन्छ । त्यसका लागि लक्षित व्यक्ति चढेको गाडीको दुई मिटर मात्रै नजिक गए पनि पुग्छ । यस्तो आक्रमण वा दुर्घटना कसले गरायो भन्ने भेउ पाउनै मुस्किल हुन्छ ।

रिमोटबाट चल्ने हतियारले आक्रमण गर्दा हतियार चलाउन वरपर कोही बस्नुपर्दैन । कुनै पोस्ट वा गाडीमा छोपेर हतियार राखे पुग्छ । जस्तै, फखरिजादेमाथि आक्रमण गर्न प्रयोग गरिएको भ्यान हत्यापछि स्वचालित रूपमा पड्किएर ध्वस्त भएको थियो । यस्तो प्रविधि प्रयोग गरेपछि प्रमाणको नामनिसाना सबै मेटिने भयो नै । तथापि यो हत्यामा इजरायलतिर चोर औँलाहरू तेर्सिएका छन् । केही इजरायली अधिकारीले यसमा आफ्नो मुलुकको हात रहेको परोक्ष रूपमा स्विकारेका पनि छन् । तर यस्ता गतिविधिले शक्तिशाली मुलुकका यौद्धिक नैतिकतामाथि प्रश्नचिह्न ठड्याएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा शत्रुका नीति वा कामप्रति असहमति अभिव्यक्त गर्ने अनेक तरिका हुन्छन् । तिनलाई उपेक्षा गरी सशस्त्र युद्ध नै घोषणा नभएको अवस्थामा शत्रुको लुकीछिपी हत्या गर्नु प्रचलित युद्ध सिद्धान्तविपरीत हो ।

यस्तै उदाहरण हो, इरानका जर्नेल कासिम सुलेमानीको हत्या । बगदाद विमानस्थलमाथि उडेको मानवरहित ड्रोनबाट उनी चढेको गाडीमा बम प्रहार गरिएको थियो । इरानलाई दबाउने अमेरिकी नीतिअनुरूप आफैंले हत्याको आदेश दिएको तत्कालीन राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले स्विकारेका थिए । ड्रोनको प्रयोग भएपछि न दोहोरो हमलाको सम्भावना रह्यो, न त शत्रुपक्षबाट क्षति पुग्ने त्रास नै । इरानका नीति संसारका लागि हितकर थिए/थिएनन्, त्यो यहाँ निरपेक्ष कुरा हो, तर सुलेमानीको हत्या कूटनीतिको इमानविपरीत थियो ।

नवीन प्रविधि र रसायनले अचेल राजनीतिक हत्याको कुकर्म झाँगिँदै छ भने, यससम्बन्धी अनुसन्धान खर्चिला र दुरूह भएका छन् । जस्तै, बेलायतमा स्क्रिपल बाबुछोरीमाथि भएको रसायन आक्रमणको अनुसन्धानमै त्यहाँको प्रहरीको १ करोड पाउन्ड (करिब डेढ अर्ब नेपाली रुपैयाँ) सकिएको थियो । साना मुलुकहरूमा यस्ता घटना भए भने त घटनाको जरोसम्म पुग्नलाई स्रोत जुटाउनै हम्मे–हम्मे पर्छ ।

दुःखको कुरा, यस्ता कलुषित कृत्य राज्य–प्रायोजित हुने गरेका छन् । विपक्षीको शक्ति क्षीण गराउन वा उसबाट हुने सम्भावित असर रोक्न राजनीतिक हत्या (एलिमिनेसन) गर्ने परम्परा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा थियो । तर बीस वर्षयता मानवरहित ड्रोन र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको विकास भएपछि ‘टार्गेटेड किलिङ’ को जलपमा धेरै हत्या भएका छन् । जस्तै, अमेरिकाले ड्रोनको प्रयोगले जति पनि हत्या गरेको छ, ती ‘भावी आतंककारी आक्रमणबाट आत्मरक्षा गर्न गरिएको’ हुनाले राष्ट्रसंघीय कानुनसम्मत रहेको उसको दाबी छ ।

अर्कातिर, रासायनिक हमलाजस्ता घटनाले आमजनताको स्वास्थ्यलाई जोखिममा पारेका छन् । जस्तै, स्क्रिपल घटनाको अनुसन्धानमा संलग्न एक प्रहरी रसायनको प्रभावले दुई हप्ता बिरामी परे । नोभिचोक उनको घरभरि फैलिएको हुन सक्ने सम्भावनाले गर्दा उनको घर नै बस्न अयोग्य भनी सिल गरियो । उनले घर तथा जायजेथा सबै गुमाउनुपर्‍यो । स्क्रिपलको घरमा चाहिँ जनावरहरूसमेत मरे ।

यसको तीन महिनापछि सोही रसायनको बोतललाई अत्तर ठानी फोहोरको बिनबाट झिकेका पुरुष बिरामी परे । उनले उपहार दिएको ‘अत्तर’ प्रयोग गर्ने केटीसाथी मरिन् । त्यो बोतलमा बाँकी रहेको नोभिचोक अझै हजारौँ मानिसको ज्यान लिनलाई काफी थियो भनिन्छ । त्यस्तै, किम जङ–नाममाथि भिएक्स रसायन आक्रमण क्वालालम्पुर विमानस्थलमै गरिएको थियो । त्यसलाई समयमै फैलिनबाट रोकेको हुनाले धेरै यात्रुको ज्यान जोगिएको थियो । यस्ता जटिल रासायनिक आक्रमण हाम्रो मुलुकमा भएको खण्डमा सुरक्षा र जनस्वास्थ्य निकायबीच चुस्त साझेदारी हुन कति जरुरी छ भन्ने यी घटनाले देखाउँछन् । तर त्यस्तो साझेदारीमा हामी अझै नीतिशून्य रहेको अहिलेको कोभिड प्रकोपले नै उदांगो पारेको छ ।

रणनीतिशास्त्रीहरू एक्काइसौं शताब्दीको युद्ध अब आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्समा आधारित र रिमोट–नियन्त्रित हुनेछ भन्छन् । तर षड्यन्त्रको माकुरेजालोमा अक्सर जेलिइरहने हाम्रोजस्तो मुलुकले सुरक्षाका यी नवीन चुनौतीलाई पर्गेल्न तयार नभएसम्म धेरै दुर्घटना अनुत्तरित र दुर्बोध भई बिलाउने निश्चित छ ।

प्रकाशित : माघ २५, २०७७ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विवेकमाथि भ्रमको विजय ?

चारैतिरबाट असुरक्षित महसुस गर्न थालेपछि मानिसले आधिकारिक कुरा पत्याउन छाड्छ ।
सफल घिमिरे

साक्षर हुनु र राजनीतिक रूपले साक्षर हुनुमा आकाश–पातालको भिन्नता छ । जस्तै, अमेरिकाको साक्षरता दर ९९ प्रतिशत छ तर त्यहाँ संसार सारा षड्यन्त्रले छोपेको छ भनी अन्धविश्वास गर्ने समूहको आकार अचम्म तरिकाले बढ्दै छ । लाखौं मानिस क्युएनन भन्ने समूहमा होमिएका छन् ।

यी मानिस कोरोना भाइरस र ठूला विकासे परियोजना षड्यन्त्रको जालो हुन् भन्छन् । विश्वलाई नै भय, संशय, अविश्वास र अनिश्चयले एकैपटक गाँजेको यो दुर्लभ समय हो ।

यो समय त्रासै–त्रास र षड्यन्त्रको खेती हराभरा भइदिँदा फसल कसले पाउँछ ? हानि कसले बेहोर्छ ? राजनीतिशास्त्रमा षड्यन्त्रको सिद्धान्त (कन्स्पिरेसी थिअरी) भन्ने एउटा अवधारणा छ । यसले हाम्रो वरपरका महत्त्वपूर्ण घटनाहरू शक्तिशाली व्यक्तिहरूका गोप्य षड्यन्त्र हुन् भन्छ । यस्ता तर्क अप्रमाणित हुन्छन्, तर आकर्षक सुनिन्छन् । यिनले लगभग सबै सामाजिक–राजनीतिक घटनालाई मूलधारभन्दा वैकल्पिक व्याख्या गर्छन् । जस्तै, क्युएनन समूहले संसारलाई डुब्नबाट जोगाउन ‘क्यु’ भनिने एक रहस्यमय व्यक्ति लागिपरेका छन् भन्नेमा विश्वास गर्छ । यो समूहले बाल यौन अपराधको गिरोह चलाएका बाराक ओबामा र हिलारी क्लिन्टनलाई छिटै ग्वान्तानामो बेमा थुन्ने र चर्चित थुप्रै नेता तथा हलिउड सेलेब्रिटीलाई पक्रिने योजना भइरहेको भ्रम फैलाएको छ । कतिपय अनुयायी क्यु भनेको ट्रम्प हुन् भन्ने लख काट्छन् । ट्रम्प समर्थक र्‍याली र लकडाउनविरोधी प्रदर्शनमा तिनीहरू अंग्रेजी अक्षर ‘क्यु’ अंकित टिसर्ट लगाएर देखा पर्छन् । ट्रम्प भने यसबारे मौनता साधिरहेका छन् ।

अर्को भ्रम माइक्रोसफ्ट कम्पनीसँग सम्बन्धित छ । हल्ला भन्छ, बिल गेट्सले कोरोना भाइरसको निहुँमा मानिसहरूको मस्तिष्कमा माइक्रोचिप्स घुसाउने षड्यन्त्र गर्दै छन् । अर्को भ्रम छ, कोभिड भ्याक्सिनबाट सबैभन्दा धेरै फाइदा गेट्सलाई हुन्छ । त्यसैले कोभिड नै उनले फैलाएको भ्रम हो । यस्तै, सरकारहरूले जनताको सूक्ष्म निगरानी गर्न लकडाउनको निहुँमा फाइभ–जी टावरहरू ठड्याउन लागेका छन् भन्ने अर्को अफवाह फैलेको छ । यी षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरूसँग जोडिएका थुप्रै उपसिद्धान्त अहिले सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट धेरै देशमा फैलिएका छन् । कोभिडको संकट व्यवस्थापनमा राज्यको असफलताविरुद्ध देखिएका आन्दोलन फरक भए । वैज्ञानिक व्यवस्थापन गर्न लागिपरेका मुलुकमा भने यो लथालिङ्ग षड्यन्त्र नै हो भनी हजारौं मानिस सडकमा ओर्लिएका छन् ।

अमेरिकामा भ्रमकै पछि लागेर जनताले कानुन हातमा लिन थालेका छन् । अपराधी भनेर सन्दिग्धलाई गोली दाग्ने, भ्रमपूर्ण समाचारमा मुछिएको रेस्टुरेन्टमा छिरेर राइफल चलाइदिने र संवेदनशील पूर्वाधारमा हतियारसहित छिर्ने काम क्युएनन अनुयायीले गरेका छन् । अहिले न्युयोर्कबाट काठमाडौंको न्युरोडको दूरी एक क्लिकको पनि छैन । यो समयमा भ्रामक सूचनाका अनेक रूप मुलुक–मुलुकमा फैलिँदै छन् । सामाजिक सञ्जालबाट अपुष्ट सूचना फैलाउने र त्यही आधारमा आफ्नो मास बेस जम्मा गर्ने प्रवृत्ति हामीकहाँ झनै हावी छ । कोरोना भ्रम हो, एमसीसी विग्रह मच्चाउन रचिएको रक्तिम जालसाझी हो, हामीलाई जोगाउन अलौकिक, दिव्य, अद्भुत मस्तिष्क भएका महागुरु, माता, बाबा आउनुभएको छ आदि जस्ता हल्लाले राजनीतिक साक्षरता नभएका जनताको दिमागलाई माकुरे जालोजस्तै जटिल बनाएका छन् ।

षड्यन्त्र, हल्ला र अफवाह फैलाउन हाम्रो मुलुक उसै उर्वर भूमि छ । कोतपर्वदेखि दरबार हत्याकाण्ड, मदन भण्डारीको रहस्यमय मृत्युदेखि निर्मला पन्त काण्डसम्म भोगेको हाम्रो समाजको पुस्तौंपुस्ता षड्यन्त्रकै समाचारको वरपर छ । छानबिन पारदर्शी बनाउन राज्यको असफलता पनि यसको एउटा कारक भयो । तर अहिले तनावपूर्ण महामारीले आगोमा घ्यू थप्दै छ । यो पूरै वर्ष र लगत्तैको केही समय हामीलाई डर, अनिश्चय र संशयको रापले पगाल्ने पक्का छ । विवेक कमजोर भइरहेको र भ्रम बलियो भइरहेको यो समयलाई मुट्ठीमा कसेर कुनै राजनीतिक शक्ति जन्मियो भने को जन्मिन्छ ? वा, देखेबुझेकै राजनीतिक शक्तिले यो भावनालाई सैंतेर आफ्नो पोल्टामा पार्‍यो भने हाम्रो लोकतन्त्रको भविष्य के हुन्छ ? जनताको विवेकले आत्मदाह गर्न थालेको यो समय लोकतन्त्रमाथि नै डरलाग्दो चुनौती बनेको छ । तर बुझ्न जरुरी चाहिँ हूलका हूल मानिसले किन भ्रमलाई पत्याउन थाले भन्ने हो ।

अव्यवस्थाको चुली लाग्दा र राजनीतिक पद्धतिमाथि विश्वासको खडेरी पर्दा मानिसलाई षड्यन्त्रले गाँजेको अनुभव हुन्छ । अनुसन्धान भन्छ, राष्ट्रिय वा व्यक्तिगत जीवनमा संकट आइपर्दा यस्तो अविश्वासको बेर्ना झनै झाँगिन्छ । चारैतिरबाट असुरक्षित महसुस गर्न थालेपछि मानिसले यी सबै परिघटना किन भए भन्ने व्याख्या खोज्छ । त्यसपछि ऊ आधिकारिक कुरा पत्याउँदैन । त्यसको वैकल्पिक व्याख्या र तथ्याङ्क खोज्न थाल्छ । यस्ता तनावबीच षड्यन्त्रका सिद्धान्तले गर्ने व्याख्याबाट उसलाई थोरै भए पनि राहत मिल्छ । कोरोना भाइरसले संसारलाई नै संकटको समुद्रतर्फ धकेल्दा अहिले षड्यन्त्रका सिद्धान्तमा विश्वास गर्नेको संख्या बढेको देखिन्छ ।

कोही मान्छे भने अरूभन्दा भिन्न देखिन यस्ता भ्रमलाई बढावा दिन्छन् । जस्तै, नेपाल मजदुर किसान पार्टीका नारायणमान बिजुक्छेले पनि सुरुमा यो भाइरसलाई अमेरिकी साम्राज्यवादीले फैलाएको भ्रम हो भने । यसरी जनता उचाल्न सजिलो थियो । केही मानिसलाई जलवायु परिवर्तनले पृथ्वी दैनिक तातिँदै गएको भन्ने थुप्रै प्रमाणमा विश्वासै लाग्दैन । हामीकहाँ एमसीसी अनुमोदनलाई लिएर भएका बहसमध्ये केहीलाई षड्यन्त्रको सिद्धान्तकै एउटा उदाहरण मान्न सकिन्छ । यो विषयमा जति थोरै बहस एमसीसीका अन्तर्वस्तु र तथ्यलाई लिएर भए, त्योभन्दा कैयौं गुणा विराट् चर्चा यससँग गाँसिएको भनिएका षड्यन्त्रलाई लिएर भए ।

युट्युब च्यानल र धेरै फलोअर भएका फेसबुक तथा ट्वीटर पेजले यस्ता अप्रमाणित हल्ला फैलाउन सजिलो बनाइदिएका छन् । तिनले पुष्टि गर्ने आधार नै नभएका हल्ला फैलाउँदै त्यसैलाई नै फलोअर बढाउने माध्यम बनाएका छन् । प्रत्येक घटनालाई षड्यन्त्र हो भनिदिने मान्छे युट्युब र सामाजिक सञ्जालमा ‘चलेका’ विश्लेषक दरिएका छन् । हल्लाको व्यापार चलाउन सजिलो हुन्छ तर विचारको युद्ध लड्न मुस्किल । अरूको विचारलाई प्रतिकार गर्न ऊभन्दा उत्तम विचार लिएर आउनुपर्‍यो । त्यसका लागि अध्ययन चाहियो । तथ्य, प्रमाण र तर्कको सम्मिश्रण चाहियो । यो दुईचार दिनमै जोहो हुने कुरा होइन ।

हामी अचेल अलि असहिष्णु भएका छौं । अरूको विचारलाई शारीरिक शक्तिले पराजित गर्न खोज्छौं । कि गलामा पहेंलो रामनामी ओढेर भिडियो बनाउनुस्, कि त सेतो अप्रोन भिरेर फेसबुक लाइभ चलाउनुस् । सब थोकदेखि आत्तिएको अहिलेको दर्शकदीर्घाले तपाईंको ‘वैकल्पिक व्याख्या’ माथि थपडी बर्साउँछ । तर, तर्कको स्रोत र विचारको वैज्ञानिकतामाथि प्रश्न गर्दैन । एकातिर यो सार्वजनिक ज्ञान निर्माणमाथिको चुनौती हो भने, अर्कातिर स्वस्थ बहस र लोकतन्त्रकै भविष्यमाथि आइलागेको संकट हो । समाज अघि बढ्ने भनेको विचार र प्रतिविचारको द्वन्द्वबाट आउने नूतन विचारले हो । विचारहरूबीच द्वन्द्व जरुरी छ । तर त्यो तथ्य र तर्कमा आधारित हुनु उत्तिकै आवश्यक छ ।

ठूला संकट आइपर्दा मानिसको आलोचनात्मक चेत शून्य भइदिन्छ । त्यस्तो बेला हामी तथ्यपरक सूचना खोज्दैनौं; आफूलाई चित्तबुझ्ने कुरा जसले भन्दिन्छ, उसैको पछि लाग्छौं । अनिश्चय, अविश्वास र आक्रोशले जेलेको यो समय अन्य बेलाभन्दा निकै संवेदनशील छ । समयमै बुझ्नु जरुरी छ, यो आशंकाभन्दा विवेक र अनुमानभन्दा विज्ञानमा बढी भर पर्नुपर्ने समय हो ।

प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७७ ०९:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×