पठन संस्कृतिका पूर्वसर्त- विचार - कान्तिपुर समाचार

पठन संस्कृतिका पूर्वसर्त

विद्यालाई अभिलेख्य रूपमा राख्ने परम्परा कमजोर भएकाले पनि हामीकहाँ पुस्तकालय र पठन संस्कृतिको समुचित विकास हुन सकेन, जसको प्रभावबाट नेपाली समाज मुक्त हुन सकेको छैन ।
सुजित मैनाली

पठन संस्कृतिलाई लिएर नेपालमा दुई खालका समस्या छन्— पुस्तकालय नहुनु र भएका ठाउँमा पनि पढ्नेहरूको कमी हुनु । नवलपुर प्रहरीले जिल्लाभरि शृङ्खलाबद्ध रूपमा चलाइरहेको ‘प्रहरीसँग विद्यार्थी’ कार्यक्रमअन्तर्गत पङ्क्तिकारले डेढ साताअघि कावासोती नगरपालिकाका विद्यार्थीहरूसँग पठन संस्कृतिबारे अन्तरक्रिया गर्ने मौका पाएको थियो ।

विद्यार्थीका अतिरिक्त शिक्षक र नगरपालिकाका अधिकारीहरूसँग विद्यार्थीले पाठ्यक्रमबाहिरका सामग्री कत्तिको पढ्छन् भनी बुझ्दा त्यहाँ पठन संस्कृतिसम्बन्धी माथि उल्लिखित दुवै खाले समस्या रहेको थाहा भयो । नगरपालिकामा रहेका सार्वजनिक र शैक्षिक संस्थाका पुस्तकालय पुस्तक संकलनका दृष्टिले गरिब रहेछन् । पुस्तकालयमा मानिसहरू नजाने समस्या अझ विकराल रहेछ । पठन संस्कृति तैबिसेक राम्रो रहेको भनिएको काठमाडौंका सार्वजनिक पुस्तकालयमा पढ्न जाने मुठीभर मानिसमध्ये अधिकांश लोकसेवा आयोगका परीक्षार्थी रहने गरेको कुरा सुन्दै आएको पङ्क्तिकारलाई कावासोतीमा पठन संस्कृति र पुस्तकालयको अवस्था कमजोर हुनु अनौठोचाहिँ लागेन ।

काठमाडौं र कावासोतीको पठन संस्कृति र त्यहाँका पुस्तकालयको अवस्था प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हुन् । यो नेपालभरिको साझा समस्या हो । अहिले ‘नेपाल’ भनी चिनिएको सरहदभित्र प्राचीन समयमा भारतीय उपमहाद्वीपभरि फैलिएको भनिएको समृद्ध विद्वत्परम्पराको प्रभाव परेको सन्दर्भलाई बिर्सिदिने हो भने त्यसयता विद्याका क्षेत्रमा हामीले गौरव गर्नलायक एउटै काम गर्न सकेनौं ।

सयौं वर्षसम्म हामीले भोगेको बौद्धिक दरिद्रताको साक्षी बनेर नाम मात्रका पुस्तकालय र विपन्न पठन संस्कृतिले हामीलाई आजपर्यन्त गिज्याइरहेका छन् । देश संघीयतामा गएपछि स्थानीय सरकारले अपेक्षाकृत राम्रो कार्यकुशलता देखाइरहेकाले तिनैलाई अघि सारेर पुस्तकालय र पठन संस्कार सबल बनाउने राष्ट्रव्यापी अभियान चलाउन सकिन्छ भन्ने लागेर यस लेखमा त्यसबारे चर्चा गर्न लागिएको हो ।

संकुचनको कारण

ज्ञात इतिहास आरम्भ भएदेखि नै नेपालमा पठन संस्कृति र विद्वत्परम्परा कहिल्यै समृद्ध थिएन । लिच्छविकालताकाका चिनियाँ यात्रु युआन च्वाङ (सन् ६०२–६६४) ले नेपाल (काठमाडौं) बारे चर्चा गर्ने क्रममा यहाँका मानिस कालिगडीमा निपुण रहे पनि अपठित छन् भनेका थिए । मल्लकालीन अभिलेखमा प्रयुक्त भाषाको प्राञ्जलता लिच्छविकालीन अभिलेखहरूको भन्दा निम्नकोटिको रहेकाले मल्लकालीन बौद्धिक अवस्था अझ खस्किएको थियो भन्ने गरेका छन्, संस्कृत भाषा र लिपिमा पोख्त अभिलेखविद्हरूले । मल्लकालको अन्त्यपछि पनि नेपालको बौद्धिक परम्परा सुध्रिएन ।

यसको संकेत काठमाडौंस्थित इस्ट इन्डिया कम्पनीका आवासीय प्रतिनिधि ब्रायन हज्सन (सन् १८००–१८९४) ले सन् १८३७ मा लेखेको एउटा लेखोटमा पनि पाइन्छ, जहाँ उनले ‘यिनी (नेपाली) हरूको ध्यान हतियारबाट विमुख गराउने गरी यिनीहरूसँग न कला छ, न साहित्य छ, न व्यापार छ, न त उब्जाउ हुने जमिन नै छ’ भनी टिप्पणी गरेका थिए । नेपालको शैक्षिक दरिद्रताबारे टिप्पणी गर्ने क्रममा अर्का अंग्रेज अधिकारी डेनियल राइटले यहाँका शैक्षिक संस्थालाई ‘आइसल्यान्डका सर्प’ सँग तुलना गरेका थिए ।

नेपालको बौद्धिक विपन्नता र कमजोर पठन संस्कृतिलाई गिज्याउँदै उनले सन् १८७७ को आफ्नो किताब ‘हिस्ट्री अफ नेपाल’ मा लेखेका थिए, ‘गोर्खालीहरू आफूलाई कसरी व्यस्त राख्छन् र के गरेर रमाइलो गर्छन् भन्ने मैले अहिलेसम्म बुझ्न सकेको छैन । सैनिक बन्नुबाहेक उनीहरूसँग अर्को कुनै काम छैन, घरबाहिर खेल्ने उनीहरूसँग कुनै खेल छैन; तराई गएको बेलामा बाहेक उनीहरू कहिल्यै सिकार गर्दैनन्; र घरभित्रै आफूहरूलाई व्यस्त राख्ने गरी उनीहरूसँग कुनै साहित्य छैन । सारमा भन्नुपर्दा, फुर्सदिलो समय व्यतीत गर्नर् उनीहरूसँग कुनै चीज छैन, त्यसैले उनीहरू कुरा कथुर्ने, जुवा खेल्ने र दैहिक ऐयासीमा डुब्ने क्रियाकलापमा निर्लिप्त हुने गर्छन् ।’

यस्तो अवस्थाबाट बाहिर निस्किने मौका नेपाललाई बेलामौकामा प्राप्त भएको थियो । पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धताका मानव सभ्यताले विद्याका क्षेत्रमा ठूलो फड्का मार्‍यो । तर, त्यस्ता अवसरबाट लाभ लिन नेपाली राज्य र यहाँको विद्वत् समुदाय चुक्यो । राणाकालताका लेखपढ र कर्मकाण्ड जानेको एउटा पुरेत र एउटा साँढे एउटा गाउँलाई पर्याप्त हुन्छ भन्ने आमधारणा थियो भनी भीमबहादुर पाँडेले ‘त्यस बखतको नेपाल’ मा लेखेका छन् । एउटा गाउँमा कर्मकाण्ड चलाउन र सरकारी अड्डाबाट आउने टाँसपुर्जा पढ्न सक्ने दुई–चार साक्षर मानिस भए पुग्छ भनी त्यति बेलाका मानिस सोच्ने गर्थे । विसं २००७ मा प्रजातन्त्र आएपछि पनि नेपालको विद्वत् परिवेश र पठन संस्कृतिमा सुधार आएन । त्यति बेला साक्षरता दर १ प्रतिशतभन्दा कम थियो । देशभर सिर्फ ३२१ विद्यालय र ८,००० विद्यार्थी थिए ।

विज्ञानलाई नेपाली समाजले जीवनपद्धति बनाउन सकेको भए अध्ययन–अनुसन्धान हामीसँग अभिन्न रूपले गाँसिने थिए । तर, नेपाली समाजले आधुनिकतातिर फड्किनुको सट्टा परम्परागत जीवनपद्धतिलाई नै अँगालिरह्यो । जीविकालाई सहज र समृद्ध तुल्याउने गरी अन्यत्रका सफल प्रयोगबाट सिक्ने अभिरुचि हामीले देखाएनौं । पढेर अथवा अवलोकन गरेर नयाँ कुरा जान्ने र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने अभीप्सा हामीमा रहेन । साक्षर कहलिएका पुरेतहरू फगत कर्मकाण्डी शिक्षामै सीमित भएकाले वैज्ञानिक ज्ञानपद्धति प्रकट भएन, जसका कारण साक्षरता र पठन संस्कृतिमा सुधार आउन सकेन ।

भारतीय उपमहाद्वीपको सभ्यताले मौखिक परम्पराबाट हुने ज्ञान हस्तान्तरणलाई प्रश्रय दिएकाले पनि साक्षरता र पठन संस्कृति हामीकहाँ विकसित हुन नसकेको हो । मौखिक ज्ञान परम्परामा गुरुले दिने शिक्षा उपदेश कहलिन्छ । शिष्यको हैसियत भक्तसरहको हुन्छ । त्यस्तो शिक्षण प्रणालीले खोज–अनुसन्धानमा स्वयं प्रवृत्त हुने चरित्रलाई प्रोत्साहन गर्दैन । विद्यालाई अभिलेख्य रूपमा राख्ने परम्परा कमजोर भएकाले पनि हामीकहाँ पुस्तकालय र पठन संस्कृतिको समुचित विकास हुन सकेन, जसको प्रभावबाट नेपाली समाज अझै मुक्त हुन सकेको छैन ।

खाँचो अझ टड्कारो

नेपालले साक्षरता दर बढाउने दिशामा एक हदसम्म सन्तोषजनक नतिजा हासिल गरेको छ । विसं २०६८ को जनगणनाअनुसार, नेपालको साक्षरता दर ६६ प्रतिशत छ । तर, साक्षर जमातको शैक्षिक गुणस्तर चित्तबुझ्दो छैन । हामीले दातामुखी भएर साक्षरताको अंकगणितीय पाटोलाई एकोहोरो महत्त्व दियौं । यसले गर्दा लेखपढ गरेर सामान्य व्यवहार चलाउन सक्ने, तर आफूलाई कल्पनाशील र सिर्जनशील तुल्याउनचाहिँ नसक्ने जनशक्तिको निर्माण भयो ।

सुपठित र योग्य जनशक्ति नेपालमा अझै निर्माण हुन सकिरहेको छैन भन्ने कुरा देशका सबै ठाउँमा पुस्तकालयको पहुँच नपुगेको र पुगेका ठाउँमा पनि पुस्तकालय धाउने मानिसको अभाव रहेको सन्दर्भले पनि पुष्टि गर्छ । पुस्तकालयको सहज उपलब्धता र पठन संस्कृतिको विकासबाट मात्रै गुणस्तरीय शिक्षा हासिल हुन्छ । वैज्ञानिक जीवनपद्धति संस्थागत हुने बाटो पनि यही हो । विश्वकै उत्कृष्ट शिक्षा प्रणाली रहेको भनिने फिनल्यान्डलाई हेर्दा पनि यो स्पष्ट हुन्छ, जहाँ ७० प्रतिशत मानिस पुस्तकालयबाट तीन किलोमिटरभित्रको दूरीमा र ९३ प्रतिशत मानिस दस किलोमिटरभित्रको दूरीमा बस्छन् । त्यहाँको करिब आधा जनसंख्याले प्रतिमहिना कम्तीमा एकपटक सार्वजनिक पुस्तकालयको उपभोग गर्छ ।

नेपालमा पनि शिक्षा र वैज्ञानिक जीवनपद्धतिको विकास गर्ने हो भने हामीले पुस्तकालय र पठन संस्कृतिको विकासमा समुचित ध्यान दिन आवश्यक छ । पठन संस्कार हामीलाई हिजोको तुलनामा अझ बढी अपरिहार्य भएको छ । अहिले नेपाली समाज तीव्र सहरीकरण र आधुनिकीकरणबाट गुज्रिरहेको छ । जसै मानिस सहरवासी बन्छ, परम्परागत ज्ञान र सीप उसलाई पर्याप्त हुँदैन । यसको प्रभाव गाउँमा पनि पर्छ । सहरीकरण तीव्र बन्दै जाँदा कृषिमा आश्रित जनसंख्या घट्दै जान्छ । त्यसपछि कृषकले परम्परागत निर्वाहमुखी कृषिको सट्टा बजारमुखी आधुनिक खेतीतिर फड्किनुपर्छ, नत्र अन्य पेसामा संलग्न मानिसका लागि खाद्यान्न उत्पादन गर्न सकिँदैन । बढी उब्जाउ गर्न कृषकलाई कृषिसम्बन्धी आधुनिक ज्ञान चाहिन्छ । यसका लागि उसले पठन, अवलोकन र तालिमको सहारा लिनु अनिवार्य हुन्छ ।

पठन संस्कृति र पुस्तकालय विद्यार्थीको मात्र सरोकारको विषय होइन भन्नका लागि कृषकको उदाहरण दिइएको हो । अब व्यापारीहरू पनि परम्परागत ढाँचामा चलेर अहिलेको प्रतिस्पर्धी बजारमा टिक्न सक्दैनन् । बजार तीव्रसँग डिजिटलाइज्ड भइरहेको छ । अब ‘भर्चुअल मार्केट’ बारे नपढ्ने अथवा नसिक्ने व्यापारीहरूको दिनगन्ती सुरु हुने निश्चित छ भन्ने ठोकुवा टुटल र पठाओले विस्थापन गर्दै गएको ट्याक्सी व्यवसायलाई हेरेर पनि गर्न सकिन्छ । पछिल्ला सूचना–प्रविधिका कारण अपराधको चरित्र बदलिँदै गएको छ ।

हामीभन्दा अगावै त्यस्ता सूचना–प्रविधि प्रयोग गर्ने समुदायमा भएका अपराधबारे बुझेको प्रहरी र अपराध विश्लेषकले मात्रै अब अपराधरहित समाज निर्माण गर्ने जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा वहन गर्न सक्छन् । गुगलमै अधिकांश उत्तर पाइने जमाना सुरु भएकाले कक्षाकोठामा गएर वर्षौं पुरानो डायरीबाट विद्यार्थीलाई ‘नोट्स’ टिपाउने शिक्षकले अब विद्यार्थीको लयलाई समात्न सक्दैनन् । यसका लागि उनीहरू शिक्षा क्षेत्रमा भइरहेका पछिल्ला विकासबारे अद्यावधिक हुनैपर्छ । विश्वसंस्कृति र राष्ट्रिय मनोविज्ञानमा आउने फेरबदल पछिल्लो समय तीव्र बनेकाले देशहित र जनताको मनोभाव राम्रोसँग बुझ्न नेताहरूका लागि पठनपाठन अझ बढी आवश्यक भएको छ ।

आन्तरिक बढुवाका लागि फगत सामान्य ज्ञान पढ्ने, प्रशासन सञ्चालनका पछिल्ला तौरतरिकाबारे चाहिँ ठ्याम्मै नपढ्ने सरकारी कर्मचारी हुँदा देशको कस्तो दुरवस्था हुन्छ भन्ने अनुमान ‘डिजिटल वालेट’ को अवधारणा छ्यापछ्याप्ती भइसक्दा पनि दस्तुर तिर्न सरकारी अड्डामा घण्टौं लामबद्ध हुन बाध्य पारिएका करदाताहरूलाई हेरेर पनि गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीसहित सबै पेसाकर्मीको कार्यकुशलता अभिवृद्धि गर्ने पूर्वसर्त पुस्तकालय र पठन संस्कृति रहेकाले यसका लागि राष्ट्रिय अभियान सञ्चालन गर्नु अत्यावश्यक छ ।

केही सुझाव

यसका लागि सरकारले विशेष अग्रसरता लिनुपर्छ । त्यसमा गैरसरकारी संघसंस्था, व्यापारिक प्रतिष्ठान, नागरिक समाज, मिडिया, पेसागत संघसंगठनसहित सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट सहयोग गर्नुपर्छ । सरकारले पुस्तकालय निर्माणबारे केही महत्त्वपूर्ण नीतिगत निर्णय गरिसकेको छ । राष्ट्रिय शिक्षा नीति, २०७६ ले सबै आधारभूत विद्यालयमा पुस्तकालय र बुक कर्नरजस्ता भौतिक तथा शैक्षिक पूर्वाधार तयार गरिनेछ (१०.७.२), प्रत्येक स्थानीय तहमा कम्तीमा एउटा सार्वजनिक पुस्तकालयको स्थापना गरी त्यसलाई आधुनिक सूचना तथा सञ्चार प्रविधियुक्त बनाइनेछ (१०.२६.३.) भनेको छ । प्रत्येक वडासम्म पुस्तकालयको पहुँच विस्तार गर्न घुम्ती पुस्तकालय सेवा सञ्चालन गरिने पनि नीतिमा उल्लेख छ (१०.२६.४) ।

यी विषय कार्यान्वयनमा ल्याउने जिम्मा मूलतः स्थानीय सरकारको हो । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले स्थानीय तहमा पुस्तकालय र वाचनालयको सञ्चालन तथा व्यवस्थापनको जिम्मा स्थानीय सरकारलाई दिएको छ (परिच्छेद ३, ११ज) । राष्ट्रिय शिक्षा नीति र स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनमा गरिएका यस्ता व्यवस्थाहरू कार्यान्वयनमा ल्याउन विद्यार्थी, शिक्षक, नागरिक समाज र गैरसरकारी संस्थाले स्थानीय सरकारलाई झकझकाउनुपर्छ । करिब तीन वर्षमा स्थानीय सरकारहरूले देखाएको कार्यकुशलता र विकासप्रतिको तिनको तत्परतालाई ध्यानमा राख्दा पुस्तकालयसम्बन्धी नीति र ऐनको कार्यान्वयनमा तिनलाई प्रेरित गर्नु अप्ठेरो देखिँदैन ।

पुस्तकालय र पठन संस्कृति विकासका लागि मौजुदा नीतिको कार्यान्वयन पर्याप्तचाहिँ छैन । यसका लागि केन्द्र सरकारले नीतिगत सुधार गर्न अग्रसरता लिनुपर्छ । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनमा गाउँपालिका, नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र महानगरपालिकामा अनिवार्य हुनुपर्ने पूर्वाधारबारे उल्लेख छ । पूर्वाधारको सूचीमा पुस्तकालय छैन । ऐनमा संशोधन गरी हरेक वडामा कम्तीमा ५,००० पुस्तकको संकलन रहेको सार्वजनिक पुस्तकालय अनिवार्य हुनुपर्ने व्यवस्था गरिनुपर्छ ।

यसका अतिरिक्त केन्द्र सरकारले पुस्तकालय निर्माण र पठन संस्कृतिको विकासका लागि छुट्टै ऐन पनि बनाउन सक्छ । यस दिशामा त्यस्तै खालको ऐन कार्यान्वयन गरिरहेको फिनल्यान्डको अनुभव हाम्रा लागि प्रेरक बन्न सक्छ । शैक्षिक संस्थाहरूको सञ्चालनसँग सरोकार राख्ने ऐनमा संशोधन गरी हरेक शैक्षिक संस्थाले कुल आम्दानीको कम्तीमा ५ प्रतिशत रकम पुस्तकालय र पठन संस्कृति प्रवर्द्धन कार्यक्रममा अनिवार्य रूपले खर्च गर्नुपर्ने नियम बनाउन पनि आवश्यक छ ।

यति काम गरियो भने पूरै देशलाई पुस्तकालयमय बनाउन सकिन्छ । ती पुस्तकालयहरूको समुचित उपयोग होस् भनेर पठन संस्कृति अभिवृद्धि गर्न सरकारी र गैरसरकारी पक्षले संयुक्त रूपमा पहलकदमी लिनुपर्छ । विद्यालय प्रशासनको अग्रसरतामा हरेक स्कुल र कक्षाकोठामा किताबसम्बन्धी चर्चालाई अनिवार्य गरेर पठन स्वभावलाई संस्कारको रूप दिनुपर्छ । सरकारी र गैरसरकारी कार्यालय तथा व्यावसायिक प्रतिष्ठानका कर्मचारी, पेसागत संघसंगठन आदिले आ–आफ्ना क्षेत्रमा पठन संस्कृति प्रवर्द्धन गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । थुनुवा र बन्दीका लागि जेलभित्रै पुस्तकालय स्थापना गर्ने क्रम त्यस्तो अभियानको एउटा नमुना हो ।

प्रहरी प्रशासनले ती पुस्तकालयलाई प्रहरीहरूमाझ पठन संस्कृति प्रवर्द्धन गर्ने दिशामा पनि प्रयोग गर्नुपर्छ । प्रत्येक अस्पताल अथवा कार्यालयमा कर्मचारी र सेवाग्राहीका लागि लाइब्रेरी स्थापना गर्ने अभियान देशैभरि सञ्चालन गराउनुपर्छ । सबै क्षेत्रबाट यस्तो पहल गरिए पुस्तकालय र पठन संस्कृतिलाई सघन रूपमा संस्थागत गर्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : माघ २३, २०७७ ०८:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भीमसेन–जंगबहादुर : को विभूति, को क्रूर ?

राष्ट्रिय सीमा बढाउने पात्रप्रति राष्ट्रले गौरव गर्छ । तर, यो नियम भीमसेन र जंगबहादुरको हकमा लागू भएको छैन । नत्र राष्ट्रको एकतिहाइ भूमि गुमाउने भीमसेन राष्ट्रिय विभूति घोषित हुने र पश्चिम तराईका चार जिल्ला पुनः नेपालमा गाभ्ने जंगबहादुरचाहिँ क्रूर कहलिने थिएनन् ।
सुजित मैनाली

नेपालको इतिहासमा भीमसेन थापा (विसं १८३२–१८९६) लाई नायक र जंगबहादुर राणा (विसं १८७४–१९३३) लाई खलनायकका रूपमा चित्रण गरिएको छ । इतिहाससम्बन्धी आम बुझाइ तथ्यमा मात्र आधारित हुँदैन । शासन व्यवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र तीसँग गाँसिएको अर्थराजनीतिले पनि इतिहाससम्बन्धी आम दृष्टिकोणलाई आकार दिइरहेका हुन्छन् । त्यसैले इतिहासका तथ्यसँगै इतिहास लेखनको अर्थराजनीतिक धरातललाई पनि उधिन्न सकियो भने इतिहास लेखनको पृष्ठभूमिले ओझेल पारेका तथ्यहरूसमेतको आलोकमा विगतको समग्र चित्र कोर्न सकिन्छ ।

भीमसेन थापा र जंगबहादुर राणा दुवै जना नेपालको इतिहासका चर्चित पात्र हुन् । उनीहरूको व्यक्तित्वमा अनेक भिन्नतासँगै समानता पनि छन् । दुवै जनाले आफ्नो समयको अस्थिर राजनीतिक व्यवस्थालाई स्थिरता दिएका थिए । दुवै जना आ–आफ्ना पालामा राजाभन्दा सामर्थ्यवान थिए ।

पृथ्वीनारायण शाह (विसं १७७९–१८३१) को अवसानसँगै नेपाली राजनीति अस्थिरतामा रुमल्लिन पुग्यो । त्यही अस्थिरताका बीच उनका पुत्र बहादुर शाह (विसं १८१४–१८५४) र नाति रणबहादुर शाह विसं १८३२–१८६३) को पतन भयो । रणबहादुरको हत्यापछि पृथ्वीनारायणका नाबालक पनाति गीवार्णयुद्धविक्रमबाहेक राजकाजमा सक्रिय उनका सबै सन्तति मारिए । राजनीतिक अस्थिरता र योसँग गाँसिएको रक्तरञ्जित कलहका बीच नेपालको शासनसत्तामा भीमसेनको उदय भयो । उनले तीन दशकसम्म शासनसत्तालाई स्थिर तुल्याए ।

भीमसेनको सामर्थ्य नायबी सम्हालिरहेकी रणबहादुरकी विधवा ललितत्रिपुरसुन्दरीमा अडिएको थियो । ललितत्रिपुरसुन्दरीको मृत्युपछि भीमसेनको पतनको शृङ्खला आरम्भ भयो । उनलाई बन्दी बनाई सेरिएर मर्नुपर्ने अवस्थामा पुर्‍याइयो । उनको शवलाई सद्गतिसम्म गर्न नदिई विष्णुमतीको किनारमा फ्याँकेर स्याल, कुकुर, गिद्द आदिबाट लुछाइयो ।

भीमसेनको अन्त्यसँगै शासनसत्तामा अस्थिरताको अर्को शृङ्खला सुरु भयो । यही अस्थिरताको शृङ्खलामा परी भीमसेनका भतिजा मुख्तियार माथबरसिंह थापा (विसं १८५५–१९०२) देखि अर्का मुख्तियार फत्यजंग शाह (विसं १८६२–१९०३) सम्म मारिए । यसै अस्थिरताका बीच शासनसत्तामा जंगबहादुरको उदय भयो ।

विसं २००७ मा राणाशाही अन्त्य भएपछि नेपालमा इतिहास लेखन परम्पराले गति लियो । विभिन्न कोणबाट इतिहासका घटना र पात्रहरूको विवेचना गर्ने क्रम सुरु भयो । यही मेसोमा भीमसेन र जंगबहादुरबारे लेखरचनाहरू धमाधम लेखिन थाले । तीमध्ये अधिकांश रचना अर्थराजनीतिक प्रभावबाट अछुतो थिएनन् । चित्तरञ्जन नेपालीले विसं २०१३ मा ‘जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल’ शीर्षकको किताब लेखे । किताबको ‘प्राक्कथन’ मा उनले ‘राष्ट्रिय इतिहासको सृजनामा उत्सुकतासहित प्रोत्साहनपूर्ण सहानुभूति राखिबक्सकेकोमा सर्वप्रथम श्री ५ महाराजाधिराज महेन्द्रवीरविक्रम शाहदेवका हजुरमा हार्दिक कृतज्ञता ज्ञापन गर्दछु’ भनेका छन् । किताब छाप्न उनलाई सरकारले आर्थिक सहयोग गरेको थियो ।

राजा महेन्द्रको छायामुनि बसेर चित्तरञ्जनले भीमसेनप्रति सम्यक् दृष्टिकोण बनाउन सकेनन् । महेन्द्रका पुर्खा रणबहादुर र भीमसेन एउटै खेमाका राजनीतिज्ञ भएकाले भीमसेनको तारिफ गर्दा रणबहादुरको समेत तारिफ हुने र भीमसेनको आलोचना गर्दा रणबहादुरसमेत आलोचित हुने अवस्था थियो । त्यसैले उनले रणबहादुर र भीमसेनले बनारसमा बसेर इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई काठमाडौंप्रति दबाब सिर्जना गर्न सहज तुल्याएको र बनारसबाट फर्किएर काठमाडौंमा नृशंस हत्याको शृङ्खला चलाएको सन्दर्भलाई पनि औचित्यपूर्ण ठहर्‍याए । यस्तैखालको विचारलाई निरन्तरता दिँदै त्यसको सात वर्षपछि विसं २०२० मा उनले ‘श्री ५ रणबहादुर शाह’ शीर्षकको अर्को किताब प्रकाशित गरे । भीमसेनसम्बन्धी चित्तरञ्जनको किताब पूर्वाग्राही छ भनी आलोचना पनि भयो । नयराज पन्तले ‘अन्धभक्ति र अन्धद्वेष गर्ने परम्परा चलाउने काम इतिहासकारको होइन’ भन्दै भीमसेनप्रति चित्तरञ्जनले अन्धभक्ति गरेको आक्षेप लगाए ।

भीमसेनप्रति अन्धभक्ति राख्ने धारविरुद्ध बाबुराम आचार्यले अन्धद्वेषपूर्ण लेखनको अर्को धार चलाए । भीमसेनलाई खलनायक देखाउने गरी उनले विभिन्न लेख लेखे । तर, तत्कालीन सत्ताले आचार्यको धारलाई नस्विकारी चित्तरञ्जनकै धारलाई अनुमोदन गर्‍यो । भीमसेन राष्ट्रिय विभूति बनाइए ।

विसं २००७ पछिको इतिहास लेखन परम्परा जंगबहादुरको हकमा चाहिँ अनुदार रह्यो । त्यतिबेला राणाशाही भर्खरै ढलेको थियो । राणाशाहीविरोधी मानसिकता चौतर्फी व्याप्त थियो । त्यस अवधिमा इतिहाससम्बन्धी काम गर्ने प्रायः सबै जना या त राणाशाहीविरोधी आन्दोलनमा सरिक भएका थिए, या त उनीहरू राणाशाहीविरोधी नेताका पथगामी थिए । त्यसको प्रभाव राणाशासनसम्बन्धी उनीहरूका लेखनमा पर्‍यो । उदाहरणका लागि एलएस बरालले लियो ई. रोजको किताब ‘नेपाल : स्ट्राटेजी फर सर्भाइभल’ को समीक्षा गर्ने क्रममा लेखेको निम्न वाक्यलाई लिन सकिन्छ, ‘उनले (रोजले) देशलाई तीस–तीस वर्षसम्म त्यति धेरै शोषण र दमन गरेका राणा प्रधानमन्त्रीहरू जंगबहादुर र चन्द्रशमशेरको भरमार तारिफ गरेका छन्, जुन कुराले नेपालीलाई बढ्तै खिन्न बनाउन सक्छ ।’ यसो भनेर बरालले जंगबहादुर र चन्द्रशमशेर (विसं १९२०–१९८६) प्रति रोजको दृष्टिकोण तथ्यसंगत छ/छैन भनी विवेचना गर्ने झन्झटबाट आफूलाई मुक्त गराएका छन् ।

अहिले शाहकाल समाप्त भएर गणतन्त्र संस्थागत भइसकेको छ । राणाशाहीविरुद्ध आन्दोलन गर्ने पुस्ता राष्ट्रिय मूलधारबाट पन्छिसकेको छ । यस अर्थमा भीमसेन र जंगबहादुरको विवेचना गर्ने उपयुक्त समय बल्ल सुरु भएको छ ।

आततायी सत्तारोहण

कोतपर्व भन्नासाथ सत्ताप्राप्तिका लागि गरिएको बर्बर हत्या शृङ्खलाको चित्र हाम्रो मनसपटलमा निर्मित हुन्छ । इतिहासमा भारदारी षड्यन्त्रको पटाक्षेप जंगबहादुरको समयमा घटित कोतपर्वमा भयो र त्यसपछि नेपाल अँध्यारो युगमा प्रवेश गर्‍यो भन्ने आमधारणा नेपालमा व्याप्त छ ।

कोतपर्वपछि अँध्यारो युग सुरु भयो भनी दाबी गर्न त्यसभन्दा पहिलेको युग उज्यालो थियो भनी सिद्ध गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, तथ्यले त्यस्तो देखाउँदैन । नृशंस राजनीति, भारदारहरूले आफू र आफ्नो वंशकेन्द्रित भएर गर्ने व्यवहार, कला र विज्ञानप्रतिको उदासीनता आदि कोतपर्वअघि पनि उस्तै थियो ।

यही सन्दर्भमा भीमसेन र जंगबहादुरले प्रदर्शन गरेको नृशंसताको तुलना गर्न सकिन्छ । सामान्यतः जंगबहादुरलाई भीमसेनभन्दा बढ्ता क्रूर मानिन्छ । तर, तथ्यले अर्कै भन्छ । गगनसिंहलाई समेत गन्ने हो भने जंगबहादुरले मच्चाएको कोतपर्वमा ३२ जना मारिएका थिए । सानो वरीयताका सिपाहीहरूलाई पनि गन्दा करिब ४० जनाको हताहती भएको थियो । त्यस घटनामा फत्यजंग शाह, गगनसिंह र अभिमानसिंह रानाजस्ता प्रभावशाली भारदारहरूको हत्या भएपछि देशको सर्वेसर्वा बन्न जंगबहादुरलाई सजिलो भयो । भण्डारखालपर्वमा थप १३ जना विरोधी भारदार र सैनिकहरूको हत्या भएपछि राजकाजमा जंगबहादुरको प्रभाव अझ बढ्यो । उनी राजाभन्दा शक्तिशाली बने । शासनसत्तामा स्थिर हुन जंगबहादुरले कोतपर्व र भण्डारखालपर्वमा गरी करिब ५३ जनाको हत्या गरे ।

भीमसेनको सत्तारोहण अझ बढी क्रूर थियो । रणबहादुरले बरसमा निर्वासित जीवन बिताइरहँदा भीमसेन उनका प्रमुख सहयोगी थिए । त्यतिबेला काठमाडौंमा राजा गीवार्णयुद्धविक्रमको नाममा नायबी चलाइरहेकी रणबहादुरपत्नी राजराजेश्वरीले दामोदर पाँडेसँग मिलेर रणबहादुरलाई काठमाडौं आउन दिइरहेकी थिइनन् । रणबहादुरले अन्ततः बलजफ्ती नेपाल आएर विरोधी भारदारहरूको हत्या शृङ्खला चलाए । दामोदार पाँडे, भीम खवास, इन्द्रमान खत्री, रणकेशर पाँडे, गजकेशर पाँडे आदिको हत्या गरियो । भीम खवासका एक जना छोरोलाई उँधोमुन्टो गरी झुन्ड्याइयो । अर्का छोरोको आँखा झिकियो । रणबहादुरका विश्वासिला भारदार भएको नाताले त्यस हत्या शृङ्खलामा भीमसेनको पनि हिस्सेदारी थियो ।

त्रिभुवन प्रधानको घरमा बसेको भारदारहरूको कचहरीमा शेरबहादुर शाहले आफ्ना सौतेनी दाजु रणबहादुरमाथि तरबार चलाउँदा रणबहादुरको मृत्यु भयो । रणबहादुरको अंगरक्षक रहेका जंगबहादुरका पिता बालनरसिंह कुँवरको प्रहारबाट शेरबहादुरको पनि घटनास्थलमै मृत्यु भयो । त्यतिबेला राजा गीवार्णयुद्धविक्रम नाबालक थिए । त्यही मौका छोपी भीमसेनले रणबहादुरको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा संलग्न भएको आरोप लगाएर विरोधी भारदारहरूको सफाया गरे । त्यस घटनालाई इतिहासमा पहिलो भण्डारखालपर्व भनिन्छ ।

पहिलो भण्डारखालपर्व कोतपर्वभन्दा बढी नृशंस थियो । रणबहादुरको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा सरिक भएको आरोप लगाई भीमसेनले रणबहादुरका सौतेनी भाइ विदुर शाह, नरसिंह गुरुङ, त्रिभुवन प्रधान आदिको हत्या गराए । शेरबहादुर, विदुर, त्रिभुवन र नरसिंहका दुई वर्षदेखि १५ वर्षसम्मका छोराछारीहरूको पनि उनले हत्या गराए भनी गीवार्णयुद्धविक्रमको राज्यकालपछि तयार पारिएको एउटा लेखोटमा उल्लेख छ । भीमसेनले सत्ताप्राप्तिका लागि स्त्रीहरूको पनि हत्या गराए । रणबहादुर मारिँदा उनकी जेठी पत्नी राजराजेश्वरी हेलम्बुमा लखेटिएकी थिइन् । रणबहादुर नरहेको अवस्थामा उनले काठमाडौं आएर पुनः नायबी सम्हाल्लिन् भन्ने भय भीमसेनलाई भयो । भीमसेनका विरोधी पाँडे खलकसँग राजराजेश्वरी निकट थिइन् । त्यस्तो भयबाट मुक्त हुन भीमसेनले रणबहादुरको दाहसंस्कार भएको एक सातापछि १४ जना कमारीसहित राजराजेश्वरीलाई जबरजस्ती सती पठाएर मारे । कुल ९३ जनाको हत्या गरेपछि शासनसत्तामा उनी स्थिर भए । मृतकको संख्या र हिंसाको सघनतालाई आधार मान्ने हो भने जंगबहादुरभन्दा भीमसेनको सत्तारोहण बढी हिंस्रक थियो ।

राजनीतिक निपुणता

शासनसत्तामा आएपछि भीमसेन र जंगबहादुरले गरेका कामहरूको मूल्यांकन गर्दा त्यतिबेलाकै मापदण्डलाई आधार बनाउनुपर्ने हुन्छ । त्यतिबेलाको चलनलाई निरन्तरता दिँदै दुवैले विरोधी खेमालाई शक्तिहीन बनाई जहानियाँ शासन सुरु गरे । राष्ट्रिय भूमि र कोषलाई दुवैले बपौतीसरह बनाए । दुवैले राजालाई आलंकारिक हैसियतमा सीमित गरिदिए । त्यतिबेला उनीहरूको ठाउँमा अर्को कुनै भारदार थिए भने तिनले पनि त्यसै गर्ने थिए ।

इतिहासका पत्रहरूको विवेचना गर्दा उनीहरूको कर्मलाई समग्रतामा हेर्नुपर्छ । राजनीतिमा खलपात्र ठहरिएको इतिहासको अमुक पात्र अर्थतन्त्र, विकास अथवा कूटनीतिमा अब्बल हुन पनि सक्छ । भीमसेन र जंगबहादुरले पनि देशको स्वतन्त्रता प्रवर्द्धन गर्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण काम गरेका थिए । अंग्रेजसँग युद्धमा पराजित भएपछि काठमाडौंमा इस्ट इन्डिया कम्पनीको रेसिडेन्सी स्थापना भयो । भीमसेनले रेसिडेन्सीलाई स्वेच्छाचारी बन्न नदिने र कम्पनी सरकारसँग विश्वासिलो सम्बन्ध बनाउने प्रयत्न एकसाथ गरे । अंग्रेजसँगको सम्बन्ध र काठमाडौंमा त्यतिबेला व्यप्त अंग्रेजविरोधी मानसिकतालाई सन्तुलनमा राख्ने चुनौतीमाझ उनी चेपिएका थिए ।

सुगौली सन्धि हुनुअघि सन्धिको मस्यौदामा नेपाललाई तराईरहित गर्ने बुँदा उल्लेख थियो । तराईको उर्वर भूमिबिना नेपाल लामो समय टिक्न सक्दैन भन्ने महसुस भीमसेनले गरेका थिए । अन्ततः तराईका केही भू–भागसमेत नेपालमा रहने गरी अंग्रेजसँग सन्धि गर्न उनी सफल भए ।

यति हुँदाहुँदै पनि उनकै पालामा सुगौली सन्धिबाट नेपालले करिब एकतिहाइ भूमि गुमायो । अंग्रेजसँग विश्वासिलो सम्बन्ध बनाउन पनि उनी चुके । बेलायती राजाको नाममा नेपाली राजाले पठाएको सौगातसहित भतिजा माथवरसिंह थापालाई लन्डन पठाउन उनले चाहेका थिए । त्यसो गरेर अंग्रेजसँग आफ्नो सम्बन्ध राम्रो छ भन्ने देखाई खस्किँदै गएको आफ्नो प्रभावलाई उकास्ने योजना उनले बनाएका थिए । तर, अंग्रेजहरूले माथवरसिंहलाई कलकत्ताबाटै फर्काइदिए । त्यस घटनापछि भीमसेनको साख गिर्‍यो र उनको पतन भयो ।

भीमसेनको राजकीय क्षमताका कतिपय सीमालाई जंगबहादुरले उछिनिदिए । राष्ट्रिय सीमा बढाउने पात्रप्रति राष्ट्रले गौरव गर्छ । तर, यो नियम भीमसेन र जंगबहादुरको हकमा लागू भएको छैन । नत्र राष्ट्रको एकतिहाइ भूमि गुमाउने भीमसेन राष्ट्रिय विभूति घोषित हुने र पश्चिम तराईका चार जिल्ला पुनः नेपालमा गाभ्ने जंगबहादुरचाहिँ क्रूर कहलिने थिएनन् । भूमि पुनः प्राप्त गर्ने गरी अंग्रेजसँग विश्वासिलो सम्बन्ध बनाउने जंगबहादुरको कूटनीतिक कौशल भीमसेनको भन्दा अब्बल थियो । नेपाली कूटनीतिक टोलीलाई युरोपसम्म पुर्‍याउने भीमसेनको चाहनालाई जंगबहादुरले अन्ततः सफल तुल्याए । राजाका अधिकारसम्पन्न दूतको हैसियतले उनले बेलायत र फ्रान्सको औपचारिक भ्रमण गरी नेपालको कूटनीतिलाई फराकिलो बनाए । भीमसेनले नेपालको विदेश नीतिलाई स्थिर तुल्याउन सकेनन् । सुगौली सन्धिपछि पनि अंग्रेजविरुद्ध चीन र भारतका केही राज्यसँग गठजोड गर्ने प्रयत्न उनले गरिरहे ।

कूटनीति र सुरक्षासम्बन्धी मामिलामा समयको सूक्ष्म पदचाप बुझ्ने सवालमा जंगबहादुरले भीमसेनलाई उछिने । पहिलो अफिम युद्धमा अंग्रेजसँग चीन पराजित भएपछि एसियाको शक्ति समीकरण अंग्रेजको पक्षमा छ भन्ने कुरा जंगबहादुरले महसुस गरे । युरोप भ्रमण गरेर विश्व शक्ति समीकरण पनि अंग्रेजकै पक्षमा रहेको निष्कर्ष निकाले । त्यसपछि उनले बाह्य मामिलामा अंग्रेजसँग सहकार्य गर्ने तर आन्तरिक मामिलामा उनीहरूलाई ढिम्किन नदिने नीति लिए । त्यही नीतिअन्तर्गत सडक सञ्जालमार्फत काठमाडौंलाई भारतसँग जोडी दुई देशबीचको व्यापारिक सम्बन्ध सघन बनाउने अंग्रेजहरूको प्रस्ताव अस्वीकार गरे । अंग्रेजसँगको व्यापारिक अन्तरक्रिया जनस्तरमै सघन भएकाले भारतीय राज्यहरू अंग्रेजको उपनिवेश बनेका हुन् भन्ने उनको बुझाइ थियो । उनको त्यस्तो बुझाइ देशको स्वतन्त्रता अक्षुण्ण राख्ने सवालमा एक हदसम्म उपयोगी सिद्ध भए पनि देशको आर्थिक हितमा चाहिँ यसले नराम्रो असर गर्‍यो ।

ढल्किएको तुला

भीमसेन र जंगबहादुरबीच तुलना गर्दै गर्दा जंगबहादुरले भीमसेनको जस्तो विषम परिस्थितिको सामना गर्नु नपरेको कुराको पनि हेक्का राख्नुपर्छ । परिवेश र व्यक्तिको अग्रसरता दुवैबाट परिस्थिति निस्पन्न हुन्छ । यस हिसाबले हेर्दा नेपाल–अंग्रेज युद्धको प्रमुख कारक भीमसेन थिएनन् । उत्तर भारतमा फैलिरहेको इस्ट इन्डिया कम्पनी र त्यसको पहाडी भेगमा फैलिरहेको नेपालबीच झडप हुनु त्यतिबेला अपेक्षित नै थियो ।

जंगबहादुरले परिस्थितिलाई विषम बन्न नदिने कौशल देखाए । यदि सन् १८५७ मा भारतमा भएको सिपाही विद्रोहमा उनले विद्रोहीहरूलाई समर्थन गरेका भए नेपाल र इस्ट इन्डिया कम्पनी पुनः एकपटक आमनेसामने हुने थिए । नेपालका अधिकांश भारदारको राय विद्रोहीहरूको पक्षमा उभिनुपर्छ भन्ने थियो । तर, शक्तिको तुला अंग्रेजहरूकै पक्षमा ढल्किएको छ भनी बुझेका जंगबहादुरले कम्पनी सरकारलाई सहयोग गर्ने निधो गरे । त्यतिबेला दार्जिलिङमा रहेका ब्रायन हज्सन (सन् १८००–१८९४) लाई प्रयोग गरी उनले कम्पनी सरकारलाई विद्रोहीहरूको दमन गर्न नेपालले दिने सैन्य सहायता स्वीकार गर्न मनाए । संकटको घडीमा नेपालले गरेको सहयोगप्रति कृतज्ञ भएर अंग्रेजहरूले बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नेपाललाई फर्काए । नेपाल र बेलायतबीचको सम्बन्ध विश्वासिलो बन्यो ।

भीमसेनका कतिपय कमीकमजोरीहरूबाट सिक्ने मौका जंगबहादुरलाई मिलेको थियो । भीमसेनको पतनलाई उनले नियाल्न पाएका थिए । आफ्नो नियति पनि भीमसेनको जस्तो नहोस् भनेर उनले आफू र आफ्नो परिवारलाई कानुनभन्दा माथि पारे । विसं १९०५ वैशाख सुदी १३ मा राजा सुरेन्द्रविक्रमलाई लालमोहर जारी गर्न लगाएर उनले गाथगादी ताक्ने कसुर गरे पनि राणाहरूलाई मृत्युदण्ड नदिइने र देशनिकाला अथवा सम्पत्ति हरण पनि नगरिने कानुनी बन्दोबस्त मिलाए । यस्तैखालको लालमोहर भीमसेनले पनि गराएका भए सायद उनको पतन हुने थिएन । आफ्नो करिब ३० वर्षे अकण्टक शासन सुनिश्चित गर्नुका अतिरिक्त १०४ वर्ष लामो जहानियाँ राणाशासनको आधार तयार गर्न पनि जंगबहादुर सफल भए । यस हिसाबले आफू र आफ्नो परिवारको दीर्घहितबारे सोच्ने सवालमा पनि जंगबहादुर भीमसेनभन्दा अगाडि थिए ।

प्रकाशित : पुस ११, २०७७ ११:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×