भाषिक समस्यासँग जुझ्दै साना विद्यार्थीहरू- विचार - कान्तिपुर समाचार

भाषिक समस्यासँग जुझ्दै साना विद्यार्थीहरू

मधु राई

‘मैले सम्झेँ म्याम, भोलि पढा’को ।’ यूकेजी पढ्ने रमण मुखिया मधेसी समुदायका प्रतिनिधि पात्र हुन् जसले कक्षामा सधैँजसो यस्ता संवाद दोहोर्‍याउँछन् । एलकेजी पढ्ने नेहा यादव र मीनाक्षी मेहताले पनि साथीलाई ‘तपाईं’ र हामी शिक्षकलाई ‘तिम्रो/तेरो’ भन्ने गर्छन् । हामी शिक्षकले बारम्बार सिकाए पनि उनीहरू बेलाबेला यसरी नै बोल्ने गर्छन् ।

प्रायः पूर्वप्राथमिक तह पढ्ने अधिकांश विद्यार्थी विभिन्न समुदायका हुन्छन् । विभिन्न समुदाय र जातजातिका साना विद्यार्थीहरूले विद्यालय भर्ना हुनेबित्तिकै कहिल्यै नसुनेको/नबोलेको भाषा सुन्नु/बोल्नु पर्ने हुन्छ । खास गरी मधेसी समुदायबहुल टोलमा अधिकांश अभिभावक पनि नेपालीमा कुरा गर्दैनन् । त्यसमाथि लकडाउनका बेला लामो समय घर बसेका मधेसी मूलका साना विद्यार्थीहरूले परिवार र समुदायमा नेपाली भाषा बोल्न पाएनन् ।

त्यसो त पहाडे मूलका साना विद्यार्थीहरूले पनि घरपरिवार र टोलछिमेकमा नबोलिने अंग्रेजी भाषा विद्यालयमा सकी–नसकी सिक्नुपर्ने बाध्यता छ । यस्तै, मधेसी समुदायका विद्यार्थीले घरमा नबोलिने नेपाली भाषाका कतिपय शब्दको अर्थ थाहा पाउँदैनन् । यसले गर्दा उनीहरूको सिकाइमा दूरगामी असर परेको देखिन्छ भने, पहाडे समुदायका अधिकांश शिक्षित अभिभावकले समेत घरपरिवारभित्र अंग्रेजी भाषा बोल्दैनन् । मधेसी समुदायका विद्यार्थीले नेपाली भाषामा भोग्दै आएको समस्या पहाडे समुदायका विद्यार्थीहरूलाई अंग्रेजीले दिने गरेको छ ।

विद्यार्थी मधेसी होऊन् वा पहाडे, घरपरिवार र टोलछिमेकमा नबोलिने भाषामा शिक्षा आर्जन गर्नुको पीडा सिक्ने र सिकाउनेले मात्र महसुस गर्न सक्छन् । भाषिक समस्याले गर्दा एकातिर विद्यार्थीले सोचेअनुसार उपलब्धि हासिल गर्न सक्दैनन् भने, अर्कातिर शिक्षकहरूले मिहिनेत गरेअनुसारको परिणाम आउँदैन । साना विद्यार्थीहरूलाई नेपाली, अंग्रेजी र गणितसहित विज्ञान र सामाजिक अध्ययनजस्ता विषयहरू पनि पढाउनुपर्ने हुन्छ । विज्ञान र सामाजिक अध्ययनका विषयहरूमा शब्दार्थ बुझाउनुपर्ने हुन्छ । कतिपय अंग्रेजीको शब्दार्थ बुझाउन नेपाली भाषा चाहिन्छ । नेपालीमा अर्थ बुझेपछि सम्झन र बुझ्न सहज हुन्छ । उदाहरणका लागि, अंग्रेजी शब्द ‘एप्पल’ लाई नेपालीमा के भनिन्छ भनेर सोध्दा मधेसी मूलका कतिपय विद्यार्थी अलमलिने गरेका छन् । कतिपय विद्यार्थी ‘हामी त सेब भन्छु, म्याम’ भन्ने गर्छन् । यस्ता विद्यार्थीहरूलाई ‘नेपालीमा स्याउ भन्नुपर्छ’ भनेर सिकाउनुपर्ने हुन्छ ।

यस्तै कारणले गर्दा नेपाली भाषा बोल्ने विद्यार्थीका तुलनामा अन्य भाषा बोल्ने विद्यार्थीलाई पढाउन र बुझाउन गाह्रो हुने यथार्थ स्वयं शिक्षक र अभिभावकहरूले बुझेको देखिँदैन । अर्को परोक्ष कारण उमेरअनुसारको सिकाइ नहुनु हो । पछिल्लो समय उमेर नपुगी विद्यालय भर्ना गर्ने चलन बढ्दै गएको छ । घरपरिवारभित्र बोलिने भाषामा दोहोरो कुरा गर्न नसक्ने साना विद्यार्थीहरूले विद्यालयमा नेपाली र अंग्रेजी सिक्नु/पढ्नु पर्ने बाध्यता छ ।

पछिल्लो समय केही निजी विद्यालयले पूर्वप्राथमिक तहमा स्थानीय मधेसी समुदायका शिक्षिकाहरूलाई अवसर दिन थालेका छन् । यसले गर्दा मधेसी समुदायका कतिपय अभिभावक र विद्यार्थीहरूलाई नेपाली भाषा सिक्न र सिकाउन सहज भएको छ । त्यति मात्र हैन, कतिपय मधेसी समुदायका अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीले घरमा पनि नेपाली बोल्न थालेको बताउँछन् । हुन त शिक्षाको माध्यम नेपाली भएका सामुदायिक विद्यालयमा पनि मधेसी मूलका विद्यार्थीहरूले निजीमा जस्तै समस्या झेल्दै आएका छन् ।

राष्ट्रिय शिक्षा नीति, २०७६ मा भनिएको छ, ‘नेपाली भाषाको शिक्षणलाई प्रवर्द्धन गर्दै नेपाली मौलिक कला, संस्कृति, सामाजिक अध्ययनसम्बन्धी विषय नेपाली भाषामा पठनपाठन गरिनेछ तर बहुभाषी कक्षाकोठामा मातृभाषामा आधारित बहुभाषी शिक्षण पद्धतिलाई प्रोत्साहित गरिनेछ ।’ तर, यहाँ भनिए बमोजिम शिक्षण पद्धति कुनकुन जिल्लामा कसरी लागू गरियो/गरिँदै छ ? मातृभाषामा आधारित शिक्षण पनि कागजमै सीमित छ ।

पछिल्लो समय नेपालभरका ३५ हजार सामुदायिक विद्यालयमध्ये कतिपयले शिक्षाको माध्यम अंग्रेजी बनाई विद्यार्थी र अभिभावकहरूलाई आकर्षित गर्ने प्रयास गर्दै आएका छन् । यद्यपि कतिपय शिक्षाका सरोकारवालाहरू शिक्षाको माध्यमले गर्दा सामुदायिक शिक्षाप्रति वितृष्णा बढेकामा सहमत देखिँदैनन् । हुन पनि हो, माध्यम अंग्रेजी हुँदैमा शिक्षाको गुणस्तर र उपादेयता बढ्ने हो भने निजी विद्यालयले उत्पादन गरेका विद्यार्थीहरू किन स्वदेशमा अवसर देख्दैनन् ?

कुनै पनि देशको शिक्षाले जनजीविकालाई सहज मात्र हैन, त्यस देशका नागरिकलाई परिवर्तनको संवाहक बनाउनुपर्ने हो । यसमा कुन भाषामा शिक्षा आर्जन गर्दा फलदायी हुन्छ भन्नेबारे सरकार र शिक्षाका सरोकारवालाहरूले ध्यान दिनुपर्ने हो । तर हामीकहाँ शिक्षाको माध्यमबारे राष्ट्रिय छलफल हुन सकेको छैन । यसले गर्दा पनि कुन माध्यमले नेपाली शिक्षाको गुणस्तर र उपादेयता बढ्छ भन्नेबारे बृहत् छलफल हुन जरुरी छ । जापान, चीन, फिनल्यान्ड, स्पेनजस्ता कैयौं मुलुकमा शिक्षाको माध्यम आफ्नै मातृभाषा भएका कारण त्यहाँका नागरिकले अवसर खोज्न बिदेसिनुपरेको छैन । हामीकहाँ शिक्षाको माध्यम नेपाली भएकाले जनजीविका लगायतका अवसरहरू गुम्दै गएको भन्ने सोच नराम्ररी झाँगिएको छ ।

विकसित मुलुकहरूले भाषागत समस्यालाई निराकरण गरी मातृभाषालाई शिक्षाको माध्यम बनाउँदै आएको सफल अभ्यासलाई हाम्रोजस्तो मुलुकले अवलम्बन गर्न जरुरी छ । अनि मात्र शिक्षाको गुणस्तर र उपादेयता बढ्छ । यसो हुन सके मात्र पलायनवादी सोचमा विराम लाग्छ । वर्तमान शिक्षा उत्पादनमूलक बन्न नसक्नुका धेरै कारणमध्ये एउटा भाषा पनि हो भनेर तीनै तहका सरकारले बुझ्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : माघ १६, २०७७ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्कुलमा मैनबत्ती

मधु राई

कुरा सन् ७० को दशकको भारतको हो । इन्दिरा गान्धीको प्रधानमन्त्रीकालमा स्कुले शिक्षामा व्यावसायिक कक्षा अनिवार्य थियो । कक्षा सातदेखि दससम्मका विद्यार्थीले साताका तीन दिन व्यावसायिक कक्षामा विद्यालयलाई चाहिने खाम, चक, मैनबत्ती, कागजका थुँगा आदि बनाउनुपर्थ्यो ।

व्यावसायिक कक्षामा उत्पादित खाम र चक विद्यालयमा खपत हुन्थे भने, मैनबत्ती र थुँगा हामी किरानापसलमा बिक्री गर्थ्यौं । किरानापसले कतिपय अभिभावकले ती सामग्री किनिदिएर हाम्रो हौसला बढाउँथे । किरानापसलमा मैनबत्ती र थुँगा बिक्री गर्दा शिक्षकले कहिलेकाहीँ हामीलाई मैनबत्ती दिने गर्नुहुन्थ्यो । बिजुली नभएको उस बेला मैनबत्तीले घर झलमल हुँदा मट्टीतेलको कुपीबाट आउने धूवाँबाट केही दिनका लागि भए पनि राहत मिल्थ्यो । मट्टीतेलको बचत पनि हुन्थ्यो ।

स्कुले शिक्षासँगै व्यावसायिक सीप सिकाई स्वरोजगार बन्न अभिप्रेरित गर्ने भारत सरकारको दूरगामी सोचले हुनुपर्छ, हामी अधिकांश विद्यार्थी जागिर खाने कुरा त्यति गर्दैनथ्यौं । स्कुले शिक्षा अन्तर्गतको त्यो सिकाइले अर्थोपार्जनसँगै बजारीकरणको सीप पनि सिकाउँथ्यो । शिक्षा आर्जन गरेर जागिर खानेभन्दा पनि स्वरोजगार बनाउने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएका ती व्यावसायिक कक्षाले हुनुपर्छ, मलाई स्वरोजगार बन्नुपर्छ भन्ने कुराले सधैं उत्प्रेरित गरिरह्यो । कलेज पढ्दा साथीहरूले छात्रावासको सुविधा नपाउँदा मलाई आफूले पैसा कमाएपछि छात्रावास सञ्चालन गर्छु भन्ने लाग्थ्यो । तिनताका कलेजको पढाइ सकेपछि मैले केही समय गाउँले दाइले खोलेको स्कुलमा पढाएँ पनि । बिहेलगत्तै नेपाल आएँ, पच्चीस वर्षअघि पूर्वप्राथमिक विद्यालय स्थापना गरें र स्वरोजगार बनें ।

मेरा छोराछोरीले स्कुले शिक्षा हासिल गर्दाताका मैलेजस्तो व्यावसायिक सीप सिक्ने अवसर नपाए पनि बाल समूहमा आबद्ध छोरी र उनका साथीहरूलाई समूह सञ्चालनको खर्च जोहो गर्न माटाका पालामा मैनबत्ती पगालेर दियो बनाउन सिकाएँ । त्यस्ता पाला तिहारमा आमाछोरी घरदैलो गरी बिक्री गर्थ्यौं । आफू स्वरोजगार बनेकै कारण छोराछोरीलाई जहिल्यै ‘सकिन्छ भने स्वरोजगार बन्नुपर्छ, सकिँदैन भने मात्र जागिर खानुपर्छ’ भन्दै आएकी छु । नभन्दै कक्षा १२ को वार्षिक परीक्षा दिएर बसेका बेला छोरीले अंग्रेजी दैनिकमा लेख लेख्न थालिन् र तीन वर्षअघि अमेरिकाको कोलम्बिया विश्वविद्यालयबाट पत्रकारितामा स्नातकोत्तर पनि गरिन् । नेपाल फर्केर केही समय एक राष्ट्रिय अंग्रेजी दैनिकमा जागिर खाएकी उनी गत वर्षदेखि स्वरोजगार बनेकी छन् र केहीलाई रोजगारीसमेत दिएकी छन् ।

भारतका कतिपय राज्यमा अहिले पनि स्कुलहरूमा व्यावसायिक कक्षा सञ्चालन हुने गरेका छन् । केही समयअघि नौ कक्षा पढ्दै गरेकी एक छात्राले स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गरी कुलर बनाएको समाचार टीभी च्यानलमा आएको थियो । हुँदा खाने परिवारलाई लक्षित गरी बनाइएका ती कुलरहरू दुई हजार भारुमा बिक्री भइरहेको समाचारले धेरैजसोलाई उत्साहित बनाएको हुनुपर्छ । विकसित मुलुकहरूले स्कुलहरूमा जीविकोपार्जनको सीप सिकाउँदै आएको वर्षौं भइसक्यो । त्यस्तो सीप सिक्न पाएका विद्यार्थीहरूले स्कुले शिक्षापछि आफैं कमाएर उच्च शिक्षा हासिल गर्छन् भनी हामीले सुन्दै आएको पनि धेरै भइसक्यो । विद्यालय शिक्षाले आत्मनिर्भरताको पाठ सिकाउने यस्तो अभ्यास हाम्रा लागि पनि अनुकरणीय बन्न सक्छ । अफसोस, हाम्रो शिक्षाले पढाइ सकेर जागिर खाने प्रवृत्तिलाई मलजल गरिरहेकै छ ।

हाम्रो स्कुले शिक्षाले परनिर्भरताको पाठ पढाउने गरेकै कारण उच्च शिक्षाका लागि पनि अभिभावकले लगानी गरिदिनुपर्छ । स्कुले शिक्षापछि छोराछोरीले बाटो बिराउलान् कि भनेर अभिभावकहरू त्राहिमाम् हुनुपर्छ, गोठालोको भूमिका निर्वाह गरिरहनुपर्छ । हाम्रो शिक्षाले जीवन र जगत्बारे आधारभूत कुराहरू बुझाउन नसकेकै कारण स्कुलपछि विद्यार्थीहरू बढी अलमलिने गरेका छन्, जसको परिणाम समाज र देशले भोग्दै आइरहेका छन् । शिक्षा आर्जन गर्नु भनेको जागिर खानु हो भनेर बुझेका विद्यार्थीलाई जागिरमुखी बनाउनुमा वर्तमान शिक्षा मात्र हैन, शिक्षक र अभिभावकहरू पनि दोषी छन् । कतिपय जागिरे अभिभावकहरू छोराछोरी आफूजस्तै बनून् भन्ने चाहन्छन् । उनीहरूको चाहना पूरा गर्न शिक्षकहरू पनि बाध्य छन् ।

हामीकहाँ पनि स्कुले शिक्षाअन्तर्गत व्यावसायिक सीपबारे पठनपाठन सुरु भएको वर्षौं नभएको होइन । छदेखि आठ कक्षासम्मका विद्यार्थीलाई सामुदायिक शिक्षाअन्तर्गत यस्तो सीप दिइराखिएको छ । अफसोस, त्यस्ता कक्षा व्यावहारिक ज्ञानभन्दा सैद्धान्तिक कुरामा सीमित भइरहेका छन् । यस्ता कक्षाको उपादेयताबारे स्वयं विद्यालय र शिक्षकले बुझेको देखिँदैन । वास्तवमा स्कुले विद्यार्थीहरूलाई माथि उल्लिखितसहित अनेकौं सीप सिकाउन सकिन्छ । अहिले कोभिड महामारीले गर्दा एकातिर रोजगारी खोसिएको अवस्था छ, अर्कातिर नयाँनयाँ उद्यमहरू खुल्ने क्रम बढेको छ । पछिल्लो समय स्वास्थ्य सामग्रीमध्ये मास्कको माग ह्वात्तै बढेको छ । नेपाली ढाका लगायतका कपडाबाट बनेका मास्क विदेशमा समेत निर्यात हुन थालेका छन् । स्कुले विद्यार्थीहरूलाई मास्क बनाउने सीप सिकाउन सके आयात घट्ने थियो ।

अर्को कुरा, हाल कक्षा छदेखि आठसम्मका विद्यार्थीलाई लक्षित गरी बनाइएको व्यावसायिक शिक्षाको पाठ्यसामग्री त्यति वैज्ञानिक र व्यावहारिक देखिँदैन । यस्तो ज्ञान दस कक्षासम्म दिने हो भने विद्यार्थीहरू स्वरोजगार बन्न अभिप्रेरित हुन्छन् न कि जागिरे । यसतर्फ शिक्षा क्षेत्रका सरोकारवालाहरू संवेदनशील बन्न जरुरी छ । विद्यालय व्यवस्थापन र व्यावसायिक कक्षाका शिक्षकले पनि स्थानीय निकाय र उद्यमीहरूसँग समन्वय र सहकार्य गरी आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई व्यावसायिक सीपको महत्त्वबारे बुझाउन जरुरी छ ।

प्रकाशित : माघ १, २०७७ ०७:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×