सोसल मिडियामा ‘तुलना र ईर्ष्या’- विचार - कान्तिपुर समाचार

सोसल मिडियामा ‘तुलना र ईर्ष्या’

कोही व्यक्ति सोसल मिडियामा खुसी देखिनुले ऊ वास्तविक जीवनमा पनि खुसी नै छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन ।
लीना दुवाडी

‘तिम्रो इन्स्टाग्राम स्टोरी हेर्दा त मलाई पनि अमेरिका गएर बस्न पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ,’ केही साताअघि एउटा भारतीय साथीले मलाई भन्यो । उसको भनाइ सुनेर मलाई ‘अमेरिकामा त्यस्तो के छ र, जुन भारतमा उपलब्ध छैन ?’ भन्ने लाग्यो ।

ठाउँअनुसार केही हदसम्म प्रविधि र प्रणाली फरक होला, तर फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा फोटो हेरेकै भरमा अमेरिकालाई स्वर्ग देख्नु र आफ्नो देशमा केही छैन भन्ने दृष्टिकोण बनाउनु सायद इन्टरनेटको आविष्कारले मानवलाई दिएको एउटा अनावश्यक उपहार हो ।

सोसल मिडियाको क्रान्तिले हाम्रो जीवनलाई सोचेभन्दा निकै सहज र रमाइलो पक्कै बनाइदिएको छ । हामी हाम्रा दैनिकीलाई साथीभाइ र फलोवरसँग साझा गरिरहेका हुन्छौं । अरूको जीवनलाई नियालिरहेका हुन्छौं र फोनको स्क्रिनमार्फत दुनियाँ चहारिरहेका हुन्छौं । हाम्रो जीवन अहिले खुला किताबजस्तै भएको छ । कुन मानिस कस्तो छ भनेर जान्न अहिले उसको सोसल मिडिया प्रोफाइल हेर्ने गरिन्छ । कतिपय ‘जब रिक्रुटर’ ले व्यक्तिको बायोडाटाभन्दा पहिले उसको सोसल मिडिया जाँच्ने गर्छन् ।

आफूलाई सहज लाग्ने व्यक्तिगत कुरा आफ्नो नेटवर्कमा साझा गर्नु गलत होइन । अरूबारे जानकारी लिनु पनि नराम्रो होइन । तर, सोसल मिडियामा अरूका रहनसहन, जीवनशैलीलाई आफ्नोसँग तुलना गरेर अचेतन/अवचेतन मनमा उत्पन्न हुने ईर्ष्या र त्यसले जन्माउने चिन्ता एवम् उदासीले आफूलाई कति असर गरिरहेको छ भन्नेतर्फ हाम्रो ध्यान जानु अत्यावश्यक छ ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक लेओन फेस्टिंगरले सन् १९५४ मा सामाजिक तुलनाको सिद्धान्त विकास गरेका थिए । उनका अनुसार मानिस आफ्नो उन्नति/प्रगतिको निर्धारण अरूको जीवनसँग दाँजेर गर्न चाहन्छ । सामाजिक तुलना मानव विकासको एउटा प्राकृतिक अवयव नै हो । करिब छ–सात वर्षको उमेरदेखि नै व्यक्तिले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्न थाल्छ । समयानुसार तुलनाको प्रकृति बदलिँदै जान्छ । पहिलेपहिले छरछिमेक, स्कुल–कलेज, अफिसमा सीमित हुने सामाजिक तुलनाको स्वरूप सोसल मिडिया फस्टाएसँगै भयावह भएको छ ।

हामी हरेक दिन घण्टौं बिताएर इन्टरनेटमा आफूलाई अरूसँग तुलना गर्छौं । तर हामीले आफूसँग तुलना गरिरहेका मानिसहरू को हुन् र उनीहरू वास्तविक जीवनमा कस्ता छन् भन्ने कमै मात्र जानकारी पाएका हुन्छौं । हामीलाई ती व्यक्तिको पारिवारिक पृष्ठभूमि र उनीहरूले गरेका मिहिनेतबारे पनि जानकारी कमै हुन सक्छ । तर हामी उनीहरूको पृष्ठभूमि नबुझी उनीहरूको सफलतालाई मात्र हेर्छौं र दुःखी हुन्छौं ।

एक छिन तपाईं आफ्नै फेसबुक नियाल्नुस्, आधाजति व्यक्तिहरू व्यावसायिक हिसाबले तपाईंभन्दा सफल होलान् । उनीहरूको फ्रेन्ड्स लिस्ट लामो होला, फलोवर बढी देखिएलान् । तिनका पोस्टमा लाइक र कमेन्ट धेरै आउलान् । तर सायद यहाँसम्म आइपुग्न तिनीहरूले त्यसै अनुसारको मिहिनेत र समय पनि खर्चिए कि ? अब फेसबुकका अरू साथीलाई हेर्नुस् । आधाजति व्यक्तिभन्दा तपाईं सफल हुनुहोला । तपाईंले आफ्नो करिअरलाई गम्भीर रूपले लिनुभयो होला । सिक्ने–सिकाउने कुरामा कन्जुस्याइँ गर्नुभएन होला, त्यसैले त तपाईं ती व्यक्तिभन्दा सफल हुनुहुन्छ । त्यसैका आधारमा तपाईंका सोसल मिडियामा प्रतिक्रिया पनि आइरहेका होलान् ।

तपाईंले इन्स्टाग्राममा देख्ने कैयौं व्यक्ति शारीरिक बनोट र सुन्दरतामा तपाईंभन्दा अगाडि होलान् । तिनका सेल्फी मनमोहक देखिएलान् । ती पोस्टहरूमा लाइक र कमेन्ट पनि टन्नै हुन सक्छन् । तिनलाई जस्तो लुगा पनि सुहाउँछ र तिनका फलोवर तपाईंका भन्दा धेरै छन् ।

तर तपाईंलाई थाहा छ, आफ्नो शरीरलाई फिट राख्न उनीहरू कतिपटक जिम जान्छन् ? शारीरिक अभ्यास गर्छन् वा स्वस्थ जीवनशैली अपनाउँछन् ? त्योभन्दा पनि प्रमुख कुरा, एउटा सुन्दर सेल्फीका लागि बीसवटा सेल्फी खिच्छन् र आधा घण्टा लगाएर त्यसमा फिल्टर प्रयोग गर्छन् । तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, इन्स्टाग्रामका थुप्रै मानिसभन्दा शारीरिक बनोट र सुन्दरताका हिसाबले तपाईं धेरै राम्रो हुन पनि सक्नुहुन्छ ?

सोसल मिडियामा तपाईंले फलो गर्ने कैयौं व्यक्ति दिनहुँजसो आफ्ना पति/पत्नी/पार्टनर वा बालबच्चासँग खिचिएका फोटो सेयर गर्छन् । तिनमा उनीहरू निकै खुसी देखिन्छन् । तिनको जीवन ‘पर्फेक्ट’ देखिन्छ । फेसबुकमा हेर्दा तिनका भान्सामा सधैं मीठामीठा खाना मात्र पाक्छन् । ती फोटा र टिकटक देखेर तपाईंलाई ‘आफ्नो जीवन पनि त्यस्तै भएदेखि !’ भन्ने पक्कै लाग्छ । तर के उनीहरूको जीवन तपाईंले सोचेजस्तै पूर्ण छ कि सोसल मिडियाका भित्ताहरूमा मात्र ?

बिहान उठ्नेबित्तिकै फेसबुक/इन्स्टाग्राम खोल्दा कसै न कसैको बर्थडे, म्यारिज एनिभर्सरीका पार्टीका फोटाले तपाईंको अटेन्सन कुरिरहेका हुन्छन् । महामारीका बेला तपाईं भने घरमै बस्ने, कहीँ–कतै नजाने, भोजभतेर नगर्ने तर अरूले कोरोना भन्ने कुन चराको नाम हो भनेझैं पार्टी गरेको देख्दा तपाईं भित्रभित्रै मुरमुरिनुहुन्छ होला । अचेतन/अवचेतन मनमा डाह र आक्रोश भरिन्छ होला । तर एक छिन विचार गर्नुस् त, तपाईंले गर्ने विकेन्ड गेट टुगेदरका फोटा हेरेर तपाईंका कैयौं साथीहरू ठ्याक्कै त्यस्तै पो सोचिरहेका छन् कि ?

इन्टरनेटमा तपाईंले देख्ने सयौं मानिस आर्थिक हिसाबले तपाईंभन्दा सम्पन्न होलान् । तिनीहरूको लवाइखवाइ र रहनसहन छुट्टै होला । छुट्टी मनाउन उनीहरू देश–विदेश घुम्न जालान् । एयरपोर्ट, महँगा रेस्टुरेन्ट र आकर्षक ‘बिच’ मा बसेका फोटा पोस्ट गर्लान् । तपाईंलाई लाग्छ, असली जीवन त उनीहरूले बाँचिरहेका छन् । यस्तो देखेर फेसबुक/इन्स्टाग्राममै फोटो हाल्न मात्र भए पनि तपाईंलाई घुम्न जान मन लाग्छ ।

त्यसविपरीत सोसल मिडियामा देखिने हजारौं मानिसभन्दा तपाईंको आर्थिक स्थिति बलियो हुन सक्छ । जीवनका आधारभूत आवश्यकताहरू पूर्ति गरेर पनि आफूलाई मन लागेका लक्जरीका लागि तपाईंसँग पैसा हुन सक्छ । तपाईंलाई राम्रोसँग थाहा छ, धन कमाउन र बचाउन जति मिहिनेत लाग्छ, त्यसको आवश्यकता र मूल्य बुझ्न उत्तिकै बल लगाउनुपर्छ ।

तपाईंका प्रायः फेसबुक फिड कसै न कसैको अवार्ड, पुरस्कार र उपलब्धिका ‘प्रुफ’ ले भरिएका हुन्छन् । लामा क्याप्सनसाथ ती फोटा देखेर तपाईंलाई लाग्न सक्छ, ‘म कति पछाडि छु ।’ आफूदेखि वितृष्णा पैदा हुन पनि सक्ला । रिसले कतिलाई अनफलो पनि गर्नुभयो होला । याद गर्नुस् त, तपाईंकै त्यस्ता फोटा र क्याप्सन देखेर कतिलाई ठ्याक्कै त्यस्तै डाह लागेन होला र ?

सोसल मिडियामा कतिपय व्यक्ति फोटो र भिडियो कम अनि ज्ञानगुनका कुरा बढी साझा गर्छन् । ती व्यक्ति तपाईंभन्दा बुद्धिमान र जानकार होलान् । सायद उनीहरू आफ्नो दैनिकीको उल्लेखनीय हिस्सा पढ्नमा पो व्यतीत गर्छन् कि ? उनीहरूका पोस्ट पढेर तपाईंमा हल्का निराशा पैदा हुन सक्छ । तर के सम्झनुस् भने, थुप्रै व्यक्ति यस्ता पनि हुन्छन् जो आफूसँग भएभन्दा अलि बढी नै ज्ञान देखाउनमा विश्वास गर्छन् ।

अचेल टिकटकले सबैलाई मोहित पारेको छ । आफ्ना काम बित्दाबित्दै पनि हामीलाई दिनहुँ दुई–तीनवटा टिकटक नबनाई चित्तै बुझ्दैन । अरूको टिकटक र त्यसको वाहवाही देखेर तपाईंले पनि अप्ठेरो लागीलागी भिडियो बनाउन सुरु गर्नुभयो होला । तर के त्यो आवश्यकता थियो कि मात्र देखासिकी ?

यद्यपि सोसल मिडियामा हुने तुलना अर्थात् ‘सोसल कम्पेरिजन’ सधैं नकारात्मक मात्र हुँदैन । सन् २०१५ को एक अध्ययनअनुसार, उमेर बढ्दै जाँदा व्यक्तिको सामाजिक तुलना प्रक्रियामा संलग्न हुने झुकाव घट्दै जान्छ । तपाईं/हामीमध्ये धेरै जनाले इन्टरनेटमै भेटिएका मानिसको जीवनशैली र उपलब्धिबाट प्रेरित भएर आफूमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएका छौं । करिअरमा प्रगति गरेका छौं । तर बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, कोही व्यक्ति सोसल मिडियामा खुसी देखिनुले ऊ वास्तविक जीवनमा पनि खुसी नै छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन ।

सोसल मिडियामा देखा पर्ने हँसिलो मुहार, आकर्षक शरीर, आर्थिक, व्यावसायिक र सामाजिक सफलता मात्र वास्तविक खुसी र सन्तुष्टिको मापक होइनन् । त्यसैले हामीले सोसल मिडियामा अर्काले पोस्ट गरेका कृत्रिम खुसीका शब्दहरू वा फोटाहरूलाई हेरेर आफैंलाई मनरोगी बनाउनुभन्दा आफ्नो धरातलीय यथार्थलाई आत्मसात् गरेर अघि बढ्न कोसिस गर्‍यौं भने मात्र दीर्घकालीन रूपमा खुसी र सुखी हुनेछौं ।

प्रकाशित : माघ १३, २०७७ ०८:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुँडियो सारंगीको तार...

‘यो दाजुको मिर्मिरे आँखा’ का सर्जक धनबहादुर गायकलाई बढी मोह नयाँ पुस्ताले पनि सारंगी सिक्नुपर्छ भन्नेमा थियो । उनी सारंगी सिकाउँथे, भेला र जमघटमा आफैं बजाउँथे । 
दीपक परियार, सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — चर्चित गीत ‘यो दाजुको मिर्मिरे आँखा’ पछिल्लोपटक पुनः रेकर्डिङ भएर नयाँ पुस्ताको स्वरमा आयो । नयाँ रेकर्डिङ अघि पनि यो निकै चलेको गीत हो । नेपाली संगीत जगत्‌मा उक्त सदाबहार गीत थप्ने सर्जक पोखरा बाटुलेचौरका धनबहादुर गायकको सोमबार निधन भएको छ ।

उच्च रक्तचापले बेहोस भएपछि गत शनिबार उनलाई मणिपाल शिक्षण अस्पताल भर्ना गरिएको थियो । उपचारका क्रममा निधन भएको हो ।

उनी ५९ वर्षका थिए । उनको लेखन तथा संगीतमा प्रवीण गुरुङ र बीमाकुमारी दुराले गाएको ‘मिर्मिरे आँखा’ लोक भाकाको चर्चित गीत हो । गुरुङकै स्वरमा रहेको ‘फूल मायामा नभुल’, ‘बेली र चमेली’ मा समेत धनबहादुरकै शब्द/संगीत छ । धनबहादुर चर्चित सारंगीवादकसमेत थिए । पोखराको बाटुलेचौरमा जन्मिएका उनको सारंगी संरक्षणमा योगदान छ ।

उनले झलकमान गन्धर्व सारंगी पाठशाला खोलेर नयाँ पुस्तालाई संगीत सिकाउँदै आएका थिए । राष्ट्रिय लोकबाजा सारंगी संरक्षण पाठशाला प्रतिष्ठानका अध्यक्षसमेत रहेका उनी संस्कृति संरक्षणका लागि भन्दै गन्धर्व संग्रहालय भवन बनाउने अभियानमा सक्रिय थिए ।

विसं २०३१ मै उनले रेडियो नेपालको काठमाडौं स्टुडियो पुगेर विभिन्न लोकगीत रेकर्ड गराएका थिए । पोखरा फर्किएर पनि अरू गीत रेकर्ड गरे । पोखरामा उनले सारंगी र मादलको प्रशिक्षकका रूपमा लामो समय काम गरे । नेपाली फिल्म कान्छी, सन्तान, पहिलो प्रेम, के घर के डेरा, फेरि भेटौंला, सिन्दूर र जापानीज छोटो फिल्ममा उनको नृत्य र सारंगीवादकका रूपमा अभिनय गरेको देख्न पाइन्छ ।

पोखरा लोक संगीत समूहका अध्यक्ष उनी हिमाली सांस्कृतिक समूह, संगीत प्रशिक्षण केन्द्र, पोखरेली युवा सांस्कृतिक परिवार, शुक्ला साहित्य समिति गन्धर्व समाज, गन्धर्व संग्रहालय भवन निर्माण समिति, लोक दोहोरी गीत प्रतिष्ठान कास्कीलगायतका संस्थामा आबद्ध थिए । उनको निधनले लोकगीतको क्षेत्रमा अपूरणीय क्षति भएको लोक दोहोरी गीत प्रतिष्ठान गण्डकीका अध्यक्ष सुरेन्द्र गुरुङले बताएका छन् । गन्धर्वको सोमबार नै पोखरामा अन्त्येष्टि गरिएको छ । धनबहादुरको श्रीमती, एक छोरी र दुई छोरा छन् ।

जीवनका झन्डै चार दशक उनको हातमा सारंगी टुटेको थिएन । लोकसंगीतलाई माथि उठाउन उनले सारंगीसँगै मादललाई पनि लिएर हिँडेका थिए । नयाँ पुस्तालाई नेपाली मौलिक संगीतको स्वाद दिनुपर्छ भनेर अहोरात्र खटिने सर्जक धनबहादुर गायकले सधैंको निम्ति विश्राम लिँदा बाटुलेचौरको गन्धर्व बस्ती शोकाकुल छ । गन्धर्व समुदाय विकास केन्द्रका सल्लाहकार हर्क गायक भन्छन्, ‘सारंगीवादनमा सबैलाई हौस्याउने अगुवालाई हामीले गुमायौं ।’

सारंगी संस्कृति गन्धर्व समाजको मात्र नभएर सिंगो मुलुकको संस्कृति भएकाले जोगाउनुपर्ने धनबहादुरको धारणा थियो । त्यसैले उनी बालबालिकालाई सारंगी सिकाउँथे । नयाँ पुस्ता बिस्तारै अन्य पेसा तथा व्यवसायतिर आकर्षित हुन थाल्दा सारंगी बजाउने सीप बिर्सिनेमा उनलाई चिन्ता थियो । त्यसैले प्रशिक्षण गराउने मात्र नभई कार्यक्रम, भेला र जमघटमा सारंगी बजाउन उनी आफैं अघि सर्थे ।

धनबहादुर दिग्गज लोकगायक झलकमान गन्धर्वका भान्जा थिए । नेपाली संगीत जगत्मा मामाको योगदानलाई अपेक्षित रूपमा स्मरण नगरेको दुखेसो उनी गर्थे । मौलिक लोकसंगीत सिर्जना र संरक्षणमा आफ्नो जीवन अर्पेका झलकमानकै स्मरण र सारंगी संरक्षणका लागि उनले पाठशाला स्थापना गर्न अगुवाइ गरेका थिए ।

लोक संस्कृति तथा सारंगीमा धनबहादुरको योगदान अतुलनीय रहेको गन्धर्व सांस्कृतिक कला संगठनका अध्यक्ष पुजन गन्धर्वले बताए । ‘लोकबाजा सारंगी संस्कृति संरक्षणकर्ताका रूपमा उहाँ हाम्रा लागि प्रेरणाको स्रोत हुनुहुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘नयाँ पुस्तालाई उहाँले जीविकोपार्जनसँगै संस्कृतिका रूपमा ढालेर सारंगीलाई सिकाएर जानु भो ।’

उनले धनबहादुरलाई एक कुशल सारंगीवादक, मादलवादक, लोकसंगीतका प्रशिक्षक तथा नयाँ पुस्ताका लागि प्रेरणादायी व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरे ।

प्रकाशित : माघ १३, २०७७ ०८:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×