संकटले जन्माएको अवसर- विचार - कान्तिपुर समाचार

संकटले जन्माएको अवसर

अदालतको निर्णय मान्छौं भनी कसम खाएर गरिएको आन्दोलन विशुद्ध राजनीतिक आन्दोलन नभएर अदालत वा विभिन्न शक्तिकेन्द्रलाई प्रभावित गर्न गरिएको प्रयत्नभन्दा माथि गनिन सक्दैन ।
आहुति

मुटु एउटै तर दुई रोगी शरीर भएका जुम्ल्याहाजस्तै नेकपा (नेकपा) आज यस्तो कम्युनिस्ट नामधारी पार्टी सक्रिय गतिविधिमा छ, जसको विश्लेषण र व्यवहार कम्युनिस्ट सिद्धान्त, आदर्श र परम्परासँग छेउटुप्पो केही पनि मिल्दैन ।


कम्युनिस्ट पार्टी श्रमिक वर्गका निम्ति पुँजीपति वर्गसँग लड्न जन्मिएको हो संसारमा, तर यो पार्टीको शत्रु वर्ग नै नेपालमा कोही छैन । सामन्तवादी संस्कृतिको अवशेष र एकाध व्यक्ति सामन्तहरू त बाँकी छन् तर सामन्त वर्ग अब अस्तित्वमा नभएकाले यसलाई शत्रु भन्न मिलेन । नेपाली आम जनताको मुख्य शत्रु आजको दलाल पुँजीपति वर्ग हो तर त्यो वर्गबाट त त्यस पार्टीको नेतृत्वमण्डली पालित–पोषित हुन पुगेको छ । अब त्यो पार्टीले वर्गसंघर्ष कोसँग गर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर कसैसँग पनि छैन । तब त त्यस पार्टीको कार्यसूचीबाट वर्गसंघर्ष नै लापता भएको छ । सामन्तवादी र पुँजीवादी राजनीतिलाई निषेधका निम्ति कम्युनिस्ट राजनीति संगठित भएको हो तर नेकपा (नेकपा) ले निषेध गर्नुपर्ने राजनीतिक दुस्मन पनि कोही बाँकी छैन । त्यस पार्टीका दुवै शरीर कांग्रेस वा राप्रपासँग पनि राजनीतिक समीकरण गर्छन् र गर्ने तयारीमै छन् । उनीहरू दुवै साम्राज्यवादी वैदेशिक शक्तिहरूसँग सुमधुर सम्बन्ध बनाउन तँछाड–मछाड गर्छन्, जबकि विगत सय वर्षको कम्युनिस्ट ध्येयको एउटा आदर्श पक्ष नै साम्राज्यवादी उत्पीडनका विरुद्ध सम्झौताहीन उभिनु हो । एउटै मुटु भएका जुम्ल्याहाको विम्बसँग ठ्याक्कै मिल्ने एउटै वैचारिकी र उस्तै स्वार्थमा जोल्ठिएका नेकपा (नेकपा) का दुई घटकरूपी शरीरको आजभोलिको गतिविधि यस्तो लाग्छ, शरीर जोडिएका जुम्ल्याहा आपसमा झगडा गरिरहेछन्, एकले अर्काको लुगा च्यात्दा दुवै नांगेझार भई तमासा बनिरहेछन् ।

निश्चय पनि ओली पक्षले संविधानमै नभएको अधिकार प्रयोग गर्दै संसद् विघटनको प्रतिगमन लादेर नेपाली समाजलाई अझ धेरै पछाडि धकेल्ने दुस्साहस गर्‍यो । प्रचण्ड–माधव पक्षले त्यसलाई सच्याउन संसद् पुन:स्थापनाको नारा अगाडि सार्‍यो । एउटा पक्षले नयाँ चुनावमार्फत अनि अर्को पक्षले संसद् पुन:स्थापनामार्फत देशलाई अघि बढाउने नीति अघि सारेका छन् । दुवै पक्षको प्रस्तुतिको ढाँचा भने ठ्याक्कै एउटै छ । एउटाले भन्छ, ‘ओली व्यक्ति खराब भएकाले यो संकट आयो ।’ अर्कोले भन्छ, ‘प्रचण्ड–माधव व्यक्तिहरू खराब भएकाले यो बाध्यता जन्मियो ।’ अर्थात्, दुवै पक्षले व्यक्तिहरूमा दोष थोपरेका छन् । वास्तवमा कुनै पनि गम्भीर राजनीतिक घटना वा संकट जन्मिनुका पछाडि खास वर्गभित्रका विभिन्न पक्ष वा वर्गहरूबीचको संघर्षले नै निर्णायक भूमिका खेलेको हुन्छ । आजको प्रतिगमन दलाल संसदीय पुँजीवादी व्यवस्थामा उत्पन्न संकट र दलाल पुँजीपति वर्गका फरकफरक झुन्डबीचको संघर्षको परिणाम हो । उनीहरू दुवै पक्षले भने व्यक्तिहरूमा मात्र दोष थुपारेर समान रूपमा वास्तविक तथ्यमाथि पर्दा हाल्न तल्लीन छन् । प्रचण्ड–माधव पक्ष खराब हो भने उनीहरूले कुन वर्गको राजनीति गरेर खराब हुन पुगेका हुन् ? ओली पक्ष मौन छ । त्यसै गरी प्रचण्ड–माधव पक्ष पनि ओली पक्षले कुन वर्गको राजनीतिअन्तर्गत प्रतिगमन गर्ने दुस्साहस गरेको हो भन्ने विषयमा चुपचाप छ । दुवै पक्ष एकअर्कालाई भित्तैसम्म धकेल्न तम्सिए पनि एउटा भाष्य निर्माण गर्नचाहिँ समान रूपमा योगदान गरिरहेका देखिन्छन् । त्यो भाष्य हो— व्यक्तिका कारण समस्या आयो र यो सबै नेपालीको संकट हो । संसद्मा रहेका नारायणमान बिजुक्छेको नेमकिपादेखि उपेन्द्र यादव नेतृत्वको जसपासम्म अनि नेपाली कांग्रेसका फरकफरक खेमादेखि मोहनविक्रम सिंहको पाश्र्व नेतृत्वको राष्ट्रिय जनमोर्चासम्म नेकपा (नेकपा) का एक वा अर्को घटकले प्रस्तुत गरेका दलिल र निष्कर्षहरूकै वरपर उभिन पुगेका छन् । यस अर्थमा संसद्भित्रका अन्य पार्टीले पनि व्यक्तिका कारण समस्या आयो र यो सबै नेपालीको संकट हो भन्ने भाष्यलाई नै मलजल गर्न पुगिरहेका छन् ।

आज नेकपा (नेकपा) का दुई घटकको सक्रियता तारा टिप्ने स्तरमा देखिन्छ । कार्यकर्ता तानातान, हानाहान, भेला, बैठक अनि हजारौं कार्यकर्ताको शक्ति प्रदर्शन चलिरहेको छ । विरोध प्रदर्शनको लहरमा अरू संसदीय पार्टीहरू पनि आफ्नो ल्याकतअनुसार कार्यकर्ता परिचालनमा जुटेकै छन् । बुद्धिजीवीहरूको एउटा हिस्सा पनि संसद्वादी पार्टीहरूकै भाष्यको छेउकुनामा पंक्तिबद्ध हुन सुरु भएको छ । स्थानीय तहसम्म चुनाव जितेका संसद्वादी पार्टीहरूका निम्ति भएभरका जिल्लाबाट कार्यकर्ता र समर्थक हजारौं जम्मा पारेर र्‍याली गर्नु यति बेला खासै गाह्रो छैन किनभने स्थानीय तहसम्म पुगेको बजेट छ्यालब्याल छ । प्रदेश र स्थानीय तहको सरकारमा बसेका नेता–कार्यकर्तालाई यस्तो प्रदर्शनका निम्ति खर्च जुटाउँदा अतिरिक्त दुई फाइदा पनि छन् । एक, पार्टीको आन्दोलनका निम्ति आर्थिक जोहो गर्दा पार्टीमा हैसियत वृद्धि हुने । दुई, सरकारमा बस्दा भागशान्ति गरेर गरिएको खत पनि पार्टीले माफ गर्नैपर्ने अवस्था हात लाग्ने । प्रचण्ड–माधव घटकले गरेको होस् या अरू पार्टीले, अदालतको निर्णय मान्छौं भनी कसम खाएर गरिएको आन्दोलन विशुद्ध राजनीतिक आन्दोलन नभएर अदालत वा विभिन्न शक्तिकेन्द्रलाई प्रभावित गर्न गरिएको प्रयत्नभन्दा माथि गनिन सक्दैन । राजनीतिक आन्दोलन भए त कानुनी परिधिभित्र सीमित हुने कसम खानै मिल्दैन । यस प्रकार आजका संसद्वादी पार्टीका प्रतिगमनविरोधी प्रदर्शनहरू जाम परेर नचलेका समिति र कार्यकर्तालाई परिचालन गर्ने, संसद् पुन:स्थापना भए नयाँ गठजोडको सरकार निर्माणका निम्ति शक्ति संगठित गर्ने र पुन:स्थापना नभए नयाँ चुनावी अभियानको रिहर्सलको स्तरभन्दा गुणात्मक रूपमा अगाडि जाने प्रकृतिका देखिँदैनन् । तर उनीहरूका प्रदर्शनमय माहोलले आम जनतामा क्रमश: एउटा वैचारिक विभ्रम निर्माण गर्दै लगिरहेछ । आजको संकट सम्पूर्ण नेपाली समाज र जनताको संकट हो भन्ने विभ्रम । के कुनै राजनीतिक संकटको वर्गीय चरित्र हुँदैन ? त्यसै गरी राजनीतिक संकट समाधानका निम्ति अघि सारिने उपाय पनि निवर्गीय हुन सम्भव छ ? कदापि छैन । त्यसैले आजको संकटबारे संसद्वादी पार्टीहरूले निर्माण गर्न खोजेको वैचारिक विभ्रमबारे गम्भीर बहस जरुरी छ । यो कस्तो संकट र कसको संकट भन्नेबारे सही दृष्टिकोण बन्नु आवश्यक छ ।

यथार्थमा यो संकट दलाल पुँजीवादी संसदीय व्यवस्थामा उत्पन्न भएको हो । त्यसैले मूलत: दलाल पुँजीपति वर्गका निम्ति संकट हो । नेपालको मध्यम वर्गका विभिन्न तप्काले पनि यही व्यवस्थाअन्तर्गत नै आफ्नो खुसहाली र शान्ति कायम रहने भ्रमपूर्ण आशा सँगालेकाले त्यस वर्गले पनि यसलाई आफ्नो पनि संकटका रूपमा बुझेको छ । तर वास्तवमा मध्यम वर्गको त्यो बुझाइ पनि दलाल पुँजीपति वर्गको प्रचारबाट बन्न पुगेको एउटा विभ्रम मात्र हो किनभने दलाल पुँजीवादले मध्यम वर्गलाई ठूलो राष्ट्रिय पुँजीपति वर्ग बन्ने सबै द्वार धेरैपहिले बन्द गरिसकेको हो । आम श्रमजीवी र उत्पीडित नेपाली जनताका निम्ति त यो संकट नै होइन । यो तर्कसँगै स्वाभाविक रूपमा प्रतितर्कहरू उठ्छन् । त्यसो भए यो व्यवस्था केवल दलाल पुँजीपति वर्गका निम्ति मात्र फाइदाजनक थियो ? अनि संविधानमा भएका मौलिक अधिकार लगायतका थुप्रै व्यवस्था आम श्रमजीवी एवं उत्पीडितहरूका निम्ति समेत थिएनन् ? आजको प्रतिगमन गहिरिँदै जाँदा ती सबै पनि धरापमा पर्दैनन् त ? पहिलो कुरा त कुनै पनि शोषकवर्गीय व्यवस्था श्रमिक वर्गले पनि न्यूनतम ज्यान धानेर श्रम गर्न सक्ने गरी तयार पारिएकै हुन्छ, अन्यथा शोषक वर्ग नै बाँच्न सक्दैन । त्यसैले व्यवस्थाको मूल पक्ष के हो भन्ने आधारमा व्यवस्थाको मूल्यांकन गर्ने हो । दोस्रो कुरा, शासक वर्ग र समुदायलाई आवश्यक व्यवस्थाहरू गर्दा त्यस्ता व्यवस्थाहरू आम जनताका निम्ति पनि गरिएको हो भन्ने भ्रम दिइन्छ जुन यथार्थमा चाहिँ हुँदैन । नेपालको प्रचलित व्यवस्थामा जतिवटा मौलिक अधिकारहरू उल्लेख छन्, तिनलाई व्यवहारमा उपभोग गर्न आम श्रमजीवी र उत्पीडितहरूको आर्थिक र राजनीतिक हैसियत गुणात्मक रूपमा माथि उठ्नुपर्ने हुन्छ । आर्थिक र राजनीतिक हैसियत समृद्ध हुने गरी व्यवस्था निर्माण नगरेपछि त्यस्ता मौलिक हक केवल शासक वर्गले मात्र मूलत: उपभोग गर्न सम्भव हुन पुग्छ । संविधानमा मानव अधिकारबारे जुन व्यवस्था उल्लेख छ, के त्यो दलित, महिला र मजदुर वर्गले उपभोग गर्न सक्छन् ? मूल रूपमा सक्तैनन् किनभने त्यसका निम्ति आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक हैसियतमा वृद्धि हुनु जरुरी हुन्छ जुन यो व्यवस्थाले हुनै दिन्न ।

यसरी दलाल संसदीय पुँजीवादी व्यवस्थाले उपलब्ध गराएका भनिएका अधिकांश लोकतान्त्रिक अधिकार मूलत: शासक वर्गका निम्ति मात्र उपभोग्य हुन् । तेस्रो कुरा, आजको व्यवस्था र संविधान बनाउँदा हाकाहाकी जनजातिका आधारभूत सरोकारमाथि बलात्कार भएको हो । तब त जनजाति संगठनहरूले संविधान निर्माणलाई नै पहिलो प्रतिगमन भनेका हुन् । मधेसीले त संविधानलाई प्रतीकात्मक रूपमा जलाएकै थिए । भूमिसुधारको मुद्दा नै आधारभूत रूपमा गायब पारिएको हो । ‘हायर एन्ड फायर’ वाला नवउदारवादी राक्षसी नीतिअनुकूल व्यवस्था बनाउने क्रममै त मजदुरको हडताल गर्ने अधिकारसमेत कुण्ठित पारिएको हो । दलितहरूका आधारभूत अधिकारमाथि संविधानमा लाजमर्दो चालबाजी गरिएको होइन ? यस प्रकारका समग्र प्रपञ्चसहित निर्मित हुन पुगेको व्यवस्था नै यथार्थमा श्रमजीवी वर्ग र उत्पीडितहरूका निम्ति निरन्तरको संकट थियो । तब यस्तो व्यवस्था र त्यसको मालिक वर्ग एवं समुदायमा आएको संकट कसरी उत्पीडित वर्ग र समुदायको पनि संकट हुन सम्भव छ ? सर्वोत्तम भनिएको व्यवस्थामा कुनै सामानमा एक रुपैयाँ भाउ घट्दैन, प्रत्येक टाउकोमाथि ऋण चुलिँदै जान्छ, करिब पौने एक करोड युवा बिदेसिने प्रक्रियामा दशमलव पछाडिको अंक पनि घट्दैन, सियो मात्र होइन गुन्द्रुकसमेत आयात गर्नुपर्ने परिस्थिति बढ्दै नै जान्छ, बलात्कार र महिला हिंसा प्रकोपको स्तरमा बढ्दा कुनै राष्ट्रिय नीति र संकल्प व्यवस्थाले गर्दैन, दर्जनौं दलित हाकाहाकी मारिँदा व्यवस्थालाई तीखो दुखाइसमेत हुन्न ।

के यस्ता अकल्पनीय दर्दहरू नेपालका श्रमिक वर्ग र उत्पीडितहरूमाथि दलाल पुँजीवादी व्यवस्थाले लगातार ऐया पनि राम्ररी भन्न नदिई बर्साएको होइन ? श्रमजीवी वर्ग र उत्पीडितहरूले निरन्तर भोग्नुपरेका ती मर्मान्तक दर्दहरूको संकट आजको राजनीतिक संकटभन्दा कमसल हो ? अवश्य होइन, बरु आजको संकटभन्दा गहिरा र जटिल हुन् । महँगीमा चुपचाप बस्ने र आङ नै सिरिङ्ग हुने स्तरका अत्याचारहरूका विरुद्ध सडकमा नआउने मात्र होइन, कार्यकर्तालाई जान रोक्नेहरूले आजको सडक रंगाएको दृश्यलाई आफ्नो जमातको हालहुकुम खतरामा पर्दाको राजनीतिक बरबराहट मात्र हो भनी कुनै मजदुर वा दलितले भन्यो भने त्यसलाई कुन तर्कले खण्डन गर्ने ? तसर्थ, आजको संकट मूल रूपमा दलाल पुँजीवादी व्यवस्था र दलाल पुँजीपति वर्गका निम्ति संकट हो, त्यसको ठीक उल्टो व्यापक श्रमजीवी वर्ग र उत्पीडित समुदायका निम्ति भने मूलत: एउटा नयाँ अवसर हो ।

संसदीय व्यवस्था सर्वोत्तम हो भन्नेहरूलाई हाकाहाकी आम जनताले प्रश्न गर्ने अवसर हो यो । शिक्षा र स्वास्थ्य झन्झन् महँगो हुने, उत्पादन नभई बेरोजगारी बढ्ने, विदेशबाट ल्याएको पैसा पनि फेरि उतै फर्किएर जाने तिम्रो व्यवस्था कस्तो हो ? श्रमजीवी वर्ग चुनावबाट चुनिनै नसक्ने, समावेशिता अपमानको विषय बन्ने, भ्रष्ट र जातवादीहरू सधैं व्यवस्थाका सबै अंगका हर्ताकर्ता बनिरहने तिम्रो व्यवस्था कसरी प्रगतिशील ? हैसियतवाला नेताको कोठादेखि प्रधानमन्त्रीको बैठककक्षसम्म अकण्टक विदेशी नांगो चलखेल भैरहने तिम्रो व्यवस्था कति दामको राष्ट्रिय हो ? प्रतिगमनलाई ध्वस्त पार्न म पनि चाहन्छु तर बलात्कार गरिएको म जनजातिको मुद्दा आन्दोलनको नारामा कहाँनिर समावेश गरेका छौ ? उपेक्षामा कुल्चिएको मधेसी र अपमानित गरी छलिएको दलितको विषयलाई के तिमीहरू आत्मालोचनासहित आफ्नो बनाउन तयार छौ ? तिमीहरू आफ्नो पार्टी संरचनालाई जात व्यवस्थाबाट मुक्त गराउन तयार छौ ? हज कमिटीको बजेटभन्दा मुस्लिमको अस्तित्व धेरै माथि हुनुपर्छ भन्ने कतै एजेन्डा छ तिम्रो ? ए साँच्ची, अब त नागरिकतामा महिलालाई समान व्यवहार गर्न पो तम्सियौ कि राता क्रान्तिकारी बनेर ? यदि यस्ता दर्जनौं प्रश्नको उत्तर आन्दोलनसँग छैन भने तिम्रो आन्दोलन प्रतिगमनविरोधी कसरी हो र यथास्थितिको पुनरुत्पादनकारी राजनीतिक हूलचाल मात्र कसरी होइन ? यसरी आजको संकट आम श्रमजीवी वर्ग, उत्पीडित समुदायहरू र देशभक्तहरूले कुडाकर्कट बनाएर फाल्न खोजिएका आफ्ना सरोकारलाई जीवन्त बनाएर अगाडि ल्याउन सकिने अवसर बन्न पुगेको छ । यो अवसरलाई भरपूर प्रयोग गर्नु र प्रतिगमनविरोधी माहोललाई वास्तविक अग्रगामी परिवर्तनको माहोलमा बदल्न कोसिस गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो ।

जस्तोसुकै खराब व्यवस्था किन नहोस्, त्यसभित्र नै दरार पर्न नथालेसम्म त्यस व्यवस्थाको विकल्पमा अग्रगामी व्यवस्था बनाउन चाहनेहरूका निम्ति वस्तुगत अवसर सिर्जना हुन सक्तैन । दलाल पुँजीवादी संसदीय व्यवस्थामा आजको संकटले एउटा गतिलो धाँजा फाटेको छ, त्यसैले योभन्दा अग्रगामी राजनीतिक व्यवस्थामा जान चाहने शक्तिहरूले यो संकटको धाँजामा टेकेर गुणस्तरयुक्त अभियान छेड्नु आवश्यक छ । त्यसै गरी श्रमिक वर्ग र उत्पीडित समुदायहरूले यस्तै बेला आफ्ना न्यायपूर्ण सरोकारलाई पुनर्जीवित गर्न र नैतिक वैधता दिलाउन सक्छन्, जुन बेला उत्पीडक वर्ग र समुदायको प्रगतिशील हिस्साले त्यस्तो सरोकार आफ्नो अस्तित्वका निम्ति सुन्नैपर्ने वातावरण जन्मिन पुग्छ । हो, यो संकटका बीचबाट यस्तै परिवेश र वातावरण निर्माण हुँदै छ । त्यसैले धिपिक्कै निभेझैं भएको उत्पीडितहरूको आन्दोलनले यही अवसरमा सर्वांग रूपमा नवीन दिशा र मोर्चाबन्दीको थालनी गर्नु जरुरी छ ।

सिंगै व्यवस्था परिवर्तन र शोषित वर्ग एवं उत्पीडितहरूको न्यायपूर्ण व्यवस्थापनमा पुग्न कति समय लाग्छ, छिटो वा ढिलो के होला, त्यो मुख्य कुरा होइन; बरु आजको जनविरोधी व्यवस्था र त्यसको मालिक वर्गमा उत्पन्न संकटमाथि अग्रगामी परिवर्तनको ब्याड कति बनाउन सकिन्छ र ब्याडमा कति बीउ छर्न सकिन्छ, त्यो नै श्रमजीवी वर्ग र उत्पीडित समुदायको आजको मुख्य ल्याउन्न हुनुपर्छ ।

(आइतबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : माघ १०, २०७७ २०:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एकादेशमा एउटा साथी थियो

आहुति

संसारमा सबै मानिसहरू खराब छन् तर खराब मानिसहरूभित्र धेरै वा थोरै असल चीज छन् । तिनै असल चीजहरूलाई जोड्नु, अगाडि ल्याउनु र त्यसमार्फत सारा खराबीका विरुद्ध लड्नु नै क्रान्तिकारीहरूको काम हो ।–स्वनाम साथी

बितेको महिनाको एक साँझ करिब सत्तरी वर्षको उमेरमा खसेको एउटा साथीको तत्कालमा परिचयको नाम थियो– स्वनाम साथी । श्रमिक वर्ग, उत्पीडितहरू र सारा मानवताको मुक्तिका पक्षमा आफ्नो अध्ययन, भोगाइ र सिकाइबाट सँगालिएका असाधारण महत्त्वका निष्कर्षहरू लगातार साथीहरूलाई बोलीचालीमा उसले बाँडिरहन्थ्यो । विद्रोही र दार्शनिक रूपचन्द्र विष्टले आफ्नो अन्त्येष्टिमा अन्तिम आफन्त तोकेको यो साथी रूपचन्द्र जति पनि आफ्ना कुराहरू लेख्दैनथ्यो । अल्छी ठान्न नमिल्ने, बाटो छेकिएपछि भौंतारिएको कमिलाझैँ सधैँ सक्रिय । भाषा र ज्ञानको समस्या मान्न नमिल्ने, कम्तीमा आधा दर्जन भाषा बोल्ने र विज्ञानका धेरै शाखाका सूचनाहरूको भण्डारण गर्ने । तैपनि नलेख्ने प्रवृत्ति किन थियो ? साथीको यो प्रवृत्तिबारे कुनै साथीसँग सम्भवतः यसको सही जवाफ छैन । नेपालको कम्युनिस्ट तथा धेरैखाले उत्पीडितहरूका विभिन्न ससाना जमातभित्र सीमित रहन उसले चाहेकाले सायद लोकतान्त्रिक ट्रेडमार्कअन्तर्गतका व्यापक मानिसहरूबीच उसको ठोस परिचय गुमनाम थियो । तर, साथीको चिन्तन र व्यवहारको आयाम भने कुनै पनि वैचारिकीअन्तर्गतको किन नहोस्, त्यसभित्र झिंगाको पित्त बराबरको मात्र पनि सत्य र उज्यालो लुकेको छ भने, त्यसलाई आम जीवनमा जोड्न लागिपर्ने खालको थियो । रूपचन्द्र विष्टजस्तै स्वनाम साथी आज धेरै वास्ता नगरिएको नाम हो । यो बेवास्ता गलत राजनीति र रैथाने चिन्तन प्रक्रियालाई डस्ने आयातित चिन्तनका कारण होइन, बरु आयातकर्ता बन्नुमा मात्र मख्ख पर्ने प्रवृत्तिका कारण संस्थागत भइरहेको हो । रैथाने वा आयातित सही वैचारकीलाई जीवनकरण गर्ने प्रक्रिया जब तीव्र हुनेछ, तब कम्युनिस्ट वा लोकतान्त्रिक धाराको प्रत्येक सच्चा मानवताको मुक्तिको पक्षधरले रूपचन्द्र विष्ट र स्वनाम साथीलाई खोज्ने र बुझ्ने सिलसिला पनि अवश्य अगाडि आउनेछ ।

मानिसलाई थाहा छ— मृत्यु स्वाभाविक वैज्ञानिक प्रक्रिया हो तर मानिसले कहिल्यै पनि मृत्युलाई सामयिक मान्न सकेन । जीवनको आनन्द र जीवितको सत्कर्मले नै मृत्युलाई सामयिक स्वीकार गर्न समाजलाई सधैँ गाह्रो हुँदै आयो । आजसम्म मारिएकाहरू वा मरेकाहरू सबै नै कसै न कसैका साथी थिए, स्वनाम साथी भने सबैभित्रको असल चीजको साथी थियो । उसको समीपमा एकाध पल बिताएका प्रत्येक मानिसले उसका निम्ति कम्तीमा एक कुरुवा आँसु बगाइदिन सक्छ तर ऊ भावुकताको व्यापारी थिएन । उसको सम्झनामा भावनात्मक उच्छवास भरिएका सयौँ पानाहरू पनि भरिँदै छन् आजभोलि तर ऊ भावनामाथि खेलबाड गरेर विजय रोज्ने खेलाडी थिएन । उसका निम्ति ‘महानता’ ठट्टाको विषय थियो, ‘त्याग’ निजी स्वार्थकै कालभैरवको भयानक अवतार अनि ‘योगदान’ चाहिँ ब्याजखोरको लालसा । साथीका निम्ति जीवन केवल एक सच्चा सरल साथी थियो । आफ्नो भागमा परेको दायित्व सधैँ पूरा गर्न तम्सिनु र प्राप्त चीजहरू सम्पूर्ण रूपमा भोग गर्नु नै जीवनको परिभाषा थियो । के त्यस्तो मानिसको सम्झना भावनामा बगेर आँसुमय बनाउनु सही होला ? मरेका मानिसका निम्ति उसको चर्चा शतप्रतिशत व्यर्थको कुरा हो । स्वनाम साथीकै तरिकामा मलाई पनि भन्न मन लाग्छ— मरेपछि मेरो लासलाई दुनियाँभरिको मानिसले थुके पनि वा लात्तीले गुल्ट्याए पनि केही फरक पर्दैन किनकि मेरो लास त म होइन । साथीको थोरै संगतले त यसरी सोच्न सिकाएको थियो भने उसकै बारेमा केवल भावनामा बगेर मात्र किन बोल्नु हामी साथीहरूले ? चिसोका विरुद्ध ऊ सधैँ न्यानो त थियो तर आगोमय अनिष्टका विरुद्ध नाइनलझैं पग्लिने होइन, कपासजस्तै अटेरी दृढ थियो किनभने ऊ मूलतः सैद्धान्तिक मान्छे थियो । त्यसैले जरुरी छ— अपरिचित र नयाँ पुस्ताका निम्ति उसको सम्झना उसैले नै अँगालेको सिद्धन्तकै कसीमा घोटेर उसलाई बुझ्ने र बुझाउने कोसिस गर्नु । हो, उसको बारेमा यही सिलसिलाको सुरुआत नै सही हुनेछ । श्रमजीवी र मानवताको सच्चा साथी बन्न असाधारण रूपमा कठोर थियो स्वनाम साथी, तब त्यही उद्देश्यका निम्ति उसमाथि पनि कठोर हुनु नै साथी बन्ने सच्चा प्रयत्न ठहरिनेछ ।

विसं २०४६ को परिवर्तनपछि, पाटनढोकाको गोप्य कोठामा पहिलोपटक भेट हुँदा पञ्चायतकालमा पार्टीमा सुमन नामले चर्चित व्यक्ति त्यही मानिस थियो जसले, नागरिकता मैत्रेयी बुद्ध लामाको नाममा बनाएको थियो । इन्जिनियरिङको पढाइ छाडेर पूर्णकालीन राजनीतिक जीवनमा छिटो हाम्फाल्नु नै शंकाको विषय बनाएर अनावश्यक पार्टीबाट सताइएको मसँग हात मिलाउँदै उसले भनेको थियो, ‘तपाईंमाथि हामीले अन्याय गरेका छौं साथी, गल्ती भाछ ।’ जिल्लास्तरीय साधारण कार्यकर्ता म तर ऊ त्यति बेलाको तिलस्मी केन्द्रीय नेता तर उसलाई विनम्रतापूर्वक गल्तीमा माफी माग्न आउँथ्यो । जब हामीसँगै सुतेथ्यौँ, म रातभरि सुत्न सकिनँ किनभने ऊ निदाउँदा यसरी घुर्ने र श्वास फेर्ने गर्थ्यो कि डर लाग्थ्यो । अरू साथीबाट थाहा भयो कि साथी त मेरुदण्ड सुक्दै जाने अनि दमको रोगबाट ग्रस्त हो, डाक्टरहरूले अब बढीमा दस वर्षको आयु बाँकी छ भनेको पनि सात वर्ष भयो । त्यो बेला पाँच कम्युनिस्ट पार्टीबीच एकता भएर नेकपा (एकता केन्द्र) बनाउने माहोलमा ऊ गज्जबले प्रफुल्ल भएर सक्रिय थियो । उसबारेको उत्सुकतासँगै थाहा भयो— त्यो मान्छेको वास्तविक नागरिकताको नाम शशी शेरचन हो । उसको प्रेमिकासँग विछोड हुँदा कलंकीका राजथला साथीको घरमा रगतको टीका लगाइदिएर प्रेमिकालाई उसले बिदा गरेको थियो । धेरैलाई आज पनि राजनीतिक वृत्तमा मतलब छैन कि उसले पहिलोपटक इतिहासमा आफूभन्दा जात र औपचारिक डिग्रीमा धेरै पछि रहेका रूपलाल विश्वकर्मालाई कामको आधारमा २०३८ सालमा सर्वहारावादी श्रमिक संगठन, नेपाल बनाउँदा नेता स्वीकार गरेको थियो । आज पनि पार्टीमा दलित कार्यकर्ताको नेतृत्व असम्भव लाग्ने अवस्था छ भने, चालीस वर्षअघि दलित नेतृत्वलाई स्वीकार गर्नु साथी सुमनको अकल्पनीय सामाजिक दिशाबोध थियो । आफ्नो ठोस सोचसहितको दिशाबोधबारे आफैँले कहिले जिकिर नगर्ने साथीको स्वभाव बुझ्न अझै कति समय लाग्ने हो भन्न गाह्रो छ ।

जब कम्युनिस्ट पार्टीहरू एकताबद्ध हुन्थे, उसको संगठित सक्रियता प्रफुल्ल देखिन्थ्यो । विसं २०४७ मा नेकपा (एकता केन्द्र) बन्दा या पछि नेकपा (एकता केन्द्र –मसाल) बन्दा होस् । तर, पार्टीहरूबीच फुट हुँदा उसको सक्रियता जरा उखेलेको फर्सीको लहराजस्तै बन्थ्यो । विचार र कार्यदिशामा क्रान्तिकारी कित्तामा समर्थन गरे पनि ऊ नियमित पार्टीको कार्ययोजनामा होइन, बरु आफ्नै सक्रियताको मनलाग्दी कार्यमा सक्रिय बन्न पुग्थ्यो । ऊ कहिले समलिंगी अधिकारको वकालतमा व्यस्त हुन्थ्यो, कहिले यौन व्यवसायी महिलाहरूको घाउमा मल्हम लगाइरहेको हुन्थ्यो । कम्युनिस्ट पार्टीका निम्ति कुनै सूचीमा नपरेका ती विषयमा काम गर्दै पार्टीको नियमित कार्ययोजनाबाट अलग भइरहँदा पनि पार्टीले उसको अलग कर्ममाथि कहिल्यै एउटा प्रश्नसम्म उठाउँन सक्तैनथ्यो । नेपाली समाजको सबैभन्दा पिँधको दलित र वनमान्छे ठानिने चेपाङका बीच कम्युनिस्ट कर्म एकाकार गराउने क्रममा कमरेड शब्दलाई ‘साथी’ मा ऊ हितका साथीहरूले रूपान्तरण गरेका थिए । पञ्चायतकालमा कमरेडको सट्टा पार्टीमा उनीहरूले सहयोद्धालाई साथी सम्बोधन गरेका थिए । कमरेडको सट्टा साथी शब्द गज्जब सुहाउँदो थियो नेपालीपनका लागि तर कसैले ध्यान दिएनन्, त्यसैले सायद आफ्नो नाम नै उसले स्वनाम साथी बनायो । उसका प्रयत्नहरू रैथाने जीवन व्यवहार र क्रान्तिका निम्ति थिए तर उसले बुझाउन सकेन, साथीहरूले बुझ्न पनि सकेनन् । यस क्रममा क्रमशः पार्टीको कार्ययोजना लागू नगर्ने नेता बन्दै गयो । अचम्मको कुरा त पार्टीको कार्ययोजना लागू नगरे पनि, पार्टीभित्र कुनै ठोस जिम्मेवारी नलिए पनि पार्टीमा सम्मानित नेता वा कमिटीमा समेत रहिरहने व्यक्तित्व बनिरह्यो । पार्टी योजनामा जिम्मेवारी वहन नगरे पनि बिनाप्रश्न सम्मानित नेता बनिरहने स्थिति यसकारण बनिरह्यो कि उसले उठाउने जायज प्रश्नहरूको उत्तर दिने ल्याकत पार्टीको कुनै नेतासँग थिएन । आन्दोलनको यसप्रकारको हविगतले गर्दा शशी शेरचन उर्फ सुमन उर्फ स्वनाम साथी तत्कालीन कार्यनीति र कार्यदिशाको नेता कम बरु सिद्धान्त एवं आदर्शको नेता मात्र साबित हुने वातावरण बन्दै गयो ।

भारतमा बसेर नेपालमा राजनीति गर्ने विसं २०४० वरपरको समयमा क्रान्तिका निम्ति रूपलाल विश्वकर्मा र स्वनाम साथीहरूले गुल्मीको पुर्तीघाटको बैंक कब्जा गरेका थिए तर पूर्ण रूपमा सफल हुन सकेन । त्यसपछिको पञ्चायतको दमन अनि रोगी शरीर स्वनाम साथीका निम्ति डरलाग्दो समय साबित भयो । उसको नेता रूपलाल विश्वकर्मा त पिँधमै खेलेर हुर्केकाले पिँधमै घुलमिल भएर टिक्यो । स्वनाम साथी त माओले चीनबाट गरेको सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिको आह्वानबाट विश्वविद्यालय च्यातेर निस्केको थियो । ऊसँगै विश्वविद्यालय छाड्नेहरू कोही लेख्ने बहानामा काठमाडौंमा घडेरी खोज्न त कोही अन्य बहानामा क्रान्तिको कष्टकर मोर्चाबाट भागिसकेका थिए । जो बाँकी थिए, उनीहरू पनि पैतृक सम्पत्तिसहित थिए । एक्लो त केवल स्वनाम साथी थियो, जोसँग न निजी सम्पत्ति थियो, न स्वस्थ शरीर, न नै हार मान्न तयार क्रान्तिकारी जिन्दगी । भन्ने गरिन्छ— शरीर खास केही होइन, तर भौतिकवादी भएर भोग्दा शरीर छैन भने अरू केही पनि होइन । भौतिक शरीर जर्जर, परिवारसँग सम्बन्धविच्छेद, प्रिय साथीहरूको क्रान्तिकारी जीवनबाट पलायन, पार्टी संकटग्रस्त तर श्रमजीवी वर्ग र मानवताका निम्ति निरन्तर लड्ने चाहना । यही भयानक यथार्थका बीचबाट नै जन्मिन पुग्यो— असाधारण विनम्र स्वनाम साथी । उसको विनम्रता बाँचेर अगाडि बढ्न बेइमानी दुनियाँका अगाडि रचिएको विवश एक कलाबाट उत्पन्न थियो वा अरू नै केही थियो ? किटेर भन्न निकै गाह्रो छ ।

चिनियाँ सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिको आदर्शलाई पछ्याएर स्वनाम साथीहरूले निजी सम्पत्ति क्रान्तिका निम्ति अर्पेर सम्पूर्ण रूपमा सर्वहाराकरण हुने निर्णयलाई लागू गरेका थिए । तर, निर्णयमा सहीछाप गर्ने अरू सबैजसो निजी जोगाडतिरै अन्ततः फर्किए तर ऊ फर्केन । निजी जीवनलाई भत्काएपछि सामाजिक जीवनको ठोस ढाँचा के हुने भन्ने प्रश्नको उत्तरबिना नै गरिएको सर्वहाराकरण यो साथीका निम्ति सबैभन्दा महँगो साबित भएको थियो । निर्णय र निष्ठामा अडिक रहेको उसको व्यक्तित्वले सम्मान त आर्जन गरिरहेको हुन्थ्यो तर द्वैनन्दिनको भौतिक अभावको जाँतोले उसलाई हरेक पल रेटिरहन्थ्यो । बडा बडा नेता विद्वान्हरू दिनभरि ऊसँग गफिन्थे तर साँझ परेसँगै ऊ कहिले पार्टी अफिसकै एउटा कुनामा या कुनै व्यापारी साथीको कम्प्युटर कोठामा लम्पसार पर्न बाध्य हुन्थ्यो । यो एक महिना, एक वर्षको कुरा थिएन बरु लगातार दर्जनौं वर्षको कहर थियो । निजी सम्पत्ति र निजी पद प्राप्तिको घीनलाग्दो रछ्यानजस्तो बन्न पुगेको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा सोनाम साथी भीषण अभावका बीचमा पनि एउटा निरीह पात्र बन्न पुगेन बरु सधैं अरूलाई केही न केही दिइरहन सक्ने अनौठो दृष्टान्त बन्न सफल भयो । यस अर्थमा स्वनाम एउटा साथी मात्र होइन सन्त थियो ।

माओवादी पार्टीको नेतृत्वमण्डलीमा सैद्धान्तिक र सांस्कृतिक रूपमा आएको तीव्र स्खलनको रापले त्यो सन्त साथीलाई पनि लपेट्न खोज्यो । कहिले कतैबाट आएको ठूलो धनराशिको सेयर उसको नाममा जम्मा गरिन्थ्यो । यस्तो समयमा धेरैजसो बैठकमा पछाडि बस्न रुचाउने उसलाई नेताहरू ‘अगाडि आउनुस्, अगाडि...’ भनेर बोलाइरहन्थे । साथीका निम्ति जति पैसाको मामला भए पनि कुनै वास्ताको विषय थिएन तर कतै हडप्ने पो हो कि ठानेर उसलाई अरू नै बहानामा देशबाहिर लगेर जबरजस्ती धम्क्याएर ऊबाट सेयर अर्को व्यक्तिको नाममा नामसारी गर्नेसम्मका काम भए । आन्दोलनमा आएको भयानक विसंगतिबाट के एउटा व्यक्ति सम्पूर्ण रूपमा बच्न सम्भव थियो ? कदापि थिएन । भन्न त ठट्टाकै भाषामा उसले भनेको थियो— विवाहको नाटक गरियो । तर, विवाह संस्थाकै विरोधमा रहेको सन्तको जीवनमा विवाह एउटा तिखो विसंगतिको प्रवेशबाहेक अरू केही थिएन । पुँजीवादमा लिप्त आफ्नो पार्टीका नेताहरूलाई उसले ‘साहु कम्युनिस्ट’ नामकरण गरी कित्ता प्रस्ट त पार्‍यो तर साहु कम्युनिस्टहरूसँग सम्पूर्ण रूपमा सम्बन्धविच्छेद गर्न सकेन । सन्त जीवनको यो अर्को टिठलाग्दो विसंगति थियो । इन्जिनियर प्रेमिका किरण गौतमसँग सँगै बस्न थालेपछि र पुरानो परिवारको पनि आर्थिक हालत हल्का सुध्रिएपछि धेरैले आशा गरेका थिए— सन्त फेरि नयाँ युगको क्रान्तिको रणनीतिमा संगठित हुन सबैलाई आह्वान गर्दै अगाडि आउनेछ तर त्यसो हुन सकेन । उसलाई त्यसो गर्न केले अल्झायो, पत्तै भएन । माओवादी पार्टीको बैठक सकिएपछि सबै नेताहरू आ–आफ्ना गाडीहरू स्टार्ट गर्न थाल्थे तर सर्वहाराकृत स्वनाम साथी भने एउटा सानो झोला हातमा झुन्ड्याएर तर्सिएको साङ्लोजस्तै आज कता जाने भन्ने ध्याउन्नामा पार्टीको आँगनमा पैदल सल्बलाइरहेको हुन्थ्यो । स्वनाम साथी व्यक्तिको त मृत्यु भयो तर उसले भीषण आँधीको बीचमा पनि आफ्नो प्रवृत्ति जोगाएर क्रान्तिकारीहरूका हातमा थमाइदिन सफल भयो । निश्चय पनि व्यापक श्रमजीवी र मानवताको मुक्तिका निम्ति सम्पूर्ण रूपमा समर्पित रहने त्यो प्रवृत्ति व्यक्ति स्वनामजस्तै आज मधुरो साँझमा कम्युनिस्ट गन्तव्य खोजेर सल्बलाइरहेको छ ।

प्रकाशित : माघ ३, २०७७ ११:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×