भर्चुअल हिंसाको मारमा महिला- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भर्चुअल हिंसाको मारमा महिला

सम्पादकीय

नेपाली समाजमा महिला हिंसाका अनेक रूप छन् । पछिल्लो समय, इन्टरनेटको भर्चुअल दुनियाँमा समेत महिलाले अनेकथरी हिंसा भोगिरहेका छन् । नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोमा यस्ता उजुरीको संख्या बढ्दो छ, तिनमा अधिकांश घटना महिलाको चरित्रहत्यासँग जोडिएका हुन्छन् । पहिचान लुकाएर वा खुलाएरै पनि यस्ता गतिविधि हुने गरेका छन् ।

महिलामाथि सजिलै हिंसा हुने सामाजिक संरचना भएको मुलुकमा प्रविधिको आडमा भैरहेको यस्तो अपराधको प्रवृत्ति चिन्ताजनक छ । इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने अपराधका किसिमबारे सचेतना फैलाएर, ‘डिजिटल डाटा’ सुरक्षासम्बन्धी साक्षरता बढाएर, साइबर कानुनको उचित प्रचार–प्रसार र कार्यान्वयन गरेर यस्तो हिंसा न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।

प्रहरीको साइबर ब्युरोको तथ्यांक हेर्दा इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालसँग सम्बन्धित घटनाबाट पुरुषभन्दा डेढ गुणा बढी महिला पीडित बनेको देखिन्छ । ब्युरोका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७७/७८ को पुस १८ सम्म १८ वर्षमुनिमा १९ बालक र ५२ बालिका विभिन्न प्रकारको साइबर अपराधबाट पीडित बनेका छन् ।

यही अवधिमा १८ वर्षमाथिका ७ सय २७ महिला तथा ५ सय २५ पुरुष यस्ता अपराधबाट पीडित बनेका देखिन्छन् । दुवै उमेर समूहमा पुरुषभन्दा महिलाको संख्या बढी छ, १८ वर्षभन्दा मुनिका हकमा त बालिकाको संख्या बालकभन्दा झन्डै तीन गुणा नै छ । मूलतः पैसाको लालसा, बदलाको भावना र आपराधिक प्रवृत्तिका कारण यस्ता घटना भएको देखिन्छ । कतिले मानसिक यातना दिनकै लागि चरित्रहत्याको औजार उज्याएको पाइन्छ ।

भर्चुअल अपराध विभिन्न प्रकृतिका छन् । अरू कसैको नग्न तस्बिरमा मुहार जोडिएको वा सम्बन्धित व्यक्तिकै नग्न फोटो तथा भिडियो सामाजिक सञ्जाल वा इन्टरनेटमा राख्नेदेखि कसैको सम्पूर्ण सूचना लिएर फिरौती माग्ने र दुःख दिन वा बेइज्जत गर्नकै निम्ति सामाजिक सञ्जालमा व्यक्तिको नाम तथा तस्बिर प्रयोग गरेर ‘प्रोफाइल पेज’ खोल्नेसम्मका घटना हुने गरेका छन् । महिलाहरूलाई ‘तिम्रो नग्न/अर्धनग्न तस्बिर/भिडियो आफूसित भएको’ भन्दै भने जति पैसा नदिए सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गरिदिने धम्की दिएका घटना बढिरहेका छन् ।

कतिसम्म भने, गत वर्ष असारमा ओखलढुंगाको चम्पादेवी गाउँपालिकाकी एक किशोरीले आफ्नो आत्महत्या नोटमा ‘मेरो फेक आईडी बनाएर मलाई बदनाम गराउनेलाई कारबाही गरे मात्र मेरो आत्मालाई शान्ति मिल्नेछ’ लेखेकी थिइन् । ती किशोरीले वास्ता नगरेपछि उनलाई मन पराउने एक युवकले उनको तस्बिर राखेर ‘सबैको बूढी म’ भन्ने नक्कली फेसबुक अकाउन्ट खोलेको तथ्य पछि प्रहरी अनुसन्धानबाट खुलेको थियो । यो दृष्टान्तले समाजमा यस्तो समस्या कुन हदसम्म झांगिएको छ देखाउँछ ।

महिलामाथि सधैं अतिरिक्त आशंका गर्ने नेपाली समाजमा चरित्रहत्या गर्ने धम्की पाउनेहरू आत्तिनु स्वाभाविक हो । यस्तो अवस्थामा कतिपय त्यसै पिरोलिएर बस्छन्, कोहीले भने जति नभए पनि सके जति पैसा दिएर मिलाउन खोज्छन्, प्रहरीसम्म समयमा सूचनै पुग्दैन । यही पीडितहरू तुरुन्त प्रहरीकहाँ नपुग्नु नै ठूलो समस्या हो ।

पहिलो त, उनीहरूलाई प्रहरीलाई खबर गरे झनै बेइज्जती गरिदिनेलगायतका धम्की दिइएको हुन्छ । दोस्रो, कतिपयलाई प्रहरीकहाँ गएर उजुरी गर्न सकिने र समस्या सल्टिनेबारे पनि थाहा हुन्न । तेस्रो, कानुनी प्रक्रिया थाहा पाएर पनि कतिपय थप हल्ला होला भन्ने डरले आफैं घटना मिलाउनपट्टि लाग्छन्, आफ्नो बुताबाट केही नलागेपछि मात्रै प्रहरी गुहार्छन् । त्यसैले, प्रहरीले घटना भैसकेपछि मात्रै सूचना पाउने अवस्थामा सुधार ल्याउन सकेमा यस्तो प्रवृत्तिमा कमी ल्याउन सकिन्छ ।

यस्ता कति घटनामा आफूसित नजिक भएकै व्यक्तिले नै नक्कली ‘आईडी’ बनाएर धम्की दिइरहेका हुन्छन् । कतिका पूर्वप्रेमीले नै यसो गरिरहेका हुन्छन् । अधिंकाश घटनामा पीडित र पीडकबीच सम्बन्धको लामो पृष्ठभूमि भेटिन्छ । पछिल्लो समयमा ‘लकडाउन’ पछि अनलाइन कक्षालगायतका क्रममा पनि यस्तो हिंसा बढिरहेको पाइन्छ । त्यसैले, मोबाइल फोन तथा इन्टरनेट प्रयोग गर्दा आफ्नो ‘डाटा’ कसरी सुरक्षित गर्ने भन्नेबारेमा प्रयोगकर्तालाई जागरूक बनाउन आवश्यक छ । र, यससम्बन्धी आवश्यक जानकारी अभिभावकहरूलाई पनि दिइनुपर्छ ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष, नक्कली होस् या वास्तविक— दुराशयका साथ इन्टरनेट वा सामाजिक सञ्जालमा राखिएका तस्बिर/भिडियोकै कारण समाजले पीडितलाई नै आरोप/लाञ्छना लगाउने कार्य गर्नु हुँदैन । यसमा सम्पूर्ण दोष त्यस्तो सामग्री सार्वजनिक गर्ने व्यक्तिको हो । कोही व्यक्ति आफ्नो निजी जीवनको कुनै पलमा सावधानी अपनाउन चुकेको हुन सक्छ, तर त्यसो भन्दैमा अरूको गोप्य सामग्रीलाई सार्वजनिक गर्ने छुट कसैलाई हुँदैन, यस्तो प्रवृत्तिलाई सवैले निरुत्साहित गर्नुपर्छ । र, महत्त्वपूर्ण विषय, यस्तो गतिविधि कसैले गरेको पाइएमा जोकोहीले प्रहरीलाई तुरुन्त खबर गर्नुपर्छ, ताकि कुनै अप्रिय घटना हुन नपाउँदै प्रहरीले पीडकलाई कारबाही गर्न सकोस् ।

प्रकाशित : माघ २, २०७७ ०७:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मूल्य वृद्धिको अध्ययनमै अलमलियो सरकार

खाने तेल, केराउ र निर्माण सामग्रीको मूल्य वृद्धि गरेका व्यवसायीले ढुवानी एवं श्रमिक खर्च बढेको भन्दै चामलमा पनि मनलागी दर राख्न थाले
राजु चौधरी

काठमाडौँ — केही महिनायता खाने तेल, केराउलगायत निर्माण सामग्रीको भाउले रेकर्ड बनाइरहँदा सरकारी निकाय भने मूल्य अध्ययनमै अलमलिएको छ । मूल्य नियन्त्रण गर्ने दायित्व उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय र वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागको हो ।

विभागले सम्बद्ध उद्योगसँग कागजात मागे पनि केही उद्योगीले उपलब्ध गराउन आलटाल गरिरहेका छन् । २१ उद्योगमध्ये १६ वटाले मात्रै काजगात बुझाएको विभागको भनाइ छ । विभागले थप भेरिफाई/विश्लेषण गर्न भनेर भन्सार विभागसँग बुधबार प्रज्ञापनपत्रसमेत मागेको छ । ‘सबै उद्योगीका कागजात र भन्सारले पठाएको पज्ञापनपत्र अध्ययन गर्न थप केही समय लाग्छ,’ विभागका एक कर्मचारीले भने, ‘विश्लेषण नगरी कारबाहीमा उत्रिने कुरा भएन ।’

हाल भइरहेको अनुगमन मूल्य विश्लेषणका लागि मात्रै हुँदा बजारभाउ घट्नुको साटो बढिरहेको छ । खाने तेल, निर्माण सामग्रीमा मूल्य बढाएका व्यवसायीले चामलको मूल्य पनि बढाएको विभागकै अनुगमनले देखाउँछ । केही दिनयता भक्तपुरमा इँटा व्यवसायीले समेत मूल्य बढाइरहेको भन्दै विभागमा गुनासो आएको छ । उनीहरूले ढुवानी भाडा बढेको भन्दै भाउ बढाएका हुन् ।

‘भाउ नियन्त्रण गर्न सानाभन्दा मिल, आयातकर्ता र गोदाममा छापा हान्नुपर्ने थियो,’ विभागका ती अधिकारीले भने, ‘साना पसलमा अनुगमन गरेर हुँदैन । सानामा मूल्य बुझ्ने काम मात्रै भयो ।’ विभागका अनुसार केही उद्योगीले उपलब्ध गराएका प्रज्ञापनपत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढेको देखाइएको छ । तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बढेको र स्वदेशमा बढाइएको मूल्यबारे विश्लेषण जारी रहेको विभागका अधिकारीहरू बताउँछन् ।

‘आजसम्मका सबै प्रज्ञापनपत्र हेर्नुपर्‍यो । प्रज्ञापनपत्रले अपुग भएपछि मासिक उत्पादन, बिक्रीलगायतको विवरण पनि माग्नुपर्छ । कच्चा पदार्थअनुसार मूल्य भए नभएको पनि हेर्नुपर्छ,’ विभागका अर्का कर्मचारीले भने, ‘एउटा पसलको मूल्य हेरे जस्तो नहुने रहेछ । विगतकै मौज्दातलाई लेबलिङ गरे नगरेको पनि हेर्नुपर्छ । त्यही भएर केही ढिलाइ भइरहेको छ ।’ ती कर्मचारीका अनुसार भन्सार विभागलाई पठाइएको पत्रमा अत्यन्त जरुरी भनिएको छ । त्यो भनेको सात दिनभित्र उपलब्ध गराउने हो । विभागका अनुगमन शाखा निर्देशक सागर मिश्रले पनि प्रज्ञापनपत्रलगायत कागजातका लागि भन्सारलाई पत्र पठाइएको पुष्टि गरे ।

‘मूल्य वृद्धि भएकाले विभागीय अनुसन्धानका लागि साउनदेखि हालसम्म पैठारी भएको प्रज्ञापनपत्रको सफ्ट कपी उपलब्ध गराइदिन भनेर पत्र पठाएका छौं । २१ वटा उद्योगका नाममा आएको प्रज्ञापनपत्र मागेका छौं,’ निर्देशक मिश्रले भने, ‘थुन्छ भनेर उद्योगी डराएका छन् । प्रतिवेदन बनेपछि फेरि छलफल गर्छौं । कानुनी रूपमै बढेको देखिए पनि सामाजिक उत्तरदायित्वका लागि मूल्य घटाउन भन्छौं ।’

उपभोक्ता हित संरक्षण मञ्चका अध्यक्ष ज्योति बानियाँले पनि अहिले भइरहेको मूल्य वृद्धि कृत्रिम रहेको दाबी गरे । व्यवसायीले चुनावमा चन्दा दिनकै लागि अहिले मूल्य बढाइरहेको उनको दाबी छ । ‘खाने तेल, भटमास, निर्माण सामग्रीलगायतमा भइरहेको मूल्य वृद्धि कृत्रिम हो । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बढे पनि त्यसको असर दुई–तीन महिनापछि हुने हो,’ बानियाँले भने, ‘अहिले राजनीतिक पार्टीलाई चन्दा दिनकै लागि मूल्य बढाइएको छ । नक्कली बजार खडा गरिएको छ ।’ तेलमा भइरहेको मूल्य वृद्धि रोक्न केही महिना निर्यात बन्द गर्नुपर्ने, मौज्दात स्वघोषणा गराउनुपर्ने र कृत्रिम मूल्य वृद्धि गराउनेलाई फैजदारी मुद्दा दर्ता गर्नुपर्ने उनले बताए ।

विभागका कर्मचारी भने मूल्य वृद्धिका विषयमा व्यवसायीले मन्त्री र सचिवलाई भेट्न खोजिरहेको बताउँछन् । ‘बजारभाउ बढ्यो, वाणिज्यले केही गर्न सकेन भन्ने गुनासो बढ्दो छ । मन्त्रालयदेखि प्रधानमन्त्री कार्यालयबाट प्रेसर पनि छ,’ विभागका एक अर्का कर्मचारीले भने, ‘कारबाहीका लागि कागज खोजिरहेका छौं । त्यही सन्दर्भमा व्यवसायी वाणिज्य सचिव र मन्त्रीलाई पनि भेट्न खोज्दै छन् ।’ यति बेला हरियो केराउ, बालुवा र गिट्टी जस्तै चामलको पनि मूल्य बढ्ने क्रममा छ । व्यवसायीले ढुवानी भाडाको कुरा गरेर चलखेल थालेका छन् ।

‘ढुवानी भाडा र श्रमिक खर्च बढेको बढेको भन्दै बोरामा ४/५ रुपैयाँ बढेको देखिन्छ । मूल्य खासै धेरै नभए पनि प्रश्न त उठ्छ, चामलको भाउ पनि बढ्न सक्ने संकेत देखिएको छ,’ ती कर्मचारीले भने, ‘ढुवानीका कारण भक्तपुरमा इँटाका गाडीपिच्छे मूल्य बढाएको गुनासो छ । तर तेलको भाउ बढेको छैन ।’ यीबाहेक पछिल्लो समय आयातित बिस्कुटको मूल्य पनि बढेको ती कर्मचारीले बताए । उद्योगीहरूले युक्रेन, सिंगापुर र मलेसियाबाट खाने तेलको कच्चा पदार्थ आयात गर्छन् । त्यसलाई यहाँ रिफाइन गरेर पुनः भारत पठाउने गरेका छन् ।

विभागका अनुसार भारत पठाउँदा प्रतिलिटर ४० रुपैयाँसम्म नाफा भएको व्यवसायीहरूले बताउने गरेका छन् । ‘मूल्य राम्रो पाएपछि स्वाभाविक रूपमा भारतमा पठाइएको व्यवसायीले स्विकारेका छन् । स्वदेशी उत्पादन नहुँदा व्यवसायीले बद्मासी गरेकै हुन्,’ ती कर्मचारीले भने ।

यसैबीच बजारभाउ बढेपछि प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालयले चासो देखाएको छ । कार्यालयले प्रभावकारी अनुगमन गर्न निर्देशनसमेत दिएको छ । उपभोग्य वस्तु मापदण्ड तथा गुणस्तरबमोजिम उचित मूल्यमा बजारमा बिक्रीवितरण भए नभएका विषयमा थप प्रभावकारी हुने गरी अनुगमन गर्न निर्देशनसमेत दिएको छ । अनुमगनमा स्थानीय तहलाई समेत संलग्न गराउनुपर्ने निर्देशनमा भनिएको छ । ‘मंगलबार मुख्य सचिवको संयोजकत्वमा भएको बैठकलाई मूल्य वृद्धिबारे जवाफ दिएका थियौं,’ विभागका निर्देशक सागर मिश्रले भने, ‘प्रभावकारी हुने गरी अनुगमन गर्न निर्देशन प्राप्त भएको छ ।’

प्रकाशित : माघ २, २०७७ ०७:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×