स्कुलमा मैनबत्ती- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

स्कुलमा मैनबत्ती

मधु राई

कुरा सन् ७० को दशकको भारतको हो । इन्दिरा गान्धीको प्रधानमन्त्रीकालमा स्कुले शिक्षामा व्यावसायिक कक्षा अनिवार्य थियो । कक्षा सातदेखि दससम्मका विद्यार्थीले साताका तीन दिन व्यावसायिक कक्षामा विद्यालयलाई चाहिने खाम, चक, मैनबत्ती, कागजका थुँगा आदि बनाउनुपर्थ्यो ।

व्यावसायिक कक्षामा उत्पादित खाम र चक विद्यालयमा खपत हुन्थे भने, मैनबत्ती र थुँगा हामी किरानापसलमा बिक्री गर्थ्यौं । किरानापसले कतिपय अभिभावकले ती सामग्री किनिदिएर हाम्रो हौसला बढाउँथे । किरानापसलमा मैनबत्ती र थुँगा बिक्री गर्दा शिक्षकले कहिलेकाहीँ हामीलाई मैनबत्ती दिने गर्नुहुन्थ्यो । बिजुली नभएको उस बेला मैनबत्तीले घर झलमल हुँदा मट्टीतेलको कुपीबाट आउने धूवाँबाट केही दिनका लागि भए पनि राहत मिल्थ्यो । मट्टीतेलको बचत पनि हुन्थ्यो ।

स्कुले शिक्षासँगै व्यावसायिक सीप सिकाई स्वरोजगार बन्न अभिप्रेरित गर्ने भारत सरकारको दूरगामी सोचले हुनुपर्छ, हामी अधिकांश विद्यार्थी जागिर खाने कुरा त्यति गर्दैनथ्यौं । स्कुले शिक्षा अन्तर्गतको त्यो सिकाइले अर्थोपार्जनसँगै बजारीकरणको सीप पनि सिकाउँथ्यो । शिक्षा आर्जन गरेर जागिर खानेभन्दा पनि स्वरोजगार बनाउने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएका ती व्यावसायिक कक्षाले हुनुपर्छ, मलाई स्वरोजगार बन्नुपर्छ भन्ने कुराले सधैं उत्प्रेरित गरिरह्यो । कलेज पढ्दा साथीहरूले छात्रावासको सुविधा नपाउँदा मलाई आफूले पैसा कमाएपछि छात्रावास सञ्चालन गर्छु भन्ने लाग्थ्यो । तिनताका कलेजको पढाइ सकेपछि मैले केही समय गाउँले दाइले खोलेको स्कुलमा पढाएँ पनि । बिहेलगत्तै नेपाल आएँ, पच्चीस वर्षअघि पूर्वप्राथमिक विद्यालय स्थापना गरें र स्वरोजगार बनें ।

मेरा छोराछोरीले स्कुले शिक्षा हासिल गर्दाताका मैलेजस्तो व्यावसायिक सीप सिक्ने अवसर नपाए पनि बाल समूहमा आबद्ध छोरी र उनका साथीहरूलाई समूह सञ्चालनको खर्च जोहो गर्न माटाका पालामा मैनबत्ती पगालेर दियो बनाउन सिकाएँ । त्यस्ता पाला तिहारमा आमाछोरी घरदैलो गरी बिक्री गर्थ्यौं । आफू स्वरोजगार बनेकै कारण छोराछोरीलाई जहिल्यै ‘सकिन्छ भने स्वरोजगार बन्नुपर्छ, सकिँदैन भने मात्र जागिर खानुपर्छ’ भन्दै आएकी छु । नभन्दै कक्षा १२ को वार्षिक परीक्षा दिएर बसेका बेला छोरीले अंग्रेजी दैनिकमा लेख लेख्न थालिन् र तीन वर्षअघि अमेरिकाको कोलम्बिया विश्वविद्यालयबाट पत्रकारितामा स्नातकोत्तर पनि गरिन् । नेपाल फर्केर केही समय एक राष्ट्रिय अंग्रेजी दैनिकमा जागिर खाएकी उनी गत वर्षदेखि स्वरोजगार बनेकी छन् र केहीलाई रोजगारीसमेत दिएकी छन् ।

भारतका कतिपय राज्यमा अहिले पनि स्कुलहरूमा व्यावसायिक कक्षा सञ्चालन हुने गरेका छन् । केही समयअघि नौ कक्षा पढ्दै गरेकी एक छात्राले स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गरी कुलर बनाएको समाचार टीभी च्यानलमा आएको थियो । हुँदा खाने परिवारलाई लक्षित गरी बनाइएका ती कुलरहरू दुई हजार भारुमा बिक्री भइरहेको समाचारले धेरैजसोलाई उत्साहित बनाएको हुनुपर्छ । विकसित मुलुकहरूले स्कुलहरूमा जीविकोपार्जनको सीप सिकाउँदै आएको वर्षौं भइसक्यो । त्यस्तो सीप सिक्न पाएका विद्यार्थीहरूले स्कुले शिक्षापछि आफैं कमाएर उच्च शिक्षा हासिल गर्छन् भनी हामीले सुन्दै आएको पनि धेरै भइसक्यो । विद्यालय शिक्षाले आत्मनिर्भरताको पाठ सिकाउने यस्तो अभ्यास हाम्रा लागि पनि अनुकरणीय बन्न सक्छ । अफसोस, हाम्रो शिक्षाले पढाइ सकेर जागिर खाने प्रवृत्तिलाई मलजल गरिरहेकै छ ।

हाम्रो स्कुले शिक्षाले परनिर्भरताको पाठ पढाउने गरेकै कारण उच्च शिक्षाका लागि पनि अभिभावकले लगानी गरिदिनुपर्छ । स्कुले शिक्षापछि छोराछोरीले बाटो बिराउलान् कि भनेर अभिभावकहरू त्राहिमाम् हुनुपर्छ, गोठालोको भूमिका निर्वाह गरिरहनुपर्छ । हाम्रो शिक्षाले जीवन र जगत्बारे आधारभूत कुराहरू बुझाउन नसकेकै कारण स्कुलपछि विद्यार्थीहरू बढी अलमलिने गरेका छन्, जसको परिणाम समाज र देशले भोग्दै आइरहेका छन् । शिक्षा आर्जन गर्नु भनेको जागिर खानु हो भनेर बुझेका विद्यार्थीलाई जागिरमुखी बनाउनुमा वर्तमान शिक्षा मात्र हैन, शिक्षक र अभिभावकहरू पनि दोषी छन् । कतिपय जागिरे अभिभावकहरू छोराछोरी आफूजस्तै बनून् भन्ने चाहन्छन् । उनीहरूको चाहना पूरा गर्न शिक्षकहरू पनि बाध्य छन् ।

हामीकहाँ पनि स्कुले शिक्षाअन्तर्गत व्यावसायिक सीपबारे पठनपाठन सुरु भएको वर्षौं नभएको होइन । छदेखि आठ कक्षासम्मका विद्यार्थीलाई सामुदायिक शिक्षाअन्तर्गत यस्तो सीप दिइराखिएको छ । अफसोस, त्यस्ता कक्षा व्यावहारिक ज्ञानभन्दा सैद्धान्तिक कुरामा सीमित भइरहेका छन् । यस्ता कक्षाको उपादेयताबारे स्वयं विद्यालय र शिक्षकले बुझेको देखिँदैन । वास्तवमा स्कुले विद्यार्थीहरूलाई माथि उल्लिखितसहित अनेकौं सीप सिकाउन सकिन्छ । अहिले कोभिड महामारीले गर्दा एकातिर रोजगारी खोसिएको अवस्था छ, अर्कातिर नयाँनयाँ उद्यमहरू खुल्ने क्रम बढेको छ । पछिल्लो समय स्वास्थ्य सामग्रीमध्ये मास्कको माग ह्वात्तै बढेको छ । नेपाली ढाका लगायतका कपडाबाट बनेका मास्क विदेशमा समेत निर्यात हुन थालेका छन् । स्कुले विद्यार्थीहरूलाई मास्क बनाउने सीप सिकाउन सके आयात घट्ने थियो ।

अर्को कुरा, हाल कक्षा छदेखि आठसम्मका विद्यार्थीलाई लक्षित गरी बनाइएको व्यावसायिक शिक्षाको पाठ्यसामग्री त्यति वैज्ञानिक र व्यावहारिक देखिँदैन । यस्तो ज्ञान दस कक्षासम्म दिने हो भने विद्यार्थीहरू स्वरोजगार बन्न अभिप्रेरित हुन्छन् न कि जागिरे । यसतर्फ शिक्षा क्षेत्रका सरोकारवालाहरू संवेदनशील बन्न जरुरी छ । विद्यालय व्यवस्थापन र व्यावसायिक कक्षाका शिक्षकले पनि स्थानीय निकाय र उद्यमीहरूसँग समन्वय र सहकार्य गरी आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई व्यावसायिक सीपको महत्त्वबारे बुझाउन जरुरी छ ।

प्रकाशित : माघ १, २०७७ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सेवानिवृत्तिपछिको जीवन

मधु राई

सामुदायिक विद्यालयमा लामो समय अध्यापन गरेका ७९ वर्षीय जगत अर्यालले सेवानिवृत्तिपछि सत्र वर्षअघि प्रतिव्यक्ति पाँच रुपैयाँ संकलन गरी विराटेश्वर वृद्धाश्रम स्थापना गर्नुभयो । उहाँको आश्रमले अहिले मोरङसहित विभिन्न जिल्लाका सन्ताउन्न ज्येष्ठ नागरिकलाई आश्रय दिएको छ । अर्यालको दैनिकी आश्रमको व्यवस्थापनमा बित्ने गरेको छ ।

विराटनगर–११ निवासी त्रिहत्तर वर्षीया करुणा जोशीले पैँतीसवर्षे शिक्षण पेसाबाट निवृत्त भएपछि आफू आबद्ध नारी विकास भन्ने संस्थामा प्रशिक्षकको भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहनुभएको छ । अर्कातिर, बहुसंख्यक सेवानिवृत्तहरू कोही घरपरिवारका लागि समय र सीप खर्चिरहेका छन् भने, कोही ‘धेरै काम गरियो, अब त आराम गर्ने हो’ भन्दै निष्क्रिय जीवन बिताइरहेका छन् । कतिपयलाई चाहिँ स्वास्थ्यले पनि साथ दिएको छैन ।

कतिपय सेवानिवृत्त ज्येष्ठ नागरिकहरू आफ्नो हक–अधिकार प्राप्तिका लागि संघसंस्थामा आबद्ध छन् भने, कोही वृद्धाश्रम तथा दिवाकेन्द्र निर्माणमा जुटेका छन् । विराटनगर–११ कै समाजसेवी चिरञ्जीवी दाहालले भवन निर्माणका लागि जग्गादान गरेपछि अहिले वडा कार्यालयको सक्रियतामा ज्येष्ठ नागरिकहरू सहयोग संकलनमा जुटेका छन् ।

त्यसो त अधिकांश जागिरेले सेवानिवृत्तिपछि के गरी दैनिकी बिताउने भन्नेबारे सोचेको देखिँदैन । केही भने सेवाकालमै विभिन्न संघसंस्थामा आबद्ध भएका हुन्छन् र सेवानिवृत्तिपछि सक्रिय जीवन बिताइरहेका छन् । विराटनगर महानगरपालिकाका पूर्वप्रमुख रमेशचन्द्र पौडेल आफ्नो कार्यकालमा स्थापित बहिरा स्कुलमा अहिले पनि व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष हुनुहुन्छ । उहाँ सुन्तलाको उन्नत प्रविधि विकास र प्रचारमा पनि खटिरहनुभएको छ ।

सेवानिवृत्तिपछि आफ्ना राष्ट्रसेवकहरूले कसरी सक्रिय जीवन बिताउने भन्नेबारे सरकारसहित रोजगारदाताहरू मौनजस्तै छन् । निश्चित अवधि पुगेपछि सेवासुविधाको पोको थमाएर राष्ट्रसेवकलाई बिदा गरिने सरकारी नियमकै कारण पनि बहुसंख्यक सेवानिवृत्तहरू निष्क्रिय जीवन बिताउन बाध्य छन् । विभिन्न निकाय वा क्षेत्रमा विषयविज्ञ भएर राष्ट्रको सेवा गरेकाहरू निवृत्तिपछि निष्क्रिय रहनु भनेको उनीहरूले पाएको ज्ञान र सीपमा खिया लाग्दै जानु हो ।

सेवाकालमा आफूले आर्जन गरेको ज्ञान र सीपलाई समाजोपयोगी बनाउन सकेका छैनन् अधिकांश सेवानिवृत्तहरूले । सेवावधिमा मर्यादित भएर काम गरेका शिक्षक लगायतका राष्ट्रसेवकहरूको निष्क्रिय जीवनशैली घरपरिवारका लागि मात्र हैन, समाजकै लागि अनुत्पादक बन्ने गरेको छ । शिक्षक भनेको विद्यार्थीलाई लेख्न–पढ्न सिकाउने व्यक्ति मात्र हैन । विद्यार्थीको जीवन बदल्न सक्ने तथा व्यक्ति र समाज विकासको संवाहक बन्न सक्ने शिक्षकहरूको ज्ञान र सीप सेवानिवृत्तिपछि बहुजनहिताय बन्न सक्छ ।

लोकसेवा अर्थात् लोकको सेवा गर्ने महान् उद्देश्यका साथ विद्यालय तथा सरकारी सेवामा प्रवेश गरेका अधिकांशले लोकलाई बिर्सने गरेका छन् । सेवानिवृत्तिपछि निष्क्रिय जीवन बिताउने कतिपय घरपरिवारभित्रै एक्लोपनको सिकार भएका छन् । यस्ता व्यक्तिहरू विभिन्न रोग र मनोरोगले ग्रस्त हुने गरेका छन् । कतिपयलाई अल्जाइमर (विस्मृति) हुने अध्ययन–अनुसन्धानले देखाएको छ । घरपरिवारसँग घुलमिल हुन नसक्ने कतिपय वृद्धाश्रमको शरणमा पर्ने गरेका छन् भने कतिपय बेपत्तै हुने गरेका छन् ।

सेवानिवृत्तिपछि पनि स्वस्थ जीवनशैली अपनाई सक्रिय जीवन बिताउन सकिन्छ भन्ने विषयमा विकसित मुलुकहरू संवेदनशील छन्, सोहीअनुरूपको नीतिनिर्माण गर्दै आएका छन् । विभिन्न क्षेत्रमा अनुभव सँगालेका सेवानिवृत्तहरूमध्ये कोही अध्ययन–अनुसन्धानमा जुट्ने गरेका छन्, कोही समाजसेवामा लागेर सक्रिय जीवन बिताइरहेका छन् । राजनीतिको उच्च तहमा पुगेकाहरू क्लबमार्फत सक्रिय रहने गरेका छन् ।

पूर्वराष्ट्रपतिहरूको क्लबमा आबद्ध अमेरिकाका पूर्वराष्ट्रपति बाराक ओबामाले केही महिनाअघि जो बाइडेनका लागि मतदातासँग मत माग्दै गरेको श्रव्यदृश्य सामग्री सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएको थियो । कतिपय मुलुकमा राजनीतिको उपल्लो तहमा पुगेकाहरूले सेवानिवृत्तिपछि थिंक ट्यांकका रूपमा सरकार र समाजलाई सहयोग गरिरहेको अध्ययन–अनुसन्धानले देखाएको छ । यस्ता थिंक ट्यांकहरूको अनुभव, ज्ञान र सीपलाई कार्यान्वयन गर्न राजनीतिज्ञहरू लागिपरेकाले पनि त्यहाँ राजनीतिले स्थिरता पाएको हुन सक्छ ।

यस्तै, दक्षिण कोरियामा सेवानिवृत्तिपछि उच्च शिक्षा हासिल गर्नेहरूको संख्या बढ्दै गएपछि अधिकांश विश्वविद्यालयले सन्ध्याकालीन कक्षा सुरु गरेका छन् । तर, हामीकहाँ यस्तो अभ्यासको पूर्णतया कमी छ । विशेष गरी राजनीतिकर्मीहरूमा कहिल्यै निवृत्त नहुने प्रवृत्ति झाँगिँदै गएको छ, जसले अन्ततः समाज र देशलाई अस्थिरतातिर धकेलिरहेको छ । यसैले नेपाली राजनीतिकर्मीहरूको जीवनशैली अनुकरणीय बन्न सकेको छैन । अझ कतिपयलाई त बाँचुन्जेल जनताको करबाट भरणपोषण गर्नुपर्ने नियम बनाएका छन् नीतिनिर्माताहरूले ।

यस्तै कतिपय कारणले राजनीतिकर्मीहरूप्रति आम वितृष्णा चुलिँदै गएको छ । सेवानिवृत्तिपछिको जीवनलाई सक्रिय बनाउन सकिन्छ भन्ने उदाहरण पेस गरेका विकसित मुलुकहरूको असल अभ्यास हाम्रा लागि पनि अनुकरणीय बन्न सक्छ । यसका लागि सेवानिवृत्तहरू स्वयंले पनि सक्रिय जीवनशैली अपनाई घरपरिवार र समाजका लागि प्रेरणादायी भूमिका निर्वाह गर्न जरुरी छ । तिनले एकल वा सामूहिक रूपमा सामाजिक कार्य गर्न सक्छन् ।

विभिन्न तहका सरकारमा आबद्ध राजनीतिकर्मीहरूले विकास–निर्माणका कामसँगै सामाजिक कार्यमा पनि चासो–चिन्ता लिन जरुरी छ । आफ्नो कार्यकालमा सुरु गरिएका सामाजिक कार्यलाई निरन्तरता दिन राजनीतिकर्मीहरू सहयोगी बन्न सके सेवानिवृत्त जीवनलाई उत्पादनमूलक बनाउन अरूहरू पनि अभिप्रेरित हुन्छन् । यसबाट एकातिर समाज र देशमा सन्तुलित विकासको बीजारोपण हुन्छ भने, अर्कातिर सेवानिवृत्तिपछि पनि सक्रिय भइरहनुपर्छ भन्ने सकारात्मक सन्देश प्रवाह हुन्छ ।

प्रकाशित : पुस १७, २०७७ ०८:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×