स्कुलमा मैनबत्ती- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

स्कुलमा मैनबत्ती

मधु राई

कुरा सन् ७० को दशकको भारतको हो । इन्दिरा गान्धीको प्रधानमन्त्रीकालमा स्कुले शिक्षामा व्यावसायिक कक्षा अनिवार्य थियो । कक्षा सातदेखि दससम्मका विद्यार्थीले साताका तीन दिन व्यावसायिक कक्षामा विद्यालयलाई चाहिने खाम, चक, मैनबत्ती, कागजका थुँगा आदि बनाउनुपर्थ्यो ।

व्यावसायिक कक्षामा उत्पादित खाम र चक विद्यालयमा खपत हुन्थे भने, मैनबत्ती र थुँगा हामी किरानापसलमा बिक्री गर्थ्यौं । किरानापसले कतिपय अभिभावकले ती सामग्री किनिदिएर हाम्रो हौसला बढाउँथे । किरानापसलमा मैनबत्ती र थुँगा बिक्री गर्दा शिक्षकले कहिलेकाहीँ हामीलाई मैनबत्ती दिने गर्नुहुन्थ्यो । बिजुली नभएको उस बेला मैनबत्तीले घर झलमल हुँदा मट्टीतेलको कुपीबाट आउने धूवाँबाट केही दिनका लागि भए पनि राहत मिल्थ्यो । मट्टीतेलको बचत पनि हुन्थ्यो ।

स्कुले शिक्षासँगै व्यावसायिक सीप सिकाई स्वरोजगार बन्न अभिप्रेरित गर्ने भारत सरकारको दूरगामी सोचले हुनुपर्छ, हामी अधिकांश विद्यार्थी जागिर खाने कुरा त्यति गर्दैनथ्यौं । स्कुले शिक्षा अन्तर्गतको त्यो सिकाइले अर्थोपार्जनसँगै बजारीकरणको सीप पनि सिकाउँथ्यो । शिक्षा आर्जन गरेर जागिर खानेभन्दा पनि स्वरोजगार बनाउने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएका ती व्यावसायिक कक्षाले हुनुपर्छ, मलाई स्वरोजगार बन्नुपर्छ भन्ने कुराले सधैं उत्प्रेरित गरिरह्यो । कलेज पढ्दा साथीहरूले छात्रावासको सुविधा नपाउँदा मलाई आफूले पैसा कमाएपछि छात्रावास सञ्चालन गर्छु भन्ने लाग्थ्यो । तिनताका कलेजको पढाइ सकेपछि मैले केही समय गाउँले दाइले खोलेको स्कुलमा पढाएँ पनि । बिहेलगत्तै नेपाल आएँ, पच्चीस वर्षअघि पूर्वप्राथमिक विद्यालय स्थापना गरें र स्वरोजगार बनें ।

मेरा छोराछोरीले स्कुले शिक्षा हासिल गर्दाताका मैलेजस्तो व्यावसायिक सीप सिक्ने अवसर नपाए पनि बाल समूहमा आबद्ध छोरी र उनका साथीहरूलाई समूह सञ्चालनको खर्च जोहो गर्न माटाका पालामा मैनबत्ती पगालेर दियो बनाउन सिकाएँ । त्यस्ता पाला तिहारमा आमाछोरी घरदैलो गरी बिक्री गर्थ्यौं । आफू स्वरोजगार बनेकै कारण छोराछोरीलाई जहिल्यै ‘सकिन्छ भने स्वरोजगार बन्नुपर्छ, सकिँदैन भने मात्र जागिर खानुपर्छ’ भन्दै आएकी छु । नभन्दै कक्षा १२ को वार्षिक परीक्षा दिएर बसेका बेला छोरीले अंग्रेजी दैनिकमा लेख लेख्न थालिन् र तीन वर्षअघि अमेरिकाको कोलम्बिया विश्वविद्यालयबाट पत्रकारितामा स्नातकोत्तर पनि गरिन् । नेपाल फर्केर केही समय एक राष्ट्रिय अंग्रेजी दैनिकमा जागिर खाएकी उनी गत वर्षदेखि स्वरोजगार बनेकी छन् र केहीलाई रोजगारीसमेत दिएकी छन् ।

भारतका कतिपय राज्यमा अहिले पनि स्कुलहरूमा व्यावसायिक कक्षा सञ्चालन हुने गरेका छन् । केही समयअघि नौ कक्षा पढ्दै गरेकी एक छात्राले स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गरी कुलर बनाएको समाचार टीभी च्यानलमा आएको थियो । हुँदा खाने परिवारलाई लक्षित गरी बनाइएका ती कुलरहरू दुई हजार भारुमा बिक्री भइरहेको समाचारले धेरैजसोलाई उत्साहित बनाएको हुनुपर्छ । विकसित मुलुकहरूले स्कुलहरूमा जीविकोपार्जनको सीप सिकाउँदै आएको वर्षौं भइसक्यो । त्यस्तो सीप सिक्न पाएका विद्यार्थीहरूले स्कुले शिक्षापछि आफैं कमाएर उच्च शिक्षा हासिल गर्छन् भनी हामीले सुन्दै आएको पनि धेरै भइसक्यो । विद्यालय शिक्षाले आत्मनिर्भरताको पाठ सिकाउने यस्तो अभ्यास हाम्रा लागि पनि अनुकरणीय बन्न सक्छ । अफसोस, हाम्रो शिक्षाले पढाइ सकेर जागिर खाने प्रवृत्तिलाई मलजल गरिरहेकै छ ।

हाम्रो स्कुले शिक्षाले परनिर्भरताको पाठ पढाउने गरेकै कारण उच्च शिक्षाका लागि पनि अभिभावकले लगानी गरिदिनुपर्छ । स्कुले शिक्षापछि छोराछोरीले बाटो बिराउलान् कि भनेर अभिभावकहरू त्राहिमाम् हुनुपर्छ, गोठालोको भूमिका निर्वाह गरिरहनुपर्छ । हाम्रो शिक्षाले जीवन र जगत्बारे आधारभूत कुराहरू बुझाउन नसकेकै कारण स्कुलपछि विद्यार्थीहरू बढी अलमलिने गरेका छन्, जसको परिणाम समाज र देशले भोग्दै आइरहेका छन् । शिक्षा आर्जन गर्नु भनेको जागिर खानु हो भनेर बुझेका विद्यार्थीलाई जागिरमुखी बनाउनुमा वर्तमान शिक्षा मात्र हैन, शिक्षक र अभिभावकहरू पनि दोषी छन् । कतिपय जागिरे अभिभावकहरू छोराछोरी आफूजस्तै बनून् भन्ने चाहन्छन् । उनीहरूको चाहना पूरा गर्न शिक्षकहरू पनि बाध्य छन् ।

हामीकहाँ पनि स्कुले शिक्षाअन्तर्गत व्यावसायिक सीपबारे पठनपाठन सुरु भएको वर्षौं नभएको होइन । छदेखि आठ कक्षासम्मका विद्यार्थीलाई सामुदायिक शिक्षाअन्तर्गत यस्तो सीप दिइराखिएको छ । अफसोस, त्यस्ता कक्षा व्यावहारिक ज्ञानभन्दा सैद्धान्तिक कुरामा सीमित भइरहेका छन् । यस्ता कक्षाको उपादेयताबारे स्वयं विद्यालय र शिक्षकले बुझेको देखिँदैन । वास्तवमा स्कुले विद्यार्थीहरूलाई माथि उल्लिखितसहित अनेकौं सीप सिकाउन सकिन्छ । अहिले कोभिड महामारीले गर्दा एकातिर रोजगारी खोसिएको अवस्था छ, अर्कातिर नयाँनयाँ उद्यमहरू खुल्ने क्रम बढेको छ । पछिल्लो समय स्वास्थ्य सामग्रीमध्ये मास्कको माग ह्वात्तै बढेको छ । नेपाली ढाका लगायतका कपडाबाट बनेका मास्क विदेशमा समेत निर्यात हुन थालेका छन् । स्कुले विद्यार्थीहरूलाई मास्क बनाउने सीप सिकाउन सके आयात घट्ने थियो ।

अर्को कुरा, हाल कक्षा छदेखि आठसम्मका विद्यार्थीलाई लक्षित गरी बनाइएको व्यावसायिक शिक्षाको पाठ्यसामग्री त्यति वैज्ञानिक र व्यावहारिक देखिँदैन । यस्तो ज्ञान दस कक्षासम्म दिने हो भने विद्यार्थीहरू स्वरोजगार बन्न अभिप्रेरित हुन्छन् न कि जागिरे । यसतर्फ शिक्षा क्षेत्रका सरोकारवालाहरू संवेदनशील बन्न जरुरी छ । विद्यालय व्यवस्थापन र व्यावसायिक कक्षाका शिक्षकले पनि स्थानीय निकाय र उद्यमीहरूसँग समन्वय र सहकार्य गरी आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई व्यावसायिक सीपको महत्त्वबारे बुझाउन जरुरी छ ।

प्रकाशित : माघ १, २०७७ ०७:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मुक्तिपछिका माघी बेग्लै

अहिले थारु गाउँमा न कमैया, कम्लरीका लागि बार्गेनिङ हुन्छ,  न त कोही अर्काका  घरमा दास बन्न जानुपर्छ । परिवारका सबै सदस्य एक ठाउँमा जम्मा भएर माघी  मनाउन पाइरहेका छन् । 
प्रदेश ब्युरो

भैरहवा — माघी पर्व आयो कि थारू गाउँमा कमैया, कम्लरी खोज्न सुरु हुन्थ्यो । पश्चिम तराईका हरेक थारू गाउँमा माघीसँगै जमिनदार र मालिकको लस्कर लाग्थ्यो । आउँदो वर्ष कसलाई कमैया, कम्लरी राख्ने र त्यसका लागि कसरी फकाउने भन्ने तयारी सुरु हुन्थ्यो । माघी थारू समुदायको महान् पर्व हुँदाहुँदै यो दासताको पर्व बन्ने गरेको थियो ।

माघीकै दिनदेखि कमैया कम्लरीको नवीकरण हुन्थ्यो तर अहिलेको माघी फेरिएको छ । न त थारू गाउँमा कमैया, कम्लरीका लागि बार्गेनिङ हुन्छ, न कोही अर्काका घरमा दास बन्न जानुपर्छ । परिवारका सबै सदस्य एक ठाउँमा जम्मा भएर माघी मनाउन पाइरहेका छन् ।

घोराही–१६ स्थित मुक्त कमैया शिविरमा बसिरहेकी सन्तोली चौधरीलाई माघी मनाउने चटारो छ । उनी अचेल स्वतन्त्र रूपमा पर्व मनाउन पाइरहेकी छन् । पर्वमा चाहिने खर्च कसरी जुटाउने भन्ने चिन्ता पनि छैन । उनी तरकारी, फलफूल बेचेर दैनिक २ हजारसम्म कमाउँछिन् । ‘अचेल माघी खुसीसाथ मनाउन पाइएको छ । पहिले यस्तो बेला कि त जमिनदारका घरमा भइन्थ्यो कि कसका घरमा कम्लरी बस्ने भन्ने चिन्ता हुन्थ्यो,’ उनले भनिन् । उनका श्रीमान् चुरमान पनि मुक्त कमैया हुन् । उनी फर्निचरको काम गर्छन् । उनीहरूले घडेरी किनेर नयाँ घर बनाएका छन् । ‘आधा जीवन कमैया बसियो तर केही परिवर्तन भएन । जस्तो कमैया बस्यो, त्यस्तै निस्केको हो,’ उनले भने, ‘अहिले आफ्ना नाममा जग्गा र घर भएको छ । छोराछोरी पढेर जागिर खाने भइसके । सन्तुष्टि मिलेको छ ।’

राप्ती–२ बराखुटीकी विपत्ती चौधरीले सिलाइकटाइ गरेर जीवनयापन गरिरहेकी छन् । त्यसबाट उनले दैनिक ५ सयदेखि १ हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्छिन् । यही कमाइले उनले छोराछोरी पढाइरहेकी छन् । जग्गा किन्दाको ऋण तिरिन्, नयाँ घर बनाइन् । ‘पहिले कमैया बस्दा घरबास थिएन, आफ्नो भन्ने केही थिएन,’ उनले भनिन्, ‘अहिले आफ्नै घरबास भएको छ । छोराछोरी कमैया कम्लरी बस्नुपरेको छैन । पहिलेको कुरा सम्झँदा त यस्तो दिन पनि आउँदो रैछ र भन्ने लाग्छ ।’

२०५७ साउन २ गते सरकारले कमैया मुक्ति र ०७० असार १३ गते कम्लरी मुक्तिको घोषणा गरेको थियो । मुक्तिको घोषणालगत्तै कमैया कम्लरी प्रथा अन्त्य नभए पनि बिस्तारै चेतनाको विकाससँगै थारू समुदाय कमैया, कम्लरी प्रथाविरुद्ध उभिन सक्ने भएको हो । पश्चिम तराईमा जमिन्दारको जग्गा अधियाँ कमाउन पाएबापत या ऋण पाएबापत कमैया, कम्लरी बस्नुपर्ने चलन थियो । खाना, वर्षमा दुई जोडा कपडा र केही धान पाएका भरमा रातदिन जमिनदारका घरमा काम गर्नुपर्थ्यो । अहिले कमैया कम्लरीबाट मुक्त भएपछि धेरैले आफ्नै व्यवसाय गरेर, छोराछोरी पढाएर र आयआर्जनका विभिन्न उपाय गरेर जीवनमा ठूलो परिवर्तन गरेका छन् ।

सरकारले ०५७ सालमा लिएको तथ्यांकअनुसार पश्चिम तराईका पाँच जिल्लामा १८ हजार २ सय ८८ परिवार मुक्त कमैया छन्, जसअनुसार दाङमा १ हजार ५९, बाँकेमा १ हजार ३ सय ४२, बर्दियामा ६ हजार ९ सय ४९, कैलालीमा ५ हजार ९ सय २६ र कञ्चनपुरमा ३ हजार १२ परिवार मुक्त कमैया छन्, जसमा ९८ हजार ९ सय ८५ जना सदस्य छन् । मुक्त भएका अधिकांश कमैयाको जीवनमा परिवर्तन आएको र अहिले कमैया बस्ने अवस्था नरहेको मुक्त कमैया समाजका जिल्ला अध्यक्ष हरिशचन्द्र चौधरीले बताए ।

‘अहिले थारू गाउँमा कोही पनि कमैया, कम्लरी खोज्न आउँदैन । पहिले माघीसँगै साना नानीहरूको रुवाबासी हुन्थ्यो । माघीकै बेलादेखि अरूका घरमा काम गर्न जानुपर्थ्यो,’ उनले भने, ‘पर्व मनाउनेभन्दा बढी कसका घरमा कमैया, कम्लरी जानुपर्ने हो भन्ने चिन्ता हुन्थ्यो । माघी दासताको पर्व थियो । अहिले त त्यस्तो त्रास केही पनि छैन ।’

कमैया मुक्तिले थारू समुदायमा नसोचेको परिवर्तन ल्याएको मुक्त कमैया समाजका केन्द्रीय सदस्य टेकबहादुर रावत बताउँछन् । ‘पहिले माघी आयो कि कमैया, कम्लरी जानेकै पिर हुन्थ्यो । पर्व मनाउने बेला खुसीभन्दा बढी चिन्ता हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘अहिले यो समस्याबाट पश्चिम तराई पूरै मुक्त छ । कोही पनि कमैया, कम्लरी पठाउन तयार छैन । बरु सबैले आआफ्नो घरबास बनाएर नयाँखालको जीवन सुरु गरेका छन् ।’

पहिले कतिपय कम्लरीले माघीमा समेत घर जान पाउँदैनथे । अहिले पश्चिम तराईमा १२ हजार ७ सय ६९ मुक्त कम्लरी रहेको र तीमध्ये १ हजार ३ सय ५९ जना विभिन्न तहमा अध्ययनरत रहेको मुक्त कम्लरी विकास मञ्चकी केन्द्रीय अध्यक्ष शान्ति चौधरीले बताइन् । आमाबुबा तथा घरबास नभएका १ सय ६६ मुक्त कम्लरी दाङ, कैलाली र कञ्चनपुरमा रहेका छात्रावासमा बसेर पढिरहेका छन् ।

मुक्त कम्लरीले नै पश्चिम तराईका पाँच जिल्लामा ४३ वटा सहकारी खोलेका छन्, जसमा १२ हजार ९ सय ४९ सदस्य छन् । सहकारीबाट ऋण लिएर ३ हजार २५ मुक्त कम्लरीले विभिन्न व्यवसाय गरिरहेको मञ्चकी कोषाध्यक्ष विष्णु चौधरीले बताइन् । ‘व्यवसायबाट राम्रो आम्दानी गरिरहेका छन् । घरपरिवारलाई आवश्यक पर्ने खर्चसमेत जुटाइरहेका छन्,’ उनले भनिन्, ‘यसले ऋण तिर्न नसकेर कम्लरी बस्नुपर्ने समस्याबाट मुक्त गरेको छ ।’

कतिपय कम्लरीले स्नातक, स्नातकोत्तर तहसम्म उत्तीर्ण गरिसकेका छन् । केही सामाजिक संघसंस्थाको नेतृत्व गरिरहेका छन् । कमैया, कम्लरी आन्दोलनमा लाग्दालाग्दै दाङकी शान्ता चौधरी र बर्दियाकी सुकदैया चौधरी सभासदसम्म भए । ‘अहिले पहिले जस्तो अवस्था छैन । कमैया, कम्लरीको जीवनमा ठूलो परिवर्तन आएको छ,’ शान्ताले भनिन्, ‘दासताबाट थारू समुदायले मुक्ति पाएको छ । कम्लरीहरूले पढ्न पाएका छन् । सरकारले यो समस्यालाई गम्भीर रूपमा लिन थालेको छ ।’

बाँसगढीकी गीता थारूलाई धुमधामले माघी मनाउने मन थियो । न्यानो लुगा लगाउने, तातो मीठो खाने र परिवारसँग बसेर नाचगान गर्ने । यत्तिमै उनको माघी भव्य हुन्छ । रहरअनुसारको खर्च पनि खासै होइन तर ५५ वर्षीया गीताका लागि चिसोका कारण सानो रहर ठूलो कहर बनेको छ । दिनभरि मजदुरी गरेर बेलुका हातमुख जोर्नुपर्ने उनको दिनचर्यामा अहिले शीतलहर छाएको छ । बिहानै ६ बजे शीतले लुछुप्प भिज्ने गरी कामको खोजीमा उनी घरि नेपालगन्जको रामलीला मैदान त घरि त्रिभुवन, बीपी चोक वरिपरि भौंतारिन्छिन् ।

चार दिनअघि जस्तै बुधबार पनि उनको हात रित्तै रह्यो । ‘काम पाए त माघी मनाउने हो,’ उनले निराश हुँदै भनिन्, ‘चिसाले कमाइ नै छैन, घर जान पनि मन लाग्दैन ।’ गीतासँगै उनकी नन्द प्रमिला थारू पनि मजदुरी गर्छिन् । उनीहरू रोजगारकै खोजीमा बाँसगढीदेखि आएर नेपालगन्जमा भाडामा बस्छन् । घरमा श्रीमान् छन् । ‘श्रीमान् घरबार हेर्छन्, म काम खोज्छु,’ प्रमिलाले भनिन् । तीन छोरीको पालनपोषण उनकै खर्चमा हुन्छ ।

कमाइ नभएपछि उनले यस वर्ष छोरीले फालेका पुराना लुगाले आङ ढाक्नुपरेको सुनाइन् । चिसामा दिनभरि बाहिर डुलेर मजदुरी गर्नुपर्ने कामको प्रकृति हेर्दा सबैभन्दा बढी स्याहार उनलाई चाहिने हो । यथार्थ भने बेग्लै छ । १० दिनअघि १५ सय कमाउँदा उनले छोरी र श्रीमान्लाई बाक्ला कपडा किनेर न्यानो बनाइन् । आफू भने पुरानैमा खुसी भइन् । ‘आगो तापेर चित्त बुझाउँछु,’ उनले भनिन् । रामलीला मैदानमा गीता, सीता र प्रमिलाजस्ता दुई सयभन्दा बढी मजदुर कामको खोजीमा बस्छन् । एकसरो फाटेका लुगाका भरमा प्लास्टिक सल्काएर आगो ताप्दै उनीहरूको दिनचर्या बित्छ । दिनदिनै शीतलहर चल्न थालेपछि यहाँका मजदुरका मनमा दुई किसिमको चिसो गड्दै छ ।

लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत तराईका ६ जिल्लामा मनाइने माघी पर्व कोरोनाका कारण खल्लो बनेको छ । कोरोना संक्रमण त्रासले घरघरमै बसेर आफन्तबीच पर्व मनाइँदै छ । रूपन्देहीको तिलोत्तमा–१३ सेमरीका हरिनारायण चौधरीलाई पुसको अन्तिम दिन रमाइलो लागेको छैन । माघ १ गतेलाई नयाँ वर्षका रूपमा मनाउने गरेका उनले रौनक नभएको बताए । ‘विगत सम्झिने, बस्ने काम भएको छ,’ उनले भने, ‘कोरोनाका कारण माघीको उत्साह छैन ।’

थारू समुदायको बाहुल्य रहेको सेमरीका स्थानीयले हर्सोल्लाससाथ मनाइने माघीमा यस वर्ष खासै खुसी नआएको बताए । थारू समुदायको अस्तित्व जोगाउनकै लागि थारू होमस्टेसमेत सञ्चालन रहेको सेमरीमा एक सातादेखि पाहुनाको विशेष स्वागत र माघी विशेष कार्यक्रम चल्ने गर्थ्यो । माघीको अवसरमा विभिन्न परिकार चखाउने र थारू संस्कृति झल्किने नाचगान देखाइने गरेकामा कोरोना त्रासले रोकिनुपरेको भन्दै स्थानीयले नयाँ वर्ष आएजस्तै नलागेको सुनाए । आफूहरूले सबैभन्दा महत्त्व दिएर मनाउने गरेको माघी अथवा नयाँ वर्षमा दिदीबहिनीलाई अनिवार्य माइतीमा ल्याउने, नयाँ लुगा किनिदिने र मीठा परिकार खुवाउने गरेको सियारी–४ का श्रीराम थारूले सम्झिए । ६७ वर्षीय थारूले पहिलोपटक परिवार र छिमेकमा माघीको उल्लास नरहेको देखेको बताए ।

पश्चिम नवलपरासीमा माघीको एक दिनअगाडि मछवारीका दिन माछा मार्ने, साथीभाइबीच भेटघाट गर्ने गरिन्छ । थारू जातिको नयाँ वर्षका रूपमा मनाउने प्रचलन छ । माघी पर्वमा पहिले पहिले गाउँको मुखिया चुन्ने प्रचलन थियो । मुखिया चुनेपछि उसले चौकीदार र गाउँमा कसले के गर्ने भन्ने जिम्मेवारी दिने गर्थे तर अहिले त्यो परम्परा हटेको भए पनि माघीमा थारू समुदायले वर्ष दिनभरिको कामको समीक्षा, योजना र आर्थिक कारोबारको छिनोफानो गर्ने गर्छन् ।

अघिल्लो दिन मछवारीका दिन माछा मारेर माघेसंक्रान्तिका दिनमा दिदीबहिनी, आफन्त र गाउँका अगुवा बोलाएर गीत गाउँदै आफ्ना पिरमर्का पोख्ने र रमाइलो गर्ने प्रचलनअनुसार थारू बस्तीमा यसको रौनक बढेको सरावलका दिलीप चौधरीले बताए ।

-दुर्गालाल केसी (दाङ), मधु शाही (बाँके), सञ्जु पौडेल (तिलोत्तमा), नवीन पौडेल (परासी) र कमल पन्थी (बर्दिया)

प्रकाशित : माघ १, २०७७ ०७:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×