निरर्थक बौद्धिक विलास- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

निरर्थक बौद्धिक विलास

विद्यमान प्रतिकूल परिस्थितिमा तीन महिनामा सर्वसाधारणले रीतपूर्वक बिहे त गर्न सक्दैनन् भने हाम्रोजस्तो गरिब राष्ट्रले आम निर्वाचन गर्ला भनेर कसरी पत्याउने ?
साधना प्रतीक्षा

निरन्तर बढ्दो जाडोले वातावरण जति कठ्यांग्रिँदै छ, राजनीतिक परिस्थितिबारे बहस पनि त्यति नै तात्दै छ । चोक, बजार, चौतारो या चियापसल सबैतिर सुनिने बहसको पक्ष–विपक्ष भने एकै प्रकारको छ– ‘प्रधानमन्त्रीले यस्तो असंवैधानिक निर्णय गर्न हुँदैनथ्यो,’ ‘किन हुँदैनथ्यो ?’

‘नयाँ जनादेशका लागि जनतासमक्ष जानुबाहेक विकल्प नै नभएपछि’, ‘आफ्नो स्वार्थका लागि मुलुक डुबाउन मिल्छ ?’, ‘आर्यघाटको यात्रा गर्ने बेलासम्म पनि कुर्सीकै मोह’, ‘त्यही कुर्सीका लागि लडेका अर्का थरी चाहिँ कहाँको यात्रा गर्ने उमेरका छन् नि ?’, ‘प्रधानमन्त्रीजस्तो व्यक्ति पनि विदेशीको इसारामा नाचेर हुन्छ ?’, ‘उनको कुर्सी हत्याउन लागिपरेकाहरूचाहिँ कसको इसारामा नाचेका नि ?’, ‘अब जे गर्छ, अदालतले गर्छ’, ‘होइन, निर्वाचनका माध्यमबाट जनताले पो गर्छ’ ... । यस्तै बौद्धिक विलासमा रुमलिइरहेको छ हाम्रो बौद्धिक जगत् ।

लज्जाजनक छ, प्रधानमन्त्रीको अदूरदर्शी निर्णयबारे बिहान घाम ताप्दै अनि साँझ आगो ताप्दै भइरहेको बौद्धिक विलास । कहाँ थिए ती बुद्धिजीवीहरू जब लामो समयसम्म एउटै दलका नेताहरू आपसमा हिलो छ्यापाछ्याप गरिरहेका थिए र उनीहरूको ङ्यार्रङुर्रले आम जनतामा प्रजातन्त्रप्रति नै वितृष्णा उत्पन्न हुँदै थियो ? हरेक नेताको कुर्सीमोह र स्वार्थलिप्साका कारण जनता निराश र कुण्ठाग्रस्त भएको फाइदा उठाउँदै एउटा जमातले राजतन्त्रको खाँडो जगाउँदै गर्दा, हताश जनता आफ्ना दुर्दिन सुध्रिहाल्छ कि भन्दै आफैंले श्रीपेच खोसेर लखेटेका राजालाई ‘देश बचाऊ’ को पुकार गरिरहँदा हाम्रो बौद्धिकवर्ग कुन गुफामा ध्यानमग्न थियो ? जनउत्तरदायित्वबाट विचलित हुँदै गरेका आआफ्ना नेताहरूलाई उत्तरदायी बनाउन यो वर्ग किन अग्रसर भएन ? हाम्रा कति बौद्धिक व्यक्तित्वहरू कुनै नेतालाई ‘व्यक्तिगत एवम् दलीय स्वार्थभन्दा माथि उठेर काम गर्नुहोला’ भन्ने क्षमता राख्छन् ? आफूलाई ‘थिंक ट्यांक’ मान्ने अनि सार्वजनिक जमघटहरूमा स्वतन्त्र विचारक भन्न चाहनेहरूले विगतमा आआफ्ना खेमाका नेता र मन्त्रीहरूलाई कति सचेत गराएका थिए ?

यदि उनीहरूले नेतृत्ववर्गको महत्त्वाकांक्षाका कारण उत्पन्न हुन सक्ने विषम परिस्थितिको आकलन गरी खबरदारी गर्न सकेका भए आज हजारौं नेपालीको बलिदानबाट स्थापित व्यवस्था र संविधान नै खतरामा पर्न सक्ने अवस्था आउने थिएन होला । हाम्रा अधिकांश बौद्धिक व्यक्तित्व आफ्ना विचारसमूहका नेता–मन्त्रीकहाँ दिन होइन, लिन मात्र जाने गर्छन् । बौद्धिक दरिद्रताको झोली थाप्दै आफू र आफ्नाहरूका लागि जागिर, बढुवा, कमाइ हुने ठाउँमा सरुवा, ठेक्कापट्टा, कमिसन आउने निकायमा नियुक्ति आदिकै अलख जगाउने बानी परिसकेको छ उनीहरूलाई ।

भाषणमा शैक्षिक एवम् प्राज्ञिक क्षेत्रमा दलीय भागबन्डा हुनु हुँदैन भनेर नथाक्नेहरू विश्वविद्यालयका कक्षामा विद्यार्थीहरूको राजनीतिक आस्थाको पहिचान खोज्दै सोहीअनुरूप दृष्टि–वक्रदृष्टि राख्नसम्म पछि पर्दैनन् । दलीय स्वार्थका लागि देशका कर्णधार युवा तथा विद्यार्थीहरूलाई विस्फोटक हतियार बनाउने संस्कृति विकसित भइरहँदा पनि कथित बौद्धिकवर्ग मौन किन ?

राजनीतिक भागबन्डामा नेतृत्व तथा पदाधिकारी चयन गर्ने दुष्प्रवृत्तिको विरोध गर्नु सट्टा आफ्नो गच्छेअनुसारको बिलो थाप्नका लागि नेताका दरबारमा फ्रतिदिन सलामी टत्र्याउन जाने बुद्धिजीवीबाट कस्तो बौद्धिक चिन्तनको आशा गर्ने ? दलविशेषको झन्डामुनि सुस्ताउँदै तिनैको महिमा सुसेल्न नचाहने स्वतन्त्र र स्वाभिमानीहरूले सास फेर्ने हावामा सम्म प्रतिबन्ध लगाउन खोज्ने बौद्धिक जगत्ले राष्ट्रिय राजनीतिलाई कस्तो मार्गदर्शन गर्ला ?

विकसित मुलुकहरूमा नेता तथा राजनीतिलाई लगाम लगाउनमा बौद्धिक वर्गको उपस्थिति देखिन्छ । त्यसैले त्यहाँको राजनीतिक नेतृत्व प्राध्यापक लगायतका बुद्धिजीवीहरूसँग सल्लाह लिन जाने गर्छन् । हामीकहाँ चाहिँ सरकार र राजनीतिक दलअनुरूपका प्राज्ञिक मञ्च बन्ने गर्छन् जसका पदाधिकारीहरू स्वतन्त्र रूपमा चुँसम्म गर्न सक्दैनन् । यस्तै बौद्धिक वर्गका कारण पनि आज मुलुकको राजनीति यति विघ्न अस्थिर हुन पुगेको हो । प्रधानमन्त्री तथा राष्ट्रपतिको ‘चुनावी दूरदर्शिता’ पनि सम्भवतः यसैको उपज हो ।

कस्तो हास्यास्पद निर्णय, नयाँ आम निर्वाचनका सम्बन्धमा ! कोरोना महामारीका कारण लामो समयदेखि ठप्प जनजीवन, तहसनहस अर्थव्यवस्था, अन्योलग्रस्त शैक्षिक अवस्था, खानै नपाएर अति विपन्न वर्गले ज्यानै गुमाएका उदाहरणबीच यति अल्पावधिमा निर्वाचन गराउँछु भन्ने प्रधानमन्त्रीको कस्तो आँट ! विद्यमान प्रतिकूल परिस्थितिमा तीन महिनामा सर्वसाधारणले रीतपूर्वक बिहे त गर्न सक्दैनन् भने हाम्रोजस्तो गरिब राष्ट्रले आम निर्वाचन गर्ला भनेर कसरी पत्याउने ?

नेताहरू कस्तो र कसको गुरुमन्त्र सुन्दा रहेछन् कि छलछाम अनि झुटको खेतीबाहेक केही गर्न जान्दैनन् ! नेतृत्वको कुर्सीमा कुन अलौकिक आनन्द हुँदो रहेछ कि एकपटक बसेपछि छोड्नै मन नलाग्ने ! विगतमा त कुर्सीका लागि सरकार र प्रतिपक्ष अनि विभिन्न दलबीच तानातान हुन्थ्यो तर यस पालि त्यसका लागि एउटै दलका नेताहरूबीच फोहोरी खेल देखेर सर्वसाधारणले नाकै छोप्नुपर्‍यो । सरकार तथा सत्तासीन दलको प्राथमिकता यही थियो त ? के यसैका लागि जनताले आफ्नो अमूल्य मत दिएका थिए ? आखिर दलहरूको राजनीति केका लागि ? देश र जनताका लागि त होइन रहेछ । यदि त्यसो हुन्थ्यो भने देश र जनताका अनेक प्राथमिकताप्रति आँखा चिम्लेर उनीहरूलाई घोर नैराश्यमा धकेल्दै यस प्रकारको निर्णय गरिँदैनथ्यो होला ।

अहिले मुलुकको राजनीति तरल मात्र नभएर अत्यन्त धमिलो बनिरहेको छ । धमिलो पानीमा माछा मार्न पल्केका अनेक तत्त्वहरू नेपथ्यबाट दाउ हेरिरहेका छन् । यदि हाम्रो बौद्धिकवर्ग पनि निष्पक्ष भएर परिस्थितिको विश्लेषण गर्न सक्षम भइदिएको भए, सत्ता–राजनीतिलाई निरन्तर खबरदारी गर्न सकेको भए हाम्रो राजनीति यस्तो विषम मोडमा पुग्ने थिएन होला । त्यसैले बेथितिको जिम्मेवारी यो वर्गले पनि लिनुपर्छ । अब हाम्रा बुद्धिजीवीहरू आफू स्वतन्त्र विचारक भएको यथार्थबोध गरेर निरर्थकको बौद्धिक विलासमा भन्दा परिस्थिति सम्हाल्ने उपाय खोज्नपट्टि लाग्नु सही अर्थको बौद्धिकता हुनेछ ।

समयको ऐनामा लागेको धूलो–धब्बा हटाएर आफूलाई राम्ररी नियालेर, आत्मालोचनाले मनमस्तिष्क धोएर बिनाकुनै आग्रह–पूर्वाग्रह, बाटो बिराएको हाम्रो राजनीतिक वृत्तलाई सही दिशाबोध गराउन सक्ने बौद्धिकवर्गको माग वर्तमानले गरिरहेको छ, निरर्थक बौद्धिक विलास होइन ।

प्रकाशित : पुस २८, २०७७ ०७:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आह्वान सन्त्रस्त आमाहरूको !

‘अचेल यसलाई आफ्ना आँखाबाट एक पल पनि ओझेल हुन दिएकी छैन, तैपनि यसरी कतिन्जेल जोगाउन सकुँला र मान्छेका गिद्धे नजरबाट यो छोरीलाई ?’
साधना प्रतीक्षा

लैङ्गिक हिंसाविरुद्धको अभियानले हाम्रो परिवेश तातिरहँदा, छ वर्षिया बालिकाको बलात्कारपश्चात् हत्याको घटना पनि सेलाउन सकेको छैन ।

यसैबीच मलाई सम्झना भइरहेको छ केही समयअघि एउटी आमाले काखमा छोरी च्यापेर व्यक्त गरेको लाचारीको पनि, ‘के गर्नु, जहाँ जाँदा पनि यसलाई साथै लिएर हिँड्छु ! अचेल यसलाई आँखाबाट एक पल ओझेल हुन दिएकी छैन, तैपनि यसरी कतिन्जेल जोगाउन सकुँला र मान्छेका गिद्धे नजरबाट यो छोरीलाई ?’ सपनामा पनि आफ्नी छोरी बलात्कृत भएको देखेर कहिलेकाहीँ त रातभरि निदाउन नसकेको गुनासो गर्ने उनको यस्तो भनाइले थाहा छैन, कति आमाहरूको मुटु कमाउला π ‘बरु गिद्धले जीव नमरेसम्म लुछ्दैन तर यी लोग्नेमान्छेले त जिउँदा आइमाई, अझ नाबालक छोरीमान्छेलाई लुछेर क्षत–विक्षत पार्दा रैछन् ।’ आफ्नो छिमेककी दूधे बालिका बलात्कृत भएपछि उनी त्यसरी सन्त्रस्त भएर जहाँ जाँदा पनि नानी च्यापेर हिँड्थिन् । आखिर कतिन्जेल काखको रक्षाकवचभित्र जोगाएर राख्लिन् ती आमाले आफ्नी छोरीलाई ? उनी पनि नारी हुन् र यो समाज अब छोरीका लागि मात्र नभएर, आमा र हजुरआमाका लागि समेत सुरक्षित रहेन ।

आज हामी समस्त आमाहरू सन्त्रस्त छौं, आफ्ना छोरीहरूको असुरक्षित भविष्य देखेर । कार्यक्षेत्र गएका छोरीहरू, विद्यालय गएका छोरीहरू, खेल्न गएका या आफन्तकहाँ गएका छोरीहरू सकुशल घर नफर्कंदासम्म हामीलाई चैन हुँदैन । के अब यस संसारमा, हाम्रो समाजमा छोरी सुरक्षित बाँच्ने कुनै स्थान छैन ? अब आमाहरूले आफ्ना छोरीहरूको भविष्य सुरक्षित गर्न अर्कै संसारको परिकल्पना गर्नुपर्ने भो, जहाँको प्रवेशद्वारमा लेखिएको होस्– ‘पुरुषनिषेधित क्षेत्र’ ? त्यहाँबाट बलै भित्र छिर्ने धृष्टता गर्ने पुरुष तत्क्षण भस्म होस् ? हे महाशक्ति कालीमाता, आज मेरो समाजलाई तिम्रो आवश्यकता छ । उहिलेका रक्तबीजहरूजस्तै फैलिरहेछन् अचेल यहाँ बलात्कारीहरू ! यिनलाई समूल नाश गर्न तिमीले मात्रै सक्छ्यौ, महाकाली ! तर, जति पुकारा गरे पनि कालीमाता न पत्थरको मूर्तिबाट निस्केर आउँछिन् न त भित्ताको तस्बिर चिर्दै निस्कन्छिन् ! यस्ती मूकदर्शक देवी अपराधी, हत्यारा, चोर–डाका र बलात्कारीहरूबाटै पुजिएर बसेको देख्दा मलाई नारीवादी विचारक सिमोन द बुभायरले ‘द सेकेन्ड सेक्स’ मा व्यक्त गरेका विचारसँग ऐक्यबद्धता जाहेर गर्न मन लाग्छ । ऐतिहासिक सन्दर्भमा महिला र पुरुषको सम्बन्धबारे व्याख्या गर्ने क्रममा उनले भनेकी छन्– पितृसत्ताभित्र पुरुषले नारीलाई आफ्नो स्वार्थअनुकूल कहिले देवी त कहिले दानवीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ । नारीले पाएको देवत्व पनि पुरुषप्रदत्त नै हुनाले जुन देवीरूपी नारीका सामु पुरुष झुक्छ, त्यसको निर्माता ऊ स्वयम् भएको देखिन्छ ।

पुरुषले नारीलाई देवी बनाएर पूजा गर्न सक्थ्यो भने देवीलाई अस्तित्वविहीन बनाउने सामर्थ्य पनि उसमा थियो । समाज, संस्कृति तथा राजनीतिक सत्ता सदा पुरुषको अधीनमा भएको हुनाले आदिकालदेखि किनारामा पारिएका नारीहरू अझै किनारैमा छन् । तिनलाई केन्द्रमा राख्नु तथा प्रतिनिधित्व गराउनु त केवल देवी बनाएर फुस्ल्याउँदै स्वार्थसिद्धि गर्ने पितृसत्तात्मक मनोवृत्ति मात्र बनेको देखिन्छ । त्यसैले त जब कलिला नानीहरू संसार भोग्न त के, बुझ्न पनि नपाउँदै हिंस्रक पुरुषको यौनावेगको बलिवेदीमा होमिएर जीवनबाटै विमुख भएका समाचर सुन्छु, तब मलाई चिच्याउन मन लाग्छ– हे विधाता ! बन्ध्या बनाइदे ती आमाहरूलाई जसले छोरी जन्माउँछन् ! प्रत्येक गर्भिणी नारीको कोखमा रहेको नारी भ्रूणलाई यो पापी संसारमा आउनुअघि नै शून्यमा विलीन गराइदे !

यौनिक हिंसामयी परिवेशमा यसरी आन्दोलित भइरहेकी म जब कक्षामा नाटककार बालकृष्ण समको ‘स्वास्नीमान्छे’ नाटक पढाउन थाल्छु, अझ बढी आन्दोलित बन्छु । त्यहाँ युगौंदेखिको पितृसत्तात्मक उत्पीडनबाट प्रताडित स्वास्नीमान्छेहरूले खडा गरेको अनौठो नारीराज्यको परिकल्पना छ । नारी र पुरुषको सम्बन्ध ‘लोग्ने–स्वास्नी’ को नभएर ‘आमा–छोरा’ मा रूपान्तरित गर्ने अनि आमाहरूलाई छोराको यातनाबाट मुक्त गर्ने प्रणका साथ बाह्र वर्षसम्म गुफामा तपस्या गरेका झँक्रिनी र वनझँक्रिनीको अठोट, आफ्नो राज्य प्रमिलापुरीका सबै उच्च पदहरूमा स्वास्नीमान्छेहरूलाई नियुक्त गर्ने महारानी धीराधा, काम–क्रोधले उन्मत्त तामसी पुरुषको शल्यक्रिया गरेर सात्त्विक गुण प्रत्यारोपण गर्न सफल योगिनी ऋता र चिकित्सिका कादम्बिनीको उपस्थिति छ त्यहाँ । आहा, कस्तो समुन्नत समाज र संस्कृति !

हामीमध्ये कसैले कादम्बिनीले जस्तै पुरुषमा रहेको काम–क्रोध आदि झिकेर उसभित्र नारीसुलभ ममता, प्रेम, सद्भाव र मातृत्व भरिदिन सक्ने भए ? हाम्रा नानीहरू पनि सुरक्षित हुँदा हुन् । हाम्रा नानीहरूलाई यौनहिंसाबाट जोगाउने विकल्प अब यस्तै अनुसन्धान हो त ? हो भने आह्वान गर्नुपर्छ अब आमाहरूले संसारका उत्कृष्ट अन्वेषक नारीहरूलाई यस्तै सम्भावनाहरूको खोजीका लागि ! पुरुष–सत्ताभित्र यस्तो सम्भावना नहोला । अतिशय अत्याचारबाट प्रताडित भएरै त होला, पाश्चात्य जगत्मा नारीवादी आन्दोलन चर्किएको अनि कसैले पुरुषनिषेधित नारी समलिङ्गी समाजको परिकल्पना गरेको त कसैले पुरुषलाई नारीकरण गरिनुपर्दछ भनेको । विगतमा यी विचारहरूलाई उग्र र विध्वंसकारी भनिए पनि अहिले पुनः यसको आवश्यकताबोध भइरहेको छ ।

अब बोल्ने पालो बाबु अर्थात् पुरुषको हो । सभ्य समाज निर्माणको दायित्व पुरुषको पनि हो । हरेक पुरुषले आफ्नो अन्तरात्मालाई प्रश्न गर्नुपर्दछ– सबै पुरुष क्रूर, हिंस्रक र बलात्कारी हुन् ? होइनन् । तब किन लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध समाजमा प्रायः महिला मात्र उत्रिनुपरिरहेछ ? परिवार अनि समाजलाई हिंसामुक्त र लैङ्गिक विभेदरहित गराउनका लागि सडकदेखि सदनसम्म प्रायः महिला मात्रैले आवाज उठाउनुपर्ने किन ? जब शरीरको कुनै अङ्गमा क्यान्सर लाग्छ तब त्यसलाई शरीरबाट अलग्याउन सकिएन भने त्यसले अन्ततः शरीर नै बेकामे बनाइदिन्छ । अहिले हाम्रो समाजमा देखिने यौनहिंसा समस्त पुरुष जातिकै लागि क्यान्सर हो र यसलाई अलग्याएर आफ्नो जातिमाथिको कलङ्क धुन ढिलो भइसकेको छ । अब पनि नजागे कहिले जाग्ने ?

राज्य छ, विधि–विधान छन्, महिला तथा बालबालिका अधिकार सुनिश्चित गरिएको छ, प्रहरी–प्रशासन छ अनि कानुनी सजायको प्रावधान पनि छ तर पनि अपराधी उन्मुक्त भएर हिँड्छन्; निरपराध महिला, किशोरी र बालिका यौनहिंसाको सिकार भएर शारीरिक तथा मानसिक उत्पीडन झेल्दै अझ जीवनदेखि नै विमुख हुन बाध्य छन् । आखिर किन ?

यस्तो महामारीको विषम परिस्थितिमा पनि सरकार जनउत्तरदायित्वलाई एकातिर पन्छ्याएर आफ्नै दलगत किचलो र स्वार्थमा चुर्लुम्म डुबेको छ । अन्य राजनीतिक दलहरू पनि सरकार ढल्ला र सत्ताको स्वाद चाखौंला भन्दै च्याँखे थापिरहेछन् । कहिल्यै जनउत्तरदायी बन्न नसक्ने हाम्रो राजनीतिक संस्कार नै समस्त सामाजिक विकृतिको जड हो । त्यसैले त यौनहिंसा लगायतका विभिन्न अपराधमा संलग्न व्यक्तिहरू सत्ता, शक्ति र आर्थिक हैसियतका आधारमा उन्मुक्त हुने गर्दछन् । दण्ड–सजायको व्यवस्था भए पनि जबसम्म दण्डहीन संस्कृतिको अन्त्य हुँदैन तबसम्म अपराधको पनि अन्त्य सम्भव देखिँदैन ।

यसका साथै मानिसले आफूलाई पशुभन्दा पनि निकृष्ट अवस्थामा पुगेको यथार्थबोध गरेर पुनः आफ्नो मानवीय मूल्यबोध गर्न नसक्दासम्म परिवार तथा समाजमा छोरीहरूलाई निर्बाध बाँच्न पनि सहज हुँदैन । वर्तमानमा बढिरहेका लैङ्गिक तथा यौनिक हिंसाका घटनाले आक्रोशित नारीभित्रको ज्वालामुखी विस्फोट हुने हो भने त्यसबाट निस्कने लाभाको बाफले कस्तो संस्कृति निर्माण गर्ला ? त्यस बेला नारी–पुरुषबीचको सहअस्तित्व नै सङ्कटमा नपर्ला ?

प्रकाशित : मंसिर २२, २०७७ ०८:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×