जनतालाई पर्दा कहाँ थिए यिनीहरू !- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जनतालाई पर्दा कहाँ थिए यिनीहरू !

‘हामी यहाँ छौं’ केवल कागजी लेखोट मात्रै होइन, अप्ठ्यारो पर्दा जनताका दैला चहार्ने अनि सत्ता–शक्तिमा पुग्दा खोला तरेको लौरो बिर्सिने संस्कारको पुनरावृत्ति होइन भनेर पुष्टि गर्नुपर्छ ।
मल्ल के. सुन्दर

त्यस समय म काठमाडौंको जेपी हाइस्कुलमा पढ्दै थिएँ । एक दिउँसो कक्षा सञ्चालन हुँदाहुँदै एक्कासि हामी विद्यार्थीहरूलाई घर जान भनियो । साँझ घरमा ठूलाबडाको कुराबाट मैले थाहा पाएँ– राष्ट्रिय रंगशालामा तरुण दलको कार्यक्रमबाटै प्रधानमन्त्री बीपी कोइराला गिरफ्तारीमा परेछन् । राजाको रेडियो सम्बोधन सुनेपछि जानकारी भयो– निर्वाचित संसद् भंग गरिएछ, संविधान निलम्बन गरिएछ ।

सत्र साल पुस १ गतेको त्यो घटनाको झल्को आजसम्म उस्तै छ । त्योभन्दा पनि बिर्सिनै नसकिने भनेको त्यसै साँझका परिदृश्य हुन् । निर्वाचित संसद्को विघटन, लोकतान्त्रिक अधिकारमाथि निषेध तथा जनप्रतिनिधिहरूको गैरकानुनी गिरफ्तारीको सर्वत्र निन्दा भइरहेको थियो । यता हाम्रो टोलमा भने एक थरी मानिस अत्यन्त उत्साहित मुडमा दीपावलीका लागि व्यस्त थिए । भोलिपल्ट मैले थाहा पाएँ– अन्यत्र पनि यस्तै दीपावली गरिएको रहेछ । दीपावली गर्नेहरू भन्दै थिए, ‘कांग्रेसको सेखी झारियो । राजाले ठीकै गरे ।’ तिनमा प्रतिगमनकारी शाही कदमप्रति कुनै गुनासो थिएन, लोकतन्त्रको अवसानमा चिन्ता देखिएन । खुच्चिङको शैलीमा चुरीफुरी गर्नेहरूमध्ये अधिकांश आफूलाई कम्युनिस्ट भन्न रुचाउनेहरू नै थिए ।

दियो बाल्नका लागि तेल किन्न त्यतिखेर पाँच–पाँच रुपैयाँ लगानी गर्ने डा. केशरजंग रायमाझी, शैलेन्द्रकुमार उपाध्याय वा कमलराज रेग्मी प्रभृति समकालिक कम्युनिस्टहरूले त्यसको बदलामा दरबारबाट पाँच पुस्ता भ्याउने पारितोषिक भेट्टाए । यद्यपि, ती सब ‘सत्पात्र’ कम्युनिस्ट चरित्र र आदर्शका दृष्टान्त थिएनन् । अर्कातिर, दशकौंसम्म नेपाली जनता राजाको निरंकुश शासन–सत्तामुनि गुम्सिएर बाँच्न बाध्य भए । छ दशक बितेपछि नेपालको राजनीतिक वृत्तमा समान खाले तिक्ततापूर्ण स्थितिको पुनरावृत्ति भएको छ । अहिले दीपावलीको झिलीमिली नदेखिए पनि निर्वाचित संसद्को विघटनमा थपडी मार्दै सन्तोषको सास फेर्ने अधिकांशतः आफूलाई वामपन्थी दाबी गर्नेहरू नै छन् । दलभित्रको अन्तरसंघर्ष, द्वन्द्व, गुट–उपगुट कलहको पृष्ठभूमिमा आफूसँग असहमत पक्षलाई कज्याउने अर्को विकल्प छैन भनेर निर्धक्कसाथ संसद् विघटनको पक्षमा जोजो पंक्तिबद्ध छन्, ती सबै सत्तारूढ दलसँग आबद्ध कामरेडहरू हुन्, सत्र सालमा जस्तै ।

यद्यपि संसद्‌भित्रका अन्य राजनीतिक दलको बुझाइ छ— प्रधानमन्त्रीको यो कदम गैरसंवैधानिक, अलोकतान्त्रिक, स्वेच्छाचारी तथा पश्चगामी हो । सिंगो प्रबुद्ध वर्ग, नागरिक समाज विरोधमा उभिएका छन् । सर्वोच्च अदालतका पूर्वप्रधानन्यायाधीशदेखि नेपाल बार अनि विभिन्न पेसाकर्मी संघसंस्थाहरू विपक्षमा पंक्तिबद्ध भएका छन् । लोकतन्त्रप्रेमी तथा विवेकशील कुनै पनि सचेत नागरिक प्रधानमन्त्रीको कदममा ल्याप्चे लगाउन तयार छैन । एक अर्थमा सिंगो मुलुक नै संसद् विघटनको विरुद्धमा छ ।

संवैधानिक अदालतमा विचाराधीन बनिसकेको यस मुद्दाको कानुनी छिनोफिनो कसरी होला, त्यो हेर्नु नै छ । यसैबीच एकातिर सडक तातेको छ, दिनहुँ थरीथरीका सडक प्रदर्शनहरू भइरहेका छन् । संसद् पुनःस्थापनासम्मको माग उठिरहेको छ । यो क्रम कहाँ पुगेर टुंगिने हो, अहिले नै अनुमान लगाउन मुस्किल छ । कोरोनाबाट सुरक्षित हुन पालना गर्नुपर्ने भौतिक दूरी तथा अनिवार्य मास्कको स्वास्थ्य मापदण्ड बेवारिसे छ, जसले जनस्वास्थ्यमा पार्न सक्ने क्षति भयानक हुन सक्छ । तर नेता, कार्यकर्ता र दलविशेषका लागि अहिले स्वार्थपरक राजनीतिबाहेक अरू विषय गौण बनेका छन् ।

अर्कातिर, मुसा प्रवृत्तिका कतिपय नेता–कार्यकर्ताको दलीय छलाङ साह्रै उदेकलाग्दो प्रहसन बनेको छ । नीति, सिद्धान्त, पद्धति अनि विचार आदिको विसर्जन भएको छ । पद, अवसर अनि निजी प्राप्तिका लागि कतिपय नेता–कार्यकर्ता निर्लज्जताका साथ रछ्यानमा लडीबुडी गर्न लामबद्ध छन् । राजनीतिमा भ्रष्टीकरणले सीमा नाघेको छ । संसद् विघटनको विरोधकै क्रममा गएको बिहीबार नेकपाको एउटा गुट सडकमा भेटियो । काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा पंक्तिबद्ध भएर बसेकामा अधिकांश शीर्ष नेताहरू नै थिए ।

अध्यक्षद्वयदेखि अन्य केन्द्रीय नेतृत्व पंक्तिसहित थुप्रै कार्यकर्तासम्म । आयोजकबाट घोषणा गरिएअनुसार, त्यो उक्त पार्टीद्वारा क्रमबद्ध रूपमा गरिने सडक संघर्षको पहिलो चरणको कार्यक्रम थियो । विरोधशैलीमा कतिको मौलिकता र नयाँपन छ भन्ने कुरा अलग्गै प्रसंग होला, तर सार्वजनिक बाटामा पलेंटी कसेर बसेका सबै नेताले आ–आफ्ना छातीमा टाँसेका थिए आफ्नै परिचयस्वरूप नाम अनि ‘हामी यहाँ छौं’ लेखिएका प्लेकार्ड । सचेत जोकोहीले सहज रूपमा लगाउन सक्छ, ‘हामी यहाँ छौं’ वाक्यांशको अर्थ । अर्थात्– राष्ट्र, जनता, लोकतन्त्रका विरुद्ध कसैले केही गर्न पाउँदैन; त्यसको प्रतिरक्षाका लागि हामी यहाँ छौं ! संविधानको बर्खिलाफ हुन गइरहेको प्रतिगमनकारी कदम रोक्न–छेक्न सक्षम हामी यहाँ छौं ।

सरसर्ती बुझ्दा, ‘हामी यहाँ छौं’ को त्यो सार्वजनिक उद्घोष सत्ताको स्वेच्छाचारिताप्रति खबरदारी हो; राजनीतिक दलको नेतृत्व गरिरहेका व्यक्तिहरूको जिम्मेवारीबोध र दायित्वको सार्वजनिकीकरण हो । तसर्थ, नेतृत्व पंक्ति स्वयं यसरी सडकमा ओर्लिएर जनताबीच घुलमिल हुन आउनु प्रशंसनीय हो । तर जागरुक नेपाली जनतालाई के थाहा छ भने, आज राष्ट्रिय राजनीतिमा जुन परिदृश्य विकसित भएको छ, त्यो आकस्मिक र अप्रत्याशित होइन । बाह्रबुँदे सहमतिको धरातलमा विकसित पहिचानसहितको संघीयता, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, समानुपातिक समावेशीय प्रणाली संस्थागत गर्ने जुन राजनीतिक धार थियो, त्यसलाई भुत्ते पार्ने काम एकै दिनमा भएको होइन । पहिलो संविधानसभा भंग हुने अवस्थासम्म ठेल्दै लग्ने खलपात्रको भूमिकामा कुनकुन दलका कोको थिए भन्ने यथार्थ जनताबाट लुकेको छैन । यसका अतिरिक्त हालको संविधान जारी गर्नुपूर्व शकुनिको भूमिकामा रहेका पात्रहरू मात्र होइन, त्यतिखेर दुर्योधनका अगाडि धृतराष्ट्र बनेकाहरूलाई पनि जनताले नचिनेका होइनन् ।

सन्तानब्बे सालदेखि नेपाली जनताले गरेका त्याग र बलिदान, लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरूमा व्यक्त जनआकांक्षा अनि दसवर्षे सशस्त्र विद्रोहमा बगेको हजारौं मानिसको रातो रगतको मूल्य, मान्यता र मर्म जे छ, त्यसलाई क्रमशः अवमूल्यन गरेको पीडादायी अनुभूति पनि आलै छ । पछिल्लो आम निर्वाचन सम्पन्न भएपश्चात् विशेषतः सत्तारूढ दलको नेतृत्व पंक्ति जनभावनाको अवमूल्यन गर्दै केवल अन्तर्कलह र द्वन्द्वमा रुमलिएर समय बरबादीमा लागेको वास्तविकता पनि जनताको मनमस्तिष्कमा ताजै छ ।

जगजाहेर छ, आजको स्थितिसम्म आइपुग्न थुप्रै राजनीतिक मोड पार गरिएको थियो । तर त्यस कालखण्डमा सत्तारूढ दल एउटै थियो, आज सडकमा पुगेकाहरू पनि सत्तारूढ दलका अन्तरंग थिए । कुनैकुनै रूपमा सत्तापक्षीय हैसियतमा सुख, सुविधा र पदीय भागबन्डामा रमाएका थिए । सत्ताका अंशियार थिए । स्थायी सरकार, समृद्धि, सुख र देश विकासका सपनाको मोहमा जनता यसरी तानिएका थिए, दुईतिहाइको छाप लगाएर सत्ता सुम्पिएका थिए । मतदाताहरूले बिर्सेका छैनन्– तपाईंहरू त्यतिखेर कहाँ हुनुहुन्थ्यो । आज यस्तो समयविन्दु आयो, तपाईंहरूले सडकमा ओर्लेर भन्नुपर्ने भयो– हामी यहाँ छौं । तर, जनताको सामान्य जिज्ञासा हो– निर्मला पन्तका हत्यारा को हुन् ? तेत्तीस किलो सुनका अवैध कारोबारी अभियुक्त कता गए वा सनम शाक्यको ज्यान कसले लिए ? यती समूहलाई किन विशेष अधिकार दिइयो ? ओम्नी समूहको कारोबारको पारदर्शिता खोइ ? सुमार्गीको स्रोत नखुलेको वैदेशिक कारोबार के हो ? कसरी पायो एनसेलले राजस्वबाट उन्मुक्ति ? सेक्युरिटी प्रेस खरिदसम्बन्धी चलखेलमा ढाकछोप किन ? ललिता निवास काण्डमा संलग्नहरूलाई पार्टी संरक्षण किन ? अनि, कोरोनाबाट लाखौं जनता पीडित बन्दै गर्दा, हजारौंको संख्यामा मृत्युको मुखमा पर्दा आम जनताको स्वास्थ्य सुरक्षाका सम्बन्धमा राज्यबाट निर्वाह हुनुपर्ने गम्भीर दायित्वबाट विमुख भएका प्रकरणहरू । थुप्रै छन्, राज्यको अनुपस्थितिका यस्ता दृष्टान्त ।

आज, यतिखेर ‘हामी यहाँ छौं’ भन्दै सडकबीच उद्घोष गरिरहँदा स्वाभाविक हो, आम नेपालीको मनमस्तिष्कमा प्रश्न उठ्छ– यति विघ्न समय घर्किंदै गर्दा आखिर ‘कता थिए यिनीहरू ?’आजको यो विषम राजनीतिक परिस्थिति सत्तारूढ दलभित्र लामो समयदेखि चुलिँदै गरेका आन्तरिक कलह, विवाद, अहंको परिणति हो । गुम्सिएको, छोपछाप गरिएको र टालटुल पारिएको राजनीतिक संस्कार अनि राजनीतिको गलत व्यवस्थापनको उपज हो । यसका पछाडि व्यक्ति वा गुटविशेषको भूमिका मात्र जिम्मेवार छैन । होला, अहिले शिखण्डीका रूपमा कोही एक जना प्रकट भए, तर यस जटिलतासम्म पुग्नु–पुर्‍याउनुमा तत्कालीन सत्तारूढ दलभित्रको सिंगो नेतृत्व पंक्ति जिम्मेवार छ । त्यस्तै, ‘भाग शान्ति जय नेपाल’ भन्दै किनारामा मौन तमासे बनेका प्रतिपक्षी दलहरू पनि यसका लागि कम जिम्मेवार छैनन् । ‘हामी यहाँ छौं’ केवल कागजी लेखोट मात्रै होइन, अप्ठ्यारो पर्दा जनताका दैला चहार्ने अनि सत्ता–शक्तिमा पुग्दा खोला तरेको लौरो बिर्सिने संस्कारको पुनरावृत्ति होइन भनेर पुष्टि गर्नुपर्छ । सबभन्दा पहिले नेताहरूले अहिलेसम्म आफूबाट भए–गरेका कमी–कमजोरीलाई लिएर जनतासामु धक फुकाएर आत्मालोचना गर्ने आँट देखाउनुपर्छ ।

दायित्व र भूमिका निर्वाहमा विगतमा आफू चुकेकामा सार्वजनिक क्षमायाचना गर्नुपर्छ । यस परिस्थितिका दोषभागी हामी पनि हौं भन्ने साहस देखाउनुपर्छ । अन्यथा स्वाभाविक हो, पटकपटक राजनीतिक दलहरू र तिनका नेताहरूका पछि लाग्दै ठगिएका, झुक्याइएका, बिचल्लीमा पारिएका नेपाली जनताले यक्षप्रश्न गर्ने नै छन्, ‘हामीलाई चाहिएका बेला कता थिए यिनीहरू ?’

प्रकाशित : पुस १४, २०७७ १२:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विस्मृति कथनमा ख्याक

नेवार वास्तुविद्का अनुसार नाग, कंकाल, बेताल र ख्याक घरका रक्षक हुन् । सहरमा तीसको दशकसम्मै ख्याकका आख्यानहरू यत्रतत्र सुनिन्थे । तर, आज कंक्रिटका भौतिक संरचनाको जंगल बन्दै गएको उपत्यकाभित्र ख्याकहरू श्रुति र स्मृतिमा पनि रहेनन्, केवल विस्मृतिका कथनका सीमित छन् ।
मल्ल के. सुन्दर

क्षेत्रपाटीको जुद्धोदय पब्लिक हाइस्कुलको कम्पाउन्डसँगै पूर्वमा उत्तरतिर लाग्ने एउटा सानो बाटो थियो । दुवैतिर खुला खेत, किनारामा नीलकाँडाका झाडीले ढाकेको, सुनसान, खासै चहलपहल नभएको, बटुवाका दिसा–पिसाबले रछ्यानसरह बनेको दुर्गन्धित ठाउँ । त्यस ठाउँको नाम थियो— चलचा गल्ली !

‘...गएको रात त्यसै गल्लीमा घम्साघम्सी परेको रहेछ । एकले अर्कोलाई पछार्ने, लछार्ने, घिसार्ने ! निकै लामो समयसम्म भिडन्त पर्‍यो । निष्पट्ट अँध्यारो, केही देखिन्न । तर, बाटोमा एक जना अगाडि बढ्न खोज्ने, अर्कोले बाटो छेकेर पाइला चाल्नै नदिने । दुवै जना आ–आफ्ना पाखुरा सुर्कंदै प्रतिद्वन्द्वीलाई माटो चखाउने सुरमा थिए । ठेलमठेल, पेलमपेलमा निकै समय बित्यो । भाले बास्यो, झिसमिसे हुनै लाग्दा एकले अर्कोलाई पछार्‍यो । मिर्मिरे उज्यालोमा दुवैले एकअर्काको जीउडालको खाका देखे, अनुहार देखे । दुवैले दुवैलाई चिने । भिडन्तमा पछारिने त ख्याक पो रहेछ । आखिर हार मानेर ख्याक त्यहाँबाट सुइँकुच्चा ठोक्यो । ख्याकसँग जुध्ने मान्छे बल्ल आफ्नो बाटो लाग्यो ।’

सहरभरि चर्चा भयो— गएको राति चलचा गल्लीमा ख्याकलाई पछार्ने अरू कोही थिएन, चाक्सीबारी निवासी हीराकाजी थियो । हीराकाजी अर्थात् गणेशमान सिंह !

भद्रगोल जेलको पर्खाल नाघेर भागेदेखि गणेशमानको साहस, कारनामा र बहादुरीका अनेकन कथा त्यतिबेला मान्छेहरूका माझ चर्चित थिए । बिस्तारै ती कथा मिथक बन्दै थिए । तीमध्ये एक कथा थियो— ख्याकसँगको भिडन्त । तर, आजसम्म कसैले पनि ख्याकसम्बन्धी त्यस कथनपछाडिको सत्यता केलाउने जमर्को गरेन ।

त्यसो त उपत्यकाभित्रको लोकजीवनमा ख्याकका अनेकन कथाहरू अनपेक्षित र अप्रत्याशित भने थिएनन् ।

तीसको दशकसम्म पनि यस्ता लोकचर्चाहरू यत्रतत्र सुनिन्थे । एकाबिहानै पँधेरोमा पानी थाप्दाथाप्दै होस् वा चिया गफ होस् वा टोलछिमेकीको बसीबियाँलो होस् ख्याक, भूतप्रेत, किचकन्या सम्बन्धित विभिन्न चटपटे विवरणहरू प्रस्तुत हुन्थे :

नरदेवीतिरको एउटा घर किनेर त्यहाँ सुत्न गएका घरधनीलाई बिहानीपख कसैले कोठाको ओछ्यानबाटै घिसारेर छिँडीमा ल्याइ पछार्‍यो । प्रत्येक रात दोहोरिने एकैखाले घटना सहरभरि चर्चित थियो । मानिसहरू भन्थे— घरमा ख्याकको बास भएकैले यसो भएको हो ।

पाटनको च्यासलको एउटा गल्लीमा साँझ अबेर एक्लै हिँडेको मान्छेलाई अचानक कसैले गालामा चड्काइदिन्थ्यो । वरपर हेर्दा कतै कोही फेला पर्दैनथ्यो । स्थानीय भन्थे— त्यहाँ ख्याकको रजाइँ चल्थ्यो ।

काठमाडौं म्हैपी डाँडामुनिको खेतमा एकाबिहानै खनजोत गरिरहेका एक जना तगडा ज्यापू यताउति लड्दै–भिड्दै, कहिले आफैँ पछारिँदै, कहिले कसैमाथि जाइलागिरहेजस्तो हात–खुट्टा चलाउँदै असिनपसिन अवस्थामा भेटिए । उनको जीउभरि हिलो माटो थियो । धेरै बेरपछि उनी शान्त भए । उनी साह्रै थकित देखिन्थे । मानिसहरूले सोधे— के भएको थियो ? ज्यापूले ख्याकसँग जुधिरहेको विवरण सुनाउन थाले । यद्यपि, त्यहाँ कसैले पनि ख्याक देखेका थिएनन् ।

जनजिब्रोमा रहेको अर्को एउटा कथा यस्तो छ । भक्तपुरको भित्री बस्तीको एउटा घरमा जोकोही पस्ने साहस गर्दैनथे । त्यस घरमा पुगेर राति सुत्ने कुरा कल्पनै गर्न सकिन्नथ्यो । तर, एक जना सुरो मान्छे रक्सीको मातमा त्यसै घरमा सुत्न पुगे । मात्तिएकाले सुरुमा उनले केही थाहा पाएनन्, सुतेको सुत्यै भए । बिहानीपख बुइँगलको एउटा कुनाबाट कसैले ‘थाप, थाप, थाप !’ भन्दै कराएको सुने । पटकपटक कराउन थालेपछि उनले अलिअलि मातको सुरमा, अलिअलि थाहा पाएको धूनमा लवेदाको फेर तानेर थापे । अचम्म के भने उनको लवेदामा असर्फीहरू झरे । ती असर्फी सोरसार पारेर उनी त्यहाँबाट टाप कसे । त्यसपछि उनी भक्तपुरकै सम्पन्न मान्छे बने ! ती असर्फी ख्याकले फालेको रहेछ ।

बाटोमा हिँड्दाहिँड्दै छोपिन आउने लँपंख्याः, जीउभरि भुत्ला नै भुत्ला भएको धापलांख्याः, कतै जाँदा खुट्टामा गुल्टिन आउने भकुंग्वाराख्याः, औंलामा आगो सल्काएर हिँड्ने मिप्वाःख्याः आदि उपत्यकाका लोकजीवनमा चर्चा हुने ख्याक हुन् ।

विज्ञान यस्ता अभौतिक पक्षमा विश्वास गर्दैन । ख्याकजस्ता अधिस्वाभाविकको अस्तित्वलाई पत्याउँदैन पनि । यता परामनोविज्ञानले भने मानिसभित्रको अचेतन तथा अवचेतन पक्षको विश्लेषण गर्दै ब्यक्ति हुर्केको सामाजिक परिवेश, लोकसंस्कार–संस्कृति र आस्थाजन्य पक्षबाट विकसित हुने विभ्रमले अनेकन अस्वाभाविक, अप्राकृतिक र अभौतिक पक्षसँग जम्काभेट गराउने सम्भावना देख्छ । परामनोविज्ञानले ख्याकको प्रसंगलाई पनि त्यसरी नै व्याख्या गर्ने गर्छ ।

नेवार लोक आख्यान र संस्कृतिको चर्चा गर्दा भने अनेकन प्रसंगमा ख्याक भेट्टाउन सकिन्छ । प्रचलित शास्त्रीय नाचहरूमध्ये भक्तपुरको महाकाली नाचका ख्याक सबैको स्मृतिमा ताजा रहने पात्रका रूपमा छन् । त्यस्तै कात्तिक नाचको एक प्रमुख अंश देवी नाचको आकर्षक पात्रका रूपमा ख्याकले भूमिका निर्वाह गर्छ । उपत्यकाभित्र नचाइने अन्य गंप्याखं (सर्वगणसहितको नाच) हरूमा पनि ख्याक एक पात्रको रूपमा आउँछ । यद्यपि, नाचहरूमा ख्याक मूल पात्र होइन, सहायक वा हास्य चरित्रका रूपमा सीमित छ ।

एउटा अति चर्चित लोकश्रुतिका अनुसार देवादिदेव महादेव र महामाया स्वरूपा पार्वतीबीच कुरैकुरामा भनाभन भएछ । रिसको झोंकमा एकले अर्कोलाई घुर्क्याउँदै स्त्रीबिना पनि सन्तानोत्पत्ति सम्भव छ भनेर दाबी गरेछन् । पार्वतीले पनि पुरुषसँगको संसर्गबिनै बच्चा जन्माउने घुर्की लगाइन् । नभन्दै दुवैले एक्लाएक्लै प्रयत्नमा बच्चाहरू जन्माए । महादेवले पार्वतीको सहभागिताबिना सृष्टि गरेको शिशु रगत, मासु, छाला नभएको केवल कंकालको आकृतिमा देखियो । पार्वतीको तर्फबाट महादेवको सहभागिताबिना जन्माइएको नवजात हाडखोर नै नभएको मासुको डल्लो मात्र भयो । मासुको डल्लोको रूपमा जन्मिएको त्यही बच्चा नै कालान्तरमा ख्याकका रूपमा चिनियो ।

यस लोकश्रुतिलाई दार्शनिक पक्षले विश्लेषण गर्नेहरूले प्रकृति र पुरुषका प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्छन् अनि भन्छन्— जीवन स्त्री र पुरुषको सह–अस्तित्वबिना सम्भव छैन । ख्याक र कंकाल तिनै जीवन दर्शनको साकार प्रस्तुतिभन्दा अरू केही होइन । त्यसैले उपत्यकाभित्र सबैजसो शक्तिपीठका मन्दिरमा ख्याक र कंकालका आकृति अनिवार्य रूपमा दायाँ–बायाँ अंकित गरिन्छ ।

हिन्दु पुराण र मिथमा भने ख्याकलाई कुवेरसँग जोडेर चर्चा गरिएको पाइन्छ । रामायणको कथा सन्दर्भमा विश्रवाका पुत्रका रूपमा कुवेरको उल्लेख छ । कुवेर, रावण, कुम्भकर्ण र विभीषण दाजुभाइ हुन् । रावणले सत्ताच्युत गरेपछि उत्तर हिमालको कैलाश पर्वतसँगैको गन्धमादन पर्वतको अलकापुरीमा अधिपति भएर बसे, कुवेर । यक्षराज, किन्नरराज पनि भनिने कुवेर लोकपाल/दिक्पालका रूपमा पनि चिनिन्छन् । देवगणको सम्पत्तिका अधिकारी कुवेरका रक्षकहरूका रूपमा ख्याकको भूमिका उल्लेख गरिएको छ । यस अर्थमा ख्याक यक्ष हुन्, किन्नर हुन् ।

सम्भवतः यिनै मिथकले कुवेर र ख्याकलाई नेवार समुदायको ढुकुटीसम्म ल्याइपुर्‍याएको होला । तिहारमा पुजिने नेवार समुदायकी लक्ष्मी फरक हुन्छिन् । कमलको फूलमाथि नभई कछुवालाई आफ्नै वाहन बनाइएको तथा दायाँ हातमा ज्वलान्हायकँ र देब्रे हातमा सिन्हःमू (महिला शृंगारका विशेष साधनहरू) समाएकी लक्ष्मी अनि त्यसको एकछेउमा कुवेर तथा सेवार्थ भावमा समर्पित धनको थैली बोकेको ख्याक अनिवार्य रूपमा हुन्छ ।

धान्यपूर्णिमाको दिन धन्सारमा नयाँ अन्न भित्र्याएर पूजा गरिने योमरी पुन्हीको पर्वमा नयाँ चामलको पिठोबाट बनाइएको केवल योमरी रोटी मात्रै हुन्न । त्यसमा लक्ष्मी, कुवेरका साथै चामलको पिठोले बनाइएका ख्याकहरू पनि हुन्छन् । अनि ती सबको विधिपूर्वक प्राण प्रतिष्ठासहित ढुकुटीभित्र चार दिनसम्म पूजा आराधना गरिन्छ ।

ख्याकसँग नेवार लोकसंस्कृतिको गठिलो सम्बन्धको अर्को दृष्टान्त हो— नेवार कन्या केटीको बाह्रा कर्मकाण्ड । नेवार परिवारमा छोरीले बाल्यकाल पार गर्दै यौवनावस्थामा प्रवेश गर्न लागेको उमेरमा रजस्वला हुनुअगावै एउटा कर्मकाण्ड सम्पन्न गरिन्छ । बाह्र दिनसम्म पुरुषहरूबाट अलग्गै गोप्य कोठाभित्र रीतिपूर्वक कन्या केटीलाई राखिने यस संस्कार मूलतः यौवनावस्थामा जिज्ञासा जाग्ने यौनभाव र अन्य जीवन व्यवहारका सम्बन्धमा प्रशिक्षित गराउने विधि हो । बाह्र दिनको त्यो बसाइमा परिवारजनका महिला सदस्यका अतिरिक्त कन्या केटीका सहपाठी पनि कोठाभित्रका गतिविधिमा सहभागी हुन्छन् । नाचगान, खेल तथा रमाइलो पनि त्यत्तिकै गरिन्छ । तर, त्यस कोठाभित्र पस्न योग्य महिला परिवार सदस्यका अतिरिक्त अर्को एउटा पात्र पनि हुन्छ— त्यो हो ख्याक ! कोठाको खोपाभित्र कपास वा कपडाबाट आकार दिइएको एउटा मूर्ति प्रतिस्थापन गरिन्छ । त्यसको अगाडि श्रद्धापूर्वक दिनहुँ दियो बालिन्छ । बाह्रा बसेकी बालिकालाई केही खुवाउनुपूर्व त्यस मूर्तिमा चढाइन्छ । तीन दिनसम्म नुन–तेल बारिन्छ, चौथो दिन त्यसै मूर्तिको आराधना गरेर नुन–तेल फुकुवा गरिन्छ । भनिन्छ, बाह्रामा राखिएका कन्यामाथि आउन सक्ने अफ्ठ्यारा तथा संकटबाट बचाउन ख्याकलाई रक्षकका रूपमा राखिएको हो । ख्याकलाई रक्षकको विशेष स्थान दिइने यो प्रचलन नेवार समाजमा अद्यापि छ ।

नेवार वास्तुविद्का कथनअनुसार नाग, कंकाल, बेताल र ख्याक घरका रक्षकसरह हुन् । सेतो ख्याक लुकेको घर सदैव धन सम्पत्तिबाट मालामाल हुन्छ भन्ने पनि विश्वास गरिन्छ ।

तर, आज कंक्रिटका भौतिक संरचनाको जंगल बन्दै गएको उपत्यकाभित्र ख्याकहरू श्रुति र स्मृतिमा पनि रहेनन्, केवल विस्मृतिका कथनका सीमित छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७७ ११:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×