निष्ठावान् राजनीतिज्ञ- विचार - कान्तिपुर समाचार

निष्ठावान् राजनीतिज्ञ

नैनबहादुर स्वाँर पञ्चायत व्यवस्थाको सुधारका पक्षमा थिए । बालिग मताधिकारका आधारमा चुनाव र राष्ट्रिय पञ्चायतप्रति उत्तरदायी प्रधानमन्त्री हुनुपर्ने उनको अडान थियो ।
यज्ञराज उपाध्याय

अछामका गोदाम्याकी फुलौट्या उकालो 
खुडीमा पाल्याका सुवा पाइनकी मुकालो

२०१४ सालताका यो गीत अछामेलीको जिब्रोमा झुन्डिएको थियो । यो गीतले अछामेलीले त्यति बेला भोग्नुपरेको पीडाको यथार्थ चित्रण गर्थ्यो । १९८६ सालदेखि डोटीमा बस्ने सरकारी पल्टनका लागि अछामीहरूले एक रुपैयाँ बराबर बाइस पाथी धान तिरो बुझाउनुपर्ने प्रावधान राणाहरूले ल्याएका थिए ।

त्यो पनि डोटी, सिलगढीको गोदाममै पुर्‍याइदिनुपर्ने । डोटी, फुलौटको अत्यासलाग्दो उकालोमा धानको भारी बोकेर पसिना चुहाउँदै हिँड्नुपर्दाको अछामीको पीडा उक्त गीतमा झल्कन्छ । राणा शासनको अन्त भैसक्दा पनि तिरो तिर्न डोटी मालपोतमै जानुपर्ने प्रावधान यथावत् थियो । अछामीले भोग्नुपरेको यो कहालीलाग्दो पीडा नैनबहादुर स्वाँरलगायत अछामका युवाहरूले टुलुटुलु हेरेर बस्न सकेनन् । २०१४ सालमा राजा महेन्द्रको डोटी, सिलगढीमा भएको भ्रमणका क्रममा, यही विषयलाई लिएर यी युवाहरूले राजा चढेको घोडाको लगाम समाते र सवारी अवरुद्ध गर्दै राजालाई घेराउ गरे । अछामी युवाहरूको यो साहसिक कार्यपछि तिरो तिर्न डोटी जानुपरेन ।

तिनै युवामध्येका एक नैनबहादुरको जन्म अछामको रिडिकोटमा १९८४ सालमा भएको थियो । त्यस बेला मुलुकमा जहानियाँ निरंकुश राणा शासन थियो । राणाहरूले विद्यालय खोल्न दिएका थिएनन् । औपचारिक पठनपाठनको व्यवस्था राणाका छोराछोरीलाई मात्र थियो । त्यस्तो अँध्यारो समयमा पनि साहित्यकार पहलमानसिंह स्वाँर लगायतको विशेष पहलमा अछामको बयाल्पाटामा भाषा पाठशालाको स्थापना भयो । यही पाठशालाबाट नैनबहादुरले तीन कक्षासम्मको औपचारिक शिक्षा प्राप्त गरे । भाषा पाठशालामा अंग्रेजी विषयको पठनपाठन नहुने भएकाले उनी डोटी पुगे । त्यहाँ कान्छा बुबाको सहयोगमा प्राइभेट शिक्षकसँग तीन वर्ष अंग्रेजी र गणित अध्ययन गरे ।

त्यस बेला सरकारी जागिर खानेको ठूलो इज्जत र प्रतिष्ठा हुन्थ्यो । यही प्रतिष्ठाको लोभले हर्कजंग स्वाँरले छोरा नैनबहादुरलाई काठमाडौं ल्याएर दरबार स्कुलमा भर्ना गरिदिए । दरबार स्कुलबाट मध्यमा पास गरेपछि त्यस बेलाका वन विभागका हाकिम अर्जुन राणाको भनसुनमा नैनबहादुरले नेपालगन्जमा खरिदारको जागिर पाउने पक्का भयो । त्यस बखत खरिदार ठूलै पद थियो । नेपालगन्जमा वनको हाकिमको जिम्मेवारी खरिदारले पाउँथे । तर, समाजसेवामा रुचि भएका नैनबहादुरलाई जागिर खान मनै थिएन । नियुक्ति पाउन दाम राखेर जर्नेललाई ढोग्नुपर्ने चलन थियो, त्यस बेला । दाजु नृपबहादुर स्वाँरसँग आफ्ना रुचिबारे कुरा गरेपछि उनी जागिर नखाने निर्णयमा पुगे । र, जर्नेललाई दाम नराखी भागेर कलैया गए ।

केही दिनको कलैया बसाइपछि मुम्बई जान ठिक्क परेर रक्सौलमा उभिइरहेका बेला नैनबहादुरको भेट गणेशमान सिंहसँग भयो । नैनबहादुरको जोस र आँट देखेर सिंहले प्रजातन्त्र प्राप्तिको यात्रामा समाहित हुन आग्रह गरे । नैनबहादुरले उनको आग्रह स्विकारे । त्यही भेटले नैनबहादुरलाई राष्ट्रिय कांग्रेसको सदस्य बनायो । र, उनको राजनीतिक यात्रा सुरु भयो । मुम्बईमा केएस रावल लगायतका नेपालीको सहयोगमा उनले राष्ट्रिय कांग्रेसको प्रवास जनसम्पर्क समिति गठन गरे, जुन अहिले भारतमा सशक्त जनसम्पर्क समितिका रूपमा स्थापित भएको छ । मुम्बई बसाइले उनलाई अभिनेता दिलीप कुमारको फ्यान बनायो । दिलीप कुमारको ‘मेला’ सिनेमा चौध पटकसम्म हेरेको पछिसम्म सुनाउँथे उनी । छोरो भागेर मुम्बई बसेको थाहा पाएपछि हर्कजंग आफैं मुम्बई पुगे र नैनबहादुरलाई डोर्‍याएर अछाम ल्याए ।

अछाम आइसकेपछि गाउँघरमै केही गर्ने चाहनाअनुरूप उनले बयाल्पाटामा नवदुर्गा मिडिल स्कुल स्थापना गरे । र, त्यहीँ पढाउन थाले । अछामको गाँज्रामा कार्तिक पूर्णिमामा राँगा र बोका बलि दिएर कात्तिके दसैं मनाउने चलन छ । डौठेगडाको मेला पनि भनिन्छ, यसलाई । नैनबहादुरले पहिलो राजनीतिक भाषण यही डौठेगडाको मेलामा दिएका थिए । आफ्नै काकालाई तत्कालीन प्रशासनले जेलमा थुनेपछि जिल्लामा आएका बडाहाकिमलाई कसैले पनि बास र खाना नदिनू भन्ने उर्दी नैनबहादुरले दिएका थिए । उनको भाषणको विषय पनि यही थियो । सबैले उनको यो कुरा मानेर बडाहाकिमलाई खान–बस्न दिएनन् । यो घटना अझै अछामीहरू याद गर्छन् । यसरी नैनबहादुरको राजनीतिक यात्रा अछामबाटै अगाडि बढ्यो । जिल्लामा उनी लोकप्रिय हुँदै गए । राष्ट्रिय कांग्रेसलाई छोडेर त्यसै बेला उनी गोर्खा परिषद्मा प्रवेश गरे । गोर्खा परिषद्का तर्फबाट अछामको निर्वाचन क्षेत्रबाट उठेका जगदीशशमशेर राणाले चुनाव हारे, त्यस बेला । बयाल्पाटाको चौतारामा ‘नैनबहादुर उठ्या भए चुनाव जित्थ्यो’ भन्ने बूढापाकाहरूको कुराले उनलाई झनै हौस्यायो । र, उनी त्यहाँको राजनीतिमा झनै सक्रिय भए ।

२०१७ सालमा राजा महेन्द्रले ‘कू’ गरेपछि देशमा निर्दलीय पञ्चायत व्यवस्थाको सुरुआत भयो । ‘कू’ लगत्तै नैनबहादुर भागेर पटना गए । तारामानसिंह स्वाँरले नैनबहादुरलाई काठमाडौं बोलाए । काठमाडौं आएपछि राजा महेन्द्रले उनलाई दरबार बोलाए । राजासँगको पटक–पटकको कुराकानीले पञ्चायत व्यवस्थाप्रतिको उनको धारणामा परिवर्तन आयो । र, उनी पञ्चायती राजनीतिमा प्रवेश गरे । नैनबहादुरका बुबाले २००९ सालमा कैलालीको बुटकैयामा जमिन लिएका थिए । पछि त्यहाँबाट गप्का सरे । ठूलै मौजा थियो स्वाँर परिवारको, बुटकैयामा । अछाममा दाजु नृपबहादुर स्वाँरले राजनीति गर्न थालेकाले कैलालीमा आफ्नो राजनीतिक धरातल निर्माण गर्न सक्रिय भए, नैनबहादुर । त्यहाँका चौधरी समुदायसँग उनले सम्बन्ध बढाउँदै गए । २०१८ सालमा चुहा गाउँ पञ्चायतको निर्विरोध प्रधानपञ्च भए । बर्खे खेतीपातीको काम सिद्धिएपछि कैलालीको वाणीमा मेला लाग्ने गर्थ्यो । २०२० सालको मेलामा उपस्थित भएका जनसमुदायले नैनबहादुरलाई कैलाली जिल्ला पञ्चायतको सभापति बनाए । निर्विरोध सभापति भएपछि उनको राजनीतिक सक्रियता झनै बढ्यो । कैलालीको चुहामा स्कुल स्थापना गराए । जनतासँगको सामीप्यका कारण २०२४ सालमा किसान संगठनबाट राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य बने । २०२५ सालमा एकैपटक उनी भूमिसुधार राज्यमन्त्री बन्न सफल भए । २०२८ सालमा दोस्रोपटक राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य बनेका नैनबहादुर राजा वीरेन्द्रको विशेष रुचिमा २०३० सालमा राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्ष बने । त्यसपछि उनको राजनीतिक उचाइ चुलिँदै गयो ।

नैनबहादुर तत्कालीन व्यवस्थाको सुधारको पक्षमा थिए । बालिग मताधिकारका आधारमा चुनाव र राष्ट्रिय पञ्चायतप्रति उत्तरदायी प्रधानमन्त्री हुनुपर्ने उनको अडान थियो । गाउँ फर्क अभियान समयसापेक्ष नभएकाले खारेज गर्नुपर्ने सुझाव राजालाई उनैले दिएका थिए । पछि, यो अभियान खारेज भयो । २०३६ सालको जनमत सङ्ग्रहमा तत्कालीन सरकारलाई महत्त्वपूर्ण सहयोग रह्यो नैनबहादुरको । २०३७ सालमा उनले जनमत संग्रहमा गरेको विशेष सहयोगको कदरस्वरूप कानुनमन्त्रीको जिम्मेवारी पाए । केही समयपछि खाद्य तथा कृषिमन्त्रीको जिम्मेवारी थपियो । २०३८ सालमा उनी गृहमन्त्री पनि बने । २०४६ सालमा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा प्रजातन्त्र बहालीका लागि आन्दोलन भयो । आन्दोलन चर्किंदै गएपछि मरीचमानसिंह श्रेष्ठको मन्त्रिपरिषद् विघटन भयो र लोकेन्द्रबहादुर चन्दको प्रधानमन्त्रित्वमा मन्त्रिमण्डल गठन भयो । उक्त मन्त्रिमण्डलमा गृहमन्त्रीसहित नौ वटा मन्त्रालयको जिम्मेवारी नैनबहादुरले पाए । तत्कालीन अवस्थामा आन्दोलनरत पक्षसँग वार्ता गराउन र आवश्यक निकास दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो, नैनबहादुरको । २०४६ सालको आन्दोलनले सफलता पाएसँगै नेपालमा प्रजातन्त्रको स्थापना भयो । त्यसपछि राप्रपा (थापा) को उपाध्यक्ष बने, नैनबहादुर । नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनापछि नैनबहादुर नेपाली कांग्रेसमा प्रवेश गरे । कांग्रेसले उनलाई पार्टीको केन्द्रीय आमन्त्रित सदस्य बनायो । कैलाली क्षेत्र नं. २ बाट कांग्रेसका महासमिति सदस्य पनि बने ।

अछाम जिल्लाको उन्नतिका लागि नैनबहादुरले गरेका कामहरू चिरस्मरणीय छन् । २०३६ सालअगाडि बूढीगंगाको पश्चिमतिरको भूभागलाई आठ सय क्षेत्र भनिन्थ्यो । तेह्र गाउँ पञ्चायत भएको यो क्षेत्र डोटी जिल्लाअन्तर्गत पर्थ्यो । नैनबहादुरले ती तेह्र गाउँ पञ्चालयतलाई अछाममा गाभेपछि दुई निर्वाचन क्षेत्रसहितको फराकिलो अछाम बन्न पुग्यो । अछामको बयाल्पाटामा सात दशकअघि नवदुर्गा मेडिकल स्कुल नैनबहादुरले स्थापना गरेका थिए । अछामको बूढीगंगामा झोलुंगेपुल, बयाल्पाटा अस्पताल, साँफेबगरमा ‘एयरपोर्ट’ बनाउन पहल लगायतका थुप्रै सम्झनयोग्य कामहरू नैनबहादुरले गरे ।

नैनबहादुरले कैलालीको पुर्ख्यौली जमिन बेचेर आफ्नो चुनाव खर्च जुटाएका थिए । उनले उच्च राजनीतिक पदमा बस्दा भ्रष्टाचार गरेको र नाता–परिवारबाट घेरिएको जस्ता कुरा जनमानसले कहिल्यै सुन्नुपरेन । व्यक्तिगत जीवनबाट सार्वजनिक जीवनमा आइसकेपछि सबै काम पारदर्शी हुनुपर्छ भन्ने मान्यता नैनबहादुरको थियो । नैनबहादुर राजनीतिमा कुरा लाउने संस्कृतिका सख्त विरोधी थिए । गोपनीयता राख्न सक्ने अर्को विशेषता थियो उनको । नोकरी भनसुनका आधारमा हैन, योग्यताका आधारमा खानुपर्छ भन्ने धारणा नैनबहादुको थियो । कसैले घरमै ल्याइदिएका उपहारहरू पनि तुरुन्तै फिर्ता गर्थे । परिवारकै सदस्यहरूका लागि पनि कतै भनसुन गरेनन् ।

सक्रिय राजनीतिबाट विश्राम लिएपछि पछिल्लो समय उनी वानेश्वरस्थित घरमा समय बिताइरहेका थिए । हालै कोरोना संक्रमित भएपछि उनलाई अस्पताल भर्ना गरियो । चौरानब्बे वर्षको उमेरमा पनि उनले कोरोनालाई जिते । विडम्बना, कोरोनालाई जितेको दोस्रो दिन उनी मृत्युसँग हारे ।

प्रकाशित : मंसिर ३०, २०७७ ०८:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हाम्रो न्याउल्या

जनकविकेशरी धर्मराज थापाले “देउडा” भनेर रेडियो नेपालबाट प्रसारण गरेपछि यो शब्दले झांगिने अवसर पायो ।
यज्ञराज उपाध्याय

जुम्लाको सिंजा क्षेत्रबाट नेपाली भाषाको उत्पतिसँगै न्याउल्या गीतले पनि आफ्नो स्वरूपलाई फिँजाउन थालेको हो । सेती, महाकाली र कर्णाली क्षेत्रका विविध विशेषता बोकेका सबै गीतलाई मात्र देउडा भनेर बुझ्ने गरिएको छ । अहिले त देउडा भाषाको गीत भनेर केन्द्रीय सञ्चारमाध्यमबाट प्रसारण/प्रकाशन हुन थालेका छन् । तर, देउडा, डेउडा र न्याउल्या फरक हुन् ।

न्याउल्या काली–कर्णाली जनजीवनको सर्वप्रिय पेवा गीत तथा खेल हो । न्याउल्या गाउँदा न्याउल्या गीतको रूपमा र पैतोल (स्टेप) मिलाएर गोलाकार रूपमा खेल्दा न्याउल्या खेलको रूपमा चिनिन्छ । न्याउल्या खेल नखेल्ने हो भने चाडपर्व, मेलामहोत्सव अधुरा र अपुरा मानिन्छन् । कर्णाली प्रदेशदेखि सुदूरपश्चिम हुँदै छिमेकी राष्ट्र भारतको उत्तराखण्ड कुमाउ र गढवालसम्म न्याउल्याले आफ्नो दरिलो प्रभाव जमाइरहेको छ ।

न्याउली चरीको स्वरलाई विरहको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ । ‘न्याउली चरीका दीर्घ मधुर ध्वनिले खोला, नाला, वन पर्वत प्रतिध्वनित हुन्छन् । सुमधुर विरहयुक्त र प्राकृतिक न्याउली शैलीको अनुकरण मानव जातीले गरेका हुनाले यस ललित लोकसंगीतको नाम न्याउल्या गीत रहन गएको’ इतिहासकार तथा अन्वेषक योगी नरहरिनाथले ‘इतिहास प्रकाश’ मा उल्लेख गर्नुभएको छ । नाटककार पहलमानसिंह स्वाँरले सय वर्षअघि पद्यमा लेख्नुभएको ‘अछामका चाडपर्व’ पुस्तकमा ‘डेउडीपारि खेलिने खेललाई न्याउल्या’ भनेर परिभाषित गर्नुभएको छ । संस्कृतिविद् रामबहादुर रावलले ‘अभिनन्दन स्मारिका २०५९’ मा ‘खसानको पेवा न्याउल्या’ भनेर न्याउली चरीकै स्वरबाट न्याउल्याको उत्पत्ति भएको कुरा अघि सार्नुभएको छ ।

न्याउल्या काली–कर्णाली क्षेत्रमा विशेष महत्त्वका साथ दोहोरीका रूपमा खेलिने चालप्रधान खेल हो । डेउडा शब्द बढी प्रचलनमा ल्याउने भूमिका जनकविकेशरी धर्मराज थापाको रहेको छ । २०१५ सालमा काली–कर्णाली क्षेत्रको भ्रमण गरेर काठमाडौं आइसकेपछि उहाँले नै डेढीको प्रमुखतालाई मध्यनजर गरी डेउडा भनेर रेडियो नेपालबाट प्रसारण गरेपछि यो शब्दले झांगिने अवसर पाएको हो । त्यसपछि डेउडा र देउडाको अर्थप्रति ध्यानै नदिई न्याउल्या गीतलाई मनोमानी ढंगले कसैले देउदा र कसैले डेउडा भन्न थाले । न्याउल्या ओझेलमा पर्दै गयो ।

‘देउडा’ डेउडा र न्याउल्या भन्दा फरक विधा हो । देउडा ‘देवता’ शब्दबाट आएको र ‘देवता’ देवडा हुँदै देउडा हुन गएको भन्ने भनाइ छ । अर्को व्युत्पत्तिअनुसार ‘देववत् उड्डीय नृत्यते’ अर्थात् देवताहरूझैं उड्दै (उफ्रिँदै) स्वर, ताल र लय मिलेका गीतका आधारमा नाचिने हुनाले देवडीबाट कालान्तरमा भाषिक सरलताका दृष्टिले ‘देउडी’ र देउडा हुन गएको बुझिन्छ । देउतालाई डाक्ने वा रक्षा गर्न बोलाउने अर्थमा देउडा शब्द बनेको अर्थात् देउता डाक्ने नाचलाई ‘देउडा’ भन्नु युक्तिसंगत हुने प्रा.डा. ऋषिराम पोखरेलले ‘अछामका चाडपर्व’ (माथि स्वाँरको पनि यही पुस्तक छ) पुस्तकमा उल्लेख गर्नुभएको छ ।

मानव जीवनका अन्तरनिहित भोगाइ एवं प्रकृति वर्णनको विषयवस्तु बनाएर अन्तस्करणबाट स्वतःस्फूर्त रूपमा निस्किने लोकरचना न्याउल्या गीत हुन् । दुई पंक्ति रहने न्याउल्या गीतमा चौध–चौध अक्षर हुन्छन् । प्रायः पहिलो फंतिले खासै अर्थ बोकेको हुँदैन । अभिव्यक्त गर्न खोजेको गीतको अर्थ दोस्रो पंक्तिबाट झल्केको हुन्छ ।
दुई वारिकी दुई पारिका दुइजनी दर्नाकी
इच्छा थियो करमनाई रानी वन चर्नाकी
पीपलतोला नौ दोकान गैराला पाटन
दिहल्साई ओठको हाँसो सौरणी काटन

यसको प्रतिपाद्य विषय प्रेम र शृंगार हो । संयोग शृंगारभन्दा वियोग शृंगार बढी मार्मिक हुन्छ । न्याउल्या गीतमा आफ्नो प्रेमीलाई साई, सुवा, बाज, बाजकली, मुगामाल, मुरली चडो, जुनकिडीजस्ता शब्दहरूबाट सम्बोधन गरिने गरिन्छ । न्याउल्या खेल खेल्ने दुवै समूहमा एक–एक जना गीत भन्ने प्रमुख व्यक्ति हुन्छन् । पुरुषलाई ‘गीतउड्या’ र महिलालाई ‘गीताउडी’ भनिन्छ । यिनीहरूको स्थान चलचित्रका नायक नायिकाको झै हुन्छ । न्याउल्या खेलमा सोधिएको प्रश्नसहितको गीतको उत्तर तत्काल दिन असमर्थ भए उसले खेल छोडेर बाहिरिने प्रचलन छ । जसलाई ‘हरुवा’ को उपमा दिइन्छ । जित्ने केटालाई ‘जिताउड्या’ र केटीलाई ‘जिताउडी’ भनिन्छ । अहिले विज्ञान प्रविधिको विकासले ती कुराहरू विस्थापित भएका छन् र गीतमा इमेल, इन्टरनेट, फेसबुक, च्याट, मोबाइल आदिका कुराहरू बढी मात्रामा आउने गरेका छन् ।
काम जति भाउजूका भाग बसी खान्या नन्द
इन्टरनेट चल्लैन छ कि अनलाइन सधैं बन्द

पहिलेपहिले त न्याउल्या खेल्न चाडपर्व र मांगलिक कार्य नै चाहिन्छ भन्ने थिएन । कामकाजबाट फर्केपछि बेलुकीपख गाउँको पटकानी (सांस्कृतिक पर्व मनाउने सार्वजनिक ठाउँ) मा जम्मा भएर न्याउल्या खेल खेल्ने प्रचलन थियो । त्यतिबेला काली–कर्णाली क्षेत्रका प्रख्यात गीताउड्या थिए अछाम तिमिल्सैनका देवानन्द तिमिल्सिना र गीताउडी थिइन् अछाम वैद्यनाथकी नामसरी । न्याउल्या खेल्न जुन गाउँमा जान्थे त्यो गाउँमा तीन–चार दिनसम्म न्याउल्या खेलिन्थ्यो रे । यिनका अलावा डोटीका चल्यासाईलगायत अन्य धेरैले गीताउड्या र गीताउडीका रूपमा काली–कर्णाली क्षेत्रमा नाम कमाएका थिए ।

महिला महिला र पुरुष–पुरुषहरूले मात्र खेलेको न्याउल्या खेलमा जातीय र वर्गीय भेदभाव रहेको हुँदैन । पारिवारिक बन्धनमा पनि बाँधिनु पर्दैन । पदीय हैसियत र मर्यादाको पनि वास्ता हुँदैन । जुनसुकै उमेर, पद र जातजातिका महिला–पुरुष हातेमालो गर्दै यो खेलमा सहभागी हुन सक्छन् । तर महिला–पुरुषको सामूहिक खेलमा केही विभेदकारी सीमारेखाहरू कोरिएका छन् । यसलाई मध्यकालबाट प्रादुर्भाव भएको सामन्तवादी संस्कृतिका रूपमा लिन सकिन्छ । बाहुन, क्षत्रीका पुरुषहरूले दलित समुदायका महिलासँग खेल्ने तर दलित समुदायका पुरुषहरूले बाहुन–क्षत्रीका महिलासँग खेल्न नपाउने सामन्ती संस्कार अहिले पनि रहेको छ । पारिवारिक नाता सम्बन्धले पनि महिला–पुरुषलाई न्याउल्या खेल्न सीमारेखामा बाँधिदिएको छ ।

प्रकाशित : माघ ११, २०७६ ०९:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×