वृद्धवृद्धा र हाम्रो दायित्व- विचार - कान्तिपुर समाचार

वृद्धवृद्धा र हाम्रो दायित्व

वृद्धवृद्धा हाम्रो समाजका आस्थाका धरोहर, जिउँदा इतिहास, हामीलाई सत्मार्गमा लगाउने पथप्रदर्शक, हाम्रो सपनाका कालिगड हुन् ।
कल्पना भण्डारी

जन्मदिवसको कार्डमा लेखिएको सन्देशविपरीत बुढ्यौली चालीस वा पैंसट्ठी वर्षमा सुरु हुँदैन । हुन त हामी बुढ्यौलीसम्बन्धी परिवर्तनहरूलाई जीवनको सुरुका अवस्थाहरूमा ध्यान दिँदैनौं तर जन्मेकै घडीदेखि बूढो हुन थाल्छौं ।

सामान्यतया बुढ्यौलीले व्यक्तिको जीवन अवधिमा हुने जैविक परिवर्तनलाई सम्बोधन गर्छ जुन सकारात्मक वा नकारात्मक वा तटस्थ हुन सक्छ । मानिसको बाल्यकालले विकास र परिपक्व हुने अवधिलाई देखाउँछ । कुनै व्यक्तिले यो उमेरमा शारीरिक र सामाजिक स्तरमा विकास एवं परिपक्वता हासिल गर्छ । मानिसमा तीस वर्षको उमेरपछि केही शारीरिक अंगहरूमा घट्दा परिवर्तनहरू देखा पर्छन्, जसलाई सिनेसन भनिन्छ । सिनेसन बिस्तारै शरीरभरि हुन थाल्छ । अन्ततोगत्वा यसले शरीरको कार्यशक्ति घटाइदिन्छ र अंगहरूको संवेदनशील अवस्थालाई रोगमा परिणत गरिदिन्छ । यही जीव विकासको अन्तिम अवस्था हो (इन्टरनेसनल लङ्ज्याभिटी सेन्टर, सन् १९९९) ।

सिनेसन श्रव्य, दृश्य तथा दैनिक क्रियाकलापमा देखिएको परिवर्तनबाट अनुभव हुन्छ । मानिसले आफ्नो शरीरमा कुनै महत्त्वपूर्ण प्रभावबेगर नै केही मात्रामा शरीरबाट केही गुमाएको वा कमजोर भएको अनुभव गर्छ । त्यो अनुभूति नै बुढ्यौली सुरु भएको संकेत हो । यो संकेत जैविक सिद्धान्तअनुसार सामान्यतया तीस वर्षपछि हुन सक्छ तर हरेक व्यक्तिमा यो अत्यन्तै फरक ढंगले लागू हुने भएकाले बुढ्यौली तीस, चालीस वा पचासभन्दा धेरै वर्षपछि पनि सुरु हुन सक्छ । गर्भावस्थादेखि जन्मपछि वातावरणीय अन्तरक्रियासँगै पोषणले शरीरको अवस्थालाई निर्धारण गरेको हुन्छ । सामान्यतया विकसित देशहरूमा पोषणको अवस्था राम्रो हुने भएकाले पैंसट्ठी वर्षभन्दा माथिको उमेरलाई बूढोपन वा आश्रित उमेर सुरु हुने र पचासीभन्दा माथिको उमेरलाई बुढ्यौली भन्ने गरिन्छ । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा साठी वा सोभन्दा माथिको उमेर समूहलाई आश्रित वा वृद्धवृद्धाको जनसंख्या भनिन्छ ।

वृद्धवृद्धा हाम्रो समाजका आस्थाका धरोहर, जिउँदा इतिहास, हामीलाई सन्मार्गमा लगाउने पथप्रदर्शक, हाम्रो सपनाका कालिगड हुन् । वृद्धवृद्धाको संगत गरी बुद्धि प्राप्त गर्नुपर्छ भनी कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा उल्लेख छ । यसरी जस्ता र जति उपमा दिए पनि हाम्रो समाजले वृद्धवृद्धाको उपेक्षा त गरिरहेको छैन ? मननयोग्य छ यो विषय । विकसित मुलुकहरूमा वृद्धवृद्धाको अवस्था सुरक्षित र संरक्षित हुन्छ । पालनपोषण र स्वास्थ्योपचारको दायित्व राष्ट्रको काँधमा हुने हुँदा बुढेसकालमा के गर्ने भन्ने चिन्ताले उनीहरूलाई छुँदैन । हाम्रो देशको अवस्था भने फरक छ । हाम्रो समाजमा प्रायः अभिभावकहरू जब पाका हुँदै जान्छन्, उनीहरू आफ्नै परिवार र सन्तानहरूबाट उपेक्षित र तिरस्कृत हुन्छन्, आफैंले जन्मएका सन्तानका आँखाको कसिंगर बन्दै जान्छन् ।

नेपालमा हालसम्म पनि आफ्नो चल–अचल सम्पत्ति सन्तानहरूबीच भागबन्डा गरिदिने चलन छ । यसरी सम्पत्ति अंश लगाउने बेला अभिभावकको पालनपोषणको कुरा पनि आउँछ । बाबुआमा कोसँग बस्ने वा कसले पाल्ने ? निर्णयको अधिकार अभिभावकहरूमै हुन्छ । अभिभावकहरूले सम्पत्ति प्रशस्त जोडेका भए पाल्न सबै सन्तान लालायित हुन्छन्, तर अलि विपन्नै भए सो कर्तव्यबाट सकभर पन्छिन खोज्छन् । यही विषयबाट सन्तानहरूबीच मनमुटाव र वैमनस्य पनि बढ्न जान्छ । जुन अभिभावकहरूले जन्माई, हुर्काई, दुःख–पीडा सहेर सक्षम बनाउन कुनै कसर बाँकी राखेका हुँदैनन्, तिनैलाई सन्तानले तुलोमा राखेर तौलिनु कति उपयुक्त होला ? मैले धेरै बुबाआमा, हजुरबा, हजुरआमा साथै अन्य वृद्धवृद्धा तिरस्कृत र अपहेलित भएको देखेकी छु । समाजका अगाडि आफू शिक्षित र सभ्य हुँ भन्दै छाती फुलाउने सन्तानहरूमध्ये कतिले गाला चाउरी परिसकेका अभिभावकहरूलाई रूखो व्यवहार गरिरहेका हुन्छन् ।

डाँडामाथिको घाम बनेका वृद्धवृद्धासँग हामी किन सम्मानजनक व्यवहार गर्न सक्दैनौं ? बाँचुन्जेल एक गाँस राम्ररी खुवाउन र एक वचन राम्रो बोल्न किन कन्जुस्याइँ गर्छौं ? हामी आफ्ना अभिभावकलाई जस्तो व्यवहार गर्छौं, त्यस्तै पाठ हाम्रा सन्तानहरूले सिकिरहेका हुन्छन् र भोलि हामीले पनि त्यही आचरणको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ भन्नेपट्टि हाम्रो सोच किन पुग्न सक्दैन ? छोराबुहारी, छोरीज्वाइँ, नातिनातिना, पनाति–पनातिना, दाजुभाइ, भदा–भदै, आफन्तहरू र समाजबाट तिरस्कृत, अपमानित र उपेक्षित भएका धेरै वृद्धवृद्धा यही समाजमा आँसु बगाउँदै काल पर्खिन बाध्य भइरहेका छन् । ‘घरले जाजा, वनले आइज–आइज’ भन्ने बेला परिवारबाट उपेक्षित हुनु हृदयविदारक हुन्छ ।

जुन अभिभावकहरू सन्तानका लागि दस नङ्ग्रा खियाउँदा–खियाउँदै आफ्ना लागि केही गर्न सक्दैनन्, तिनको सहारा हुन प्रायः सन्तान तयार हुँदैनन् । ‘न सम्पत्ति छ न कमाइ, यस्ता बूढाबूढीलाई कसले पाल्छ’ भनेर आफ्नो कर्तव्यबाट पन्छिन्छन् सन्तानहरू । कसैले भने बाबुआमाको सम्पत्ति नपाउन्जेल माया र आदरको नाटक गर्ने अनि सम्पत्ति हात परेपछि तिनलाई पाटीमा पुर्‍याउने गर्छन् । कोही भने आफ्ना बच्चाहरू ससाना हुन्जेल वृद्ध अभिभावकहरूसँग बस्ने अनि जब बच्चाहरू हुर्कन्छन्, कि आफू छुट्टिएर बस्ने नत्र अभिभावकहरूलाई नै घरबाट निकालिदिने गर्छन् ।

यस्ता कुरामा बुहारी मात्र हैन, छोराहरू पनि होमा हो मिलाउँछन् अनि आफ्नै आमाबुबालाई पराई र शत्रु देख्न थाल्छन् । अभिभावक मानौं ‘दुहुनु गाई’ हुन्, दूध दिउन्जेल ठीक, त्यसपछि घाँडो ! वृद्ध भत्ता आफूलाई नदिएको निहुँमा कति सन्तानहरूले आमाबुबालाई घरबाट निकालिदिएका छन् । कतिले यी बूढाबूढी कहिले मर्लान् अनि आनन्दको सास फेरौंला भनेर दिन पर्खेर बसेका हुन्छन् । कतिपय वृद्धवृद्धाले टाउको दुख्दा न एउटा सिटामोल पाएका हुन्छन् न त सुत्नका लागि तातो ओछ्यान नै । आफूसँग हुँदै नहुनेले त भएन, के दिऊँ भन्नु ठीकै हो, तर पुगीसरि हुनेहरूले पनि यी कुराबाट वञ्चित गराएका हुन्छन् आफ्ना अभिभावकलाई ।

अभिभावकलाई जिउँदो हुन्जेल आङ ढाक्ने एकसरो कपडा नदिने, मन लागेका खानेकुरा नदिने, जान चाहेको ठाउँमा नपुर्‍याइदिने, अपमान र तिरस्कार गर्ने अनि मरिसकेपछि दुःख बोकेको छु भन्दै सेतो पहिरन लगाएर श्राद्धमा पिण्ड चढाउनु, पितृ प्रसाद भनेर मान्छेलाई बोलाएर खुवाउनु, ब्रह्माण्ड दान गर्नु र पितृको नाममा भन्दै धार्मिक स्थल डुलेर धर्म प्राप्त गर्न खोज्नु कसरी युक्तिसंगत हुन्छ ? तपाईं–हामी अपवाद हुने हो कि ? आआफ्ना घरका वृद्धवृद्धाहरूलाई सम्मानजनक व्यवहार गर्न थालिहाल्ने हो कि ?

प्रकाशित : कार्तिक १९, २०७७ ०८:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आमाले बिगारेका छोराछोरी !

१२ कक्षा पढ्ने नानी अबेरसम्म सुतिनन् भनेर हजुरआमा, फुपू, ठूलीआमा, काकीलगायत एकस्वरमा भन्दै थिए, ‘आमाले नसिकाएर यस्तो गरेकी !’ आमाले त लौ चाँडै सुत्न सिकाइनछिन्, घरभरिका त्यत्रा मानिसले सिकाउँदा फरक पर्थ्यो र !
कल्पना भण्डारी

बच्चा हुँदादेखि नै गाउँघरतिर सुन्दै आएको वाक्यांश हो, ‘आमाले बिगारेका छोराछोरी’ । सानै हुँदा वल्लोपल्लो घर, मामाघर, फुपूघर जता गए पनि सबैका मुखबाट सुनिन्थ्यो यो वाक्यांश । अरूका छोराछोरीप्रति चित्त बुझेन वा आफूले भनेअनुसार उनीहरू चलेनन् भने कुनै सोचविचार नगरी फ्याट्ट भनिन्थ्यो ‘जस्ती आमा, त्यस्तै छोराछोरी ! छोराछोरीलाई पनि आफूजस्तै बनाई !’

‘आमाले बिगारेका छोराछोरी’ भन्ने लाञ्छना मेरी जिजुआमा, हजुरआमा, आमा हुँदै मसम्म आइपुग्दा पनि सुनिइरहेकै छ । मात्रा र स्थान फरक होला तर आमाहरूमाथिको यो लाञ्छनाले अहिलेसम्म पनि निरन्तरता पाइरहेकै छ । सुन्दा अशिष्ट र भद्दा नसुनिए पनि यो वाक्यांशले महिलाहरूलाई मानसिक पीडा भने अवश्य दिन्छ । भन्नेलाई त ‘गल्ती देखाइदिएको त हो नि, कुन ठूलो कुरा हो र’ भन्ने लाग्ला, तर सम्बन्धित व्यक्तिलाई यसले निकै घोच्ने गर्छ, आजीवन मनमा गडिबस्छ । मैले धेरै आमालाई भेटेकी छु, जो पचास–साठी वर्षअगाडि आफूमाथि पोखिएका यस्ता भनाइ अहिले पनि मनमा गाँठो परेको सुनाउनुहुन्छ, अझैसम्म पनि ती नमिठा बोलीले आफूलाई पोलिरहेको बताउनुहुन्छ । पनाति–पनातिना घरभरि हुने जिजुआमाहरू पनि भन्नुहुन्छ– फलानोले मलाई त्यो बेला यसो भनेको थियो र त्यो मैले अहिलेसम्म भुल्न सकेकी छैन । यसैबाट अनुमान लगाउन सकिन्छ– सुन्दा साधारण लागे पनि कुनैकुनै भनाइ विषवाण भएर मनमा गड्दो रहेछ ।

म आफू चालीस वर्षको उमेर कटिसकें, दुई बच्चाकी आमा पनि बनिसकेकी छु र यो नमिठो वाक्यांश कहिलेकाहीँ सुन्ने गरेकी छु । यो लाञ्छना लगाउन कुनै ठूलो घटना र आधार चाहिँदैन, प्याट्ट लागिहाल्छ । जस्तै : अहिलेका प्रायः बच्चा खाना खान त्यति मन गर्दैनन्, किचकिच गर्छन्, आमाहरूको धेरै समय बच्चाहरूलाई खुवाउँदै बित्छ । बच्चाले राम्रोसँग खाएन भने पनि आमाले झेल्नुपर्ने शब्दवाण यही हो– आमाले बिगारेरै त त्यस्तो भएको हो नि ! ए बाबा, कुन आमालाई आफ्नो सन्तान बिगार्न मन हुन्छ ? बिग्रेपछिको परिणाम त आफैंले भोग्नुपर्छ । यहाँनेर दुःख पाउने त आमा नै हुन् भनेपछि आफ्नो सन्तानलाई संसारकी कुन आमाले बिगार्लिन् र ? छोराछोरी राम्रो पढेनन्, खर्चालु भए, घरको काम केही गरेनन्, अरूले खोजेजस्तो मानसम्मान दिन जानेनन्, रूखो र अश्लील शब्द बोले, कुलतमा लागे, आपराधिक क्रियाकलापमा सामेल भए, आफ्नो व्यवहार राम्रोसँग गर्न सकेनन् भने प्याट्ट भनिहालिन्छ– ‘आमाले बिगारेर यस्तो भयो ।’ सबैभन्दा पहिला परिवारभित्रकाले नै यसो भन्न थाल्छन् अनि यो नातागोता र छरछिमेकीसम्म पुग्छ । कसैले ‘बाबुले बिगारेका छोराछोरी’ भनेको मैले आजसम्म सुन्न पाएकी छैन ।

सत्य के हो भने, अपवादका दुई–चार घटनाबाहेक आफ्ना छोराछोरीलाई न आमाले बिगार्छन् न त बाबुले नै । संसारका कुन आमाबुबा होलान् जसले आफ्ना छोराछोरीलाई नराम्रो बाटोमा लाग्न प्रेरित गर्छन् ? सबै आमाबुबालाई आफ्नो सन्तान सही बाटोमा लागेर प्रगति गरेको हेर्ने नै सपना हुन्छ । हो, छोराछोरीलाई हुर्काउने, बढाउने, शिक्षादीक्षा दिने क्रममा कतै तारतम्य नमिल्न सक्छ; एकातिर राम्रो गर्छु भन्दा अर्कातिर सन्तुलन बिग्रन सक्छ; अर्कातिर मिलाउन खोज्दा अर्को पाटो छायामा पर्न सक्छ, जुन स्वाभाविक हो । अहिलेका सबै अभिभावकलाई छोराछोरीलाई सही तरिकाले हुर्काउने, बढाउने काम ठूलै चुनौती हो । यो चुनौती कसैले सहजै रूपमा निर्वाह गर्न सक्छन् त कसैलाई कठिन हुन पुग्छ । हाम्रा हजुरआमा र आमाहरूको समयभन्दा हाम्रा उमेरका अभिभावकहरूमा छोराछोरीलाई हुर्काउने र सन्मार्गमा लगाउने काम थप चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ ।

समयसँगै समाजमा विभिन्न विकृति र विसंगति बढ्दै छन् । योसँगै सन्तानलाई मार्गनिर्देशन गर्न कठिन हुँदै छ । एकातिर अभिभावकहरू बेफुर्सदी हुनु, अर्कातिर बच्चाहरूमा इन्टरनेटको पहुँच बढ्दै जानुले पनि थप जटिलता नल्याउला भन्न सकिन्न । यसरी हेर्दा अबका दिनमा सन्तान हुर्काउने दायित्व दुवै अभिभावकले निर्वाह गर्नैपर्छ । पुरुषहरूले ‘म कमाउने भएपछि मेरो बाँकी जिम्मेवारी केही हुँदैन’ भनेर पन्छिन पाइने अवस्था छैन । म केही समयअगाडि एक सहरिया आफन्तकहाँ गएकी थिएँ । त्यहाँ १२ कक्षा पढ्ने नानी अबेरसम्म सुतिनन् भनेर हजुरआमा, फुपू, ठूलीआमा, काकीलगायत सबै जना एकस्वरमा भन्दै थिए, ‘आमाले नसिकाएर यस्तो गरेकी ! पुलपुल्याएर बिगारी ।’ आमाले त लौ सिकाउनै सकिनछिन् चाँडै उठ्नलाई, घरभरि त्यति धेरै मानिस रहेछन्, तिनले नै सिकाएका भए के फरक पर्थ्यो र ! पछि बुझेको, नानीकी आमा गृहिणी हुनुहुँदो रहेछ, बाँकी अरू जागिरे । त्यो थाहा पाएपछि म छक्क परें ।

गाउँमा मेरो चिनजानको एक परिवारका बुबा विदेशमा छन्, बच्चाहरू आमासँग छन् । पढ्दै गरेकी छोरी खै कताबाट कुलतमा फस्न पुगिन् अनि पढाइ नै छाडेर पूरै आवारा भइन् । घरबाट पैसा, गरगहना सबै हराउन थाले । गाउँमा बस्ने आमालाई यो सपनाजस्तै भयो, उनी साह्रै विचलित भइन् । पीडाले पोलिरहेका बेला आफन्त र छिमेकीहरूले भन्न थाले– ‘बाउले विदेशबाट दुःख गरेर पठाएको पैसा आमाले भनेजति दिई अनि पैसाले बिगारी !’ यो कुरा केही हदसम्म ठीकै भए पनि अब कारण खोज्नुभन्दा समाधान र सहयोग चाहिने समय थियो । गाउँमा भए पनि आमाले पुनःस्थापना केन्द्रबारे सुनेकी रहिछन् र सबैसँग हारगुहार गरेर नानीलाई छ महिनाका लागि त्यहाँ राखिदिइन् । त्यो अवधि सकिएपछि नानी घर आइन् । उनलाई पनि आफ्नो गल्ती महसुस भयो । पढाइलाई निरन्तरता दिइन्, गाउँमा अनेक नराम्रा टीकाटिप्पणीले गर्दा नानीलाई घरबाट कतै निस्कन मन लागेन । फलस्वरूप चार वर्षमा घोटिएर स्नातकको पढाइ सकिन् अनि लोकसेवामा नाम निकालेर सरकारी सेवामा प्रवेश गरिन् । त्यो बेलासम्म पनि बुबा विदेशमै थिए । त्यतिखेर ती नानीलाई कसले सपार्‍यो त ? बिगार्दा त ‘आमाले बिगारेकी थिइन्’ !

बच्चाचाहिँ आमाबुबा दुवैको हुने, सही बाटोमा लगाउन नसक्नेचाहिँ आमा मात्र ? यो कदापि हुन नसक्ने कुरा हो । दुवै जनाको उचित रेखदेखमा बच्चाहरूलाई सही बाटोमा लगाउन भरमग्दुर प्रयास गर्ने हो । बच्चाहरूले बाटो बिराए भने त्यो पीडा आमालाई मात्र हुने हैन, बुबालाई पनि उत्तिकै हुने हो । यसरी आमाहरूलाई लाञ्छना लगाइरहँदा बुबाहरूले पनि त्यसको प्रतिवाद गर्दै यस्ता कुराले आमाहरूको मानसिकतामा पर्ने नकारात्मक असर र सन्तानहरूप्रति गरेको योगदानको अवमूल्यन भई यसबाट सिंगो समाजमा पर्ने असरबारे पनि सोच्नुपर्ने हुन्छ । अबका आमाहरूले कुनै पनि छोराछोरी नबिगारून्, न त बुबाहरूले नै... ।

klpnbhandari@gmail.com

प्रकाशित : आश्विन ६, २०७७ ०८:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×