श्रम अमूल्य निधि- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

श्रम अमूल्य निधि

दुर्गा कँडेल छत्कुली

जुनसुकै पनि संगठनको उद्देश्य हासिल गर्न विभिन्न भौतिक–अभौतिक साधनहरूको प्रयोग गरिन्छ । तिनैमध्ये एउटा हो— मानव संसाधन, जुन संगठनको शक्ति हुन्छ । संगठनमा कर्मचारीले रक्तसञ्चारको काम गर्छन् । श्रमका रूपमा बुझिने कर्मचारीबिनाको संगठनको कल्पनासम्म गर्न सकिन्न ।

संगठनमा यस्तो महत्त्वपूर्ण शक्तिसँग सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्नुपर्छ । अहिलेको समयमा कर्मचारीलाई यथोचित स्थान दिन नसकिए संगठनको अस्तित्वै धरापमा पर्न सक्छ । संगठन–कर्मचारी सम्बन्ध सबल हुनका लागि व्यवस्थापन र मालिकहरूबीचको सम्बन्ध पनि सुमधुर हुनुपर्छ ।

श्रम कुनै पनि संगठनको अमूल्य निधि हो । श्रम सम्बन्ध राम्रो भएमा संगठनको उद्देश्य हासिल गर्न सहज हुन्छ । आधुनिक समयमा श्रम सम्बन्धलाई औद्योगिक सम्बन्धसँग जोड्ने गरिन्छ । श्रम सम्बन्ध राम्रो भएमा संगठनमा द्वन्द्व तथा विवाद कम हुन्छ, समस्या समाधान छिटोछरितो हुन्छ, कार्यसम्पादन गतिशील र प्रभावकारी हुन्छ, सामूहिक कार्य सफल हुन्छ । फलस्वरूप संगठनात्मक सुधार आउँछ ।

कर्मचारी : संगठनात्मक उद्देश्यलाई आफ्नो उद्देश्यमा समाहित गरी क्षमता र दक्षता प्रदर्शित गर्ने पक्ष कर्मचारी हुन्, जसको अभावमा संगठन संगठन रहँदैन । संगठनमा अनेकौं भौतिक साधन हुन्छन्, जसको उत्पादन क्षमता एउटा निश्चित सीमासम्म हुन्छ । तर, मानव संसाधनको क्षमताको सीमा तोक्न कठिन हुन्छ । एउटै कर्मचारीले वातावरण हेरी फरकफरक उत्पादकत्व दिन सक्छ । कुनै पनि संगठनमा आबद्ध भइसकेपछि कर्मचारीले आफ्नो कर्तव्य र जिम्मेवारीप्रति सजग भई संगठनात्मक लक्ष्यप्राप्तितर्फ उन्मुख हुनुपर्छ । आफूले पाउने सेवा–सुविधा, काम गर्ने वातावरण, संगठनात्मक संस्कार, वृत्ति विकासका अवसरले कर्मचारीलाई उत्प्रेरणा दिने गर्छन् ।

रोजगारदाता : रोजगारदाता–कामदार सम्बन्ध सुमधुर हुनु अत्यावश्यक हुन्छ । यस्तो हुन नसके संगठनको उद्देश्यप्राप्तिमा कठिनाइ हुन्छ । रोजगारदाताले कर्मचारीको समयअनुसार सेवा–सुविधा, सरुवा–बढुवा, उचित दण्ड–पुरस्कारको व्यवस्था, संगठनात्मक संस्कारको विकासजस्ता पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ । संगठनमा योग्य कर्मचारी भित्र्याउनु ठूलो कुरा होइन, ठूलो कुरा त भएका क्षमतावान् कर्मचारीहरूको पूर्ण प्रयोग गरी अधिकतम उत्पादकत्व हासिल गर्न सक्नु हो । संगठनको उद्देश्य हासिल गर्नका लागि कुन समयमा कस्तो प्रकारको जनशक्ति अवाश्यक पर्छ, पूर्वानुमान गरी त्यसको प्राप्ति, विकास, उत्प्रेरणा र सम्भार कसरी गर्ने भन्नेबारे रोगजारदाता सचेत रहनुपर्छ ।

समाज : संगठनहरू समाजमा जन्मन्छन् र त्यही समाजमा घुलमिल भएर आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्छन् । व्यावसायिक संगठनहरूले समाजबाटै प्रशस्त मुनाफा आर्जन गरिरहेका हुन्छन् । त्यसैले समाजप्रति उत्तरदायित्व वहन गर्दै केही रकम समाजकै लागि खर्च गर्नुपर्ने मान्यता छ, जसलाई संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्व भन्ने गरिन्छ । यस्तो गर्ने व्यावसायिक संगठन कालान्तरसम्म जीवन्त रहिरहन सक्छ । समाजबिना संगठन रहँदैन । श्रम देशको समग्र विकासको मेरुदण्ड हो । विडम्बना, हामीकहाँ श्रम व्यवस्थापनजस्तो गहन विषयप्रति सरोकारवालाको ध्यान जान नसक्दा देशको श्रमशक्ति बिदेसिने क्रम बढ्दै गएको छ । विकसित देशहरूले हाम्रो श्रमको फाइदा उठाइरहेका छन् । हामी त्यही श्रम बेचेर आएको सीमित विप्रेषणले देशलाई टेको लगाएर अड्याउने प्रयासमा व्यस्त छौं । देश एकातिर कोरोना महामारीको चपेटामा छ भने, अर्कातिर निकट बाढीपहिरोका कारण ठूलो जनधनको क्षति बेहोर्नुपरेको छ । मानिसहरू घरभित्र बसिरहँदा अर्थतन्त्र चलायमान हुन सकिरहेको छैन । व्यापार–व्यवसाय ठप्प छन् । बलियो भनेको सरकारले सन्मार्ग समाउन सकेको छनक आम नागरिकले पाउन सकिरहेका छैनन् ।राजनीतिकर्मीहरूले ‘राजनीतिक क्रान्ति समाप्त भयो, अब आर्थिक क्रान्ति गर्ने समय हो’ भन्दै आए पनि त्यो आर्थिक क्रान्ति कहिले हुने हो, अत्तोपत्तो छैन । राज्य संयन्त्र विदेशी श्रम संगठनसँग सम्झौता गरेका खबरहरू हर्षोल्लासका साथ प्रचार गर्न व्यस्त छ । सत्ता र शक्तिका लागि भागबन्डाको खेल भइरहँदा राम्राले भन्दा हाम्राले स्थान पाउने अनि ‘पहुँचवालालाई अवसर र क्षमतावान् पर सर्’ को वातावरण रहिरहँदा मानिसहरूमा निराशा पैदा भएको छ । लगानी गर्ने वातावरण छैन, बेरोजगारी व्याप्त छ, व्यापारघाटा दिनहुँ चुलिँदो छ, कृषियोग्य जमिन बाँझै छन् र खण्डीकरणको मारमा छन्, मानिसमा श्रम गर्ने बानी हराउँदै गएको छ भने महँगा विलासिताका साधनहरूको उपभोग गर्ने बानीको विकास बढ्दो छ । कृषिप्रधान भनिएको देशमा तरकारी, अन्नपातसहित फलफूलसमेत आयात गरिन्छ । जलस्रोतको धनि मानिएको देशमा मिनिरल वाटर आयात गरिन्छ ।

निजामती प्रशासन अठारौं शताब्दीको मानसिकताभन्दा माथि उठ्न नसकेको आभास हुन्छ । बिचौलिया र कालाबजारीको हालीमुहाली छ, किसानले उत्पादनको सुपथ मूल्य पाउन सकिरहेका छैनन्, विदेशी विनियम सञ्चिति साँघुरिँदै गएको छ । तर सरकार कता छ, आम नागरिकलाई थाहा छैन । सरकारले तर्जुमा गरेका नीति तथा कार्यक्रमहरू आँखाले हेर्न र कानले सुन्न मात्र राम्रा भएर हुँदैन, पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा आउनुपर्छ । श्रमको सम्मान हुने वातावरण बनाउनुपर्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७७ ०८:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

र्‍याकमा सजाउने होइन नीतिनियम

दुर्गा कँडेल छत्कुली

वित्तीय संस्थाले सर्वसाधारणको निक्षेप लिएर परिचालन गरी त्यसबाट प्राप्त नाफाका माध्यमबाट संस्था सञ्चालन गर्छन् । त्यस्तो निक्षेप मागेका बखत फिर्ता दिने सर्तमा लिइएको हुन्छ । निक्षेपलाई लामो र छोटो अवधिका लागि लगानी गरी संस्थाले ब्याज, कमिसन, फीजस्ता आम्दानी गर्ने गर्छन् ।

निक्षेपकर्ताको पैसाको संरक्षण, ग्राहकको अधिकारको सुनिश्चितता, कर्जा लगानी गर्ने आधारहरूको तर्जुमा, लगानीको अनुगमन, कथंकदाचित् कर्जा बिग्रन गए असुलउपर गर्ने उपायसमेतको व्यवस्था आदि कुनै पनि वित्तीय संस्थाका मुख्य काम हुन् । वित्तीय संस्थाहरूले पालना गर्नुपर्ने नीतिनियम यति राम्रा देखिए पनि कार्यान्वयन पक्ष प्राय: फितलो हुने गरेको पाइन्छ ।

आफ्नो संस्थाको अवस्था कस्तो छ, आफू कस्तो वातावरणमा चलिएको छ, कर्मचारीहरूमा नीतिनियमको ज्ञान छ कि छैन, आफूले प्रयोग गरेको प्रविधि समयानुकूल छ कि छैन, बजार र आफ्ना प्रतिस्पर्धीको अवस्था कस्तो छ, तिनले जोखिम घटाउन कस्तो प्रयास गरिरहेका छन् जस्ता विषयमा वित्तीय संस्था जहिल्यै सजग भइरहनुपर्छ । नत्र कतिखेर कस्तो जोखिम झेल्नुपर्ने हो, तयार भएर बस्नुको विकल्प रहँदैन ।

वित्तीय संस्थाहरूले नीतिनियम, प्रक्रिया, प्रविधि, साधनस्रोत, प्रोडक्ट आदि तय गर्दा आफ्नो वातावरणअनुकूल छ कि छैन भनी हेक्का राख्नुपर्छ ।

आफ्नो संस्थामा कहीँकतैबाट रेडिमेड प्याकेज भित्र्याए राम्ररी काम गर्न नसकिने हुन्छ । संस्थाअनुकूल नियम, कर्मचारीअनुकूल आचारसंहिता, ग्राहकको माग वा रुचिअनुकूल सेवासुविधा, समयअनुकूल संगठन संरचनामा सबै वित्तीय संस्थाले ध्यान दिनुपर्छ । यसो हुन सके जोखिमको सम्भावना न्यून रहन्छ ।

वित्तीय संस्थामा तल्लो तह तथा तहविहीन कर्मचारीदेखि सञ्चालक समिति र प्रमुख कार्यकारीसम्मका लागि आचारसंहिता बनाइएको हुन्छ, वार्षिक रूपमा बजेट अनि क्यापिटल प्लानदेखि रणनीति योजनासम्म तर्जुमा गरिएको हुन्छ । कर्जा सम्बन्धी निर्देशिका, जोखिम व्यवस्थापन नीति, कम्प्लायन्स नीति, ग्राहक संरक्षण नीति, कर्मचारी विनियमावली सूचना प्रविधि सम्बन्धी म्यानुवलसँगै अन्य धेरै खालका नीति हुन्छन् । यीमध्ये कुनै नियमनकारी निकायको निर्देशन पालन गर्न बनाइएका हुन्छन् भने कुनै कार्य सञ्चालन र जोखिम व्यवस्थापनका लागि । तर, यस्ता नीतिनियमलाई दराजमा थन्क्याएर मनपरी ढङ्गबाट, व्यक्तिविशेषको स्वार्थलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्ने परिपाटी र यस्ता परिपाटीलाई प्रश्रय दिने संस्कार संगठनमा विकास हुन थालेपछि दिन–प्रतिदिन समस्या बढ्न थाल्छन् । नियमनकारी निकायले समय–समयमा वित्तीय संस्था र सञ्चालकहरूका साथै अन्य विविध पक्षमाथि गरेको कारबाहीलाई यसको ज्वलन्त उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ ।

वित्तीय संस्थामा जोखिम व्यवस्थापनका लागि पिपल, प्रोसेस र सिस्टमको आवश्यकता पर्छ । यस्तो हुन नसक्दा नै वित्तीय संस्थाहरू संकटमा पर्ने गर्छन् । चार–पाँच वर्षयता बैंकिङ व्यवसायले ऐतिहासिक फड्को मारेको छ । आठ दशकको बैंकिङ इतिहासमा यो चार–पाँच वर्षमा पुँजी, व्यापार, शाखा, ग्राहक, नाफा सबै इन्डिकेटर सुखद छन् । बैंकिङ यस्तो व्यवसाय हो, जहाँ जोखिम तत्त्व सँगसँगै रहने हुनाले त्यसको मात्रा पनि ती शीर्षकभन्दा कम दरमा वृद्धि भएको मान्न सकिँदैन । तर विडम्बना, यस्ता खतरनाक इन्डिकेटरलाई देखाइँदैन । त्यस्ता खराब इन्डिकेटर लुकाउनै नसक्ने अवस्थामा पुगेपछि मात्र वित्तीय संस्थाको कमजोरी छताछुल्ल हुने हो ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाका सबै खाले घटनाक्रम बाहिर ल्याउने प्रवृत्तिको विकास भइनसकेकाले पनि त्यस्ता जोखिमको पुनरावृत्ति भइरहने गरेको हो । कुनै वित्तीय संस्थाको जोखिम सुरुआती चरणमै सार्वजनिक हुनसके अन्य संस्था पनि बेलैमा चनाखो बन्न सक्ने थिए । नियमनकारी निकायले निर्देशन गरेभन्दा पनि माथि उठेर जोखिम व्यवस्थापनका विधि तथा प्रक्रिया अवलम्बन गर्न सकिएन भने वित्तीय व्यवसायमा जालसाजी अझै बढ्ने, सम्पत्तिको गुणस्तर घट्दै जाने हुन सक्छ, जसका कारण ग्राहक तथा सेयरधनीको लगानी डुब्न सक्छ । यो समय प्रतिस्पर्धाको हो र ग्राहकहरूलाई टिकाइराख्नु चानचुने काम होइन ।

यसका लागि वित्तीय संस्था पारदर्शिता, इमानदारी, जवाफदेहिता, निष्पक्षता प्रदर्शित गर्दै आफ्नो उद्देश्यतर्फ निरन्तर लागिरहनुपर्ने हुन्छ । संस्थागत सुशासनको साङ्लो बलियो बनाउन सके जोखिम छेउ पर्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ ।

प्रकाशित : माघ ३, २०७६ ०९:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×