‘न्यु नर्मल’ मा निःस्वार्थी अभियन्ता खोज्दा- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘न्यु नर्मल’ मा निःस्वार्थी अभियन्ता खोज्दा

कामको प्रकृति फरक भए पनि हुतराम वैद्य र महावीर पुनमा एउटै समानता पाइन्छ– निष्फल समाजसेवा ।
गौरव केसी

अनुस्मरण
पाठ्यपुस्तकमार्फत तिनलाई चिनाइन्छ । औपचारिक मन्तव्य र अनौपचारिक कुराकानीमा तिनलाई सम्झिइन्छ । दार्शनिक विमर्शमा तिनको चित्रण गरिन्छ । नैतिक र आध्यात्मिक प्रसंगमा ती प्रेरणादायी बन्छन् । बहुसंख्यकले तिनलाई सम्झिरहन्छन् । तात्पर्य, बिनाआर्थिक प्रलोभन र निःस्वार्थ भावले आफूलाई मानव समाजप्रति समर्पित गर्ने व्यक्तिको लोकप्रियता सधैं रहिरहन्छ ।

यिनका संघर्षका कथाले आउने पिँढीहरूलाई केही गर्न उत्प्रेरित गर्छन् । यस्ता व्यक्तिहरू प्रत्येक काल र समाजमा देख्न पाइन्छन् । अहिलेको असहज परिस्थितिमा सम्झनैपर्ने लोकोपकारी नेपाली को हुन सक्लान् ? नेपालभरि खोज्दै जाने हो भने लामै सूची बन्न सक्ला (यसका लागि म पाठकवर्गलाई पनि अनुरोध गर्दछु) ।

मेरो दिमागमा भने तत्काल सम्झनलायकका दुई व्यक्ति आए– हुतराम वैद्य र महावीर पुन । व्यक्तिगत रूपमा मैले हुतरामलाई भेट्न पाइनँ, न महावीरलाई भेटेको छु । तिनका जोस, अभियान र कार्यले तिनलाई जसरी चिनाए, त्यसबाट म निकै प्रभावित भएँ र छु । तसर्थ, तिनको योगदानमाथि कलम चलाएर तीप्रति पुनः सार्वजनिक वृत्तको ध्यानाकर्षण गर्न मन लाग्यो । साथै, वर्तमानको मानवीय संकट, निराशाजनक परिस्थितिको सामना गरिरहेको यस तथाकथित ‘न्यु नर्मल’ मा तिनको कर्मको अनुस्मरण गर्दै सन्तोष लिन मन लाग्यो । यस आलेखमा यी दुवै व्यक्ति र यिनको व्यक्तित्वलाई पारस्परिकतामा हेर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

व्यक्ति दुई, मनोभाव एक

कामको प्रकृति फरक भए पनि हुतराम र महावीरमा एउटै समानता पाइन्छ । त्यो हो– चिन्तनको प्रक्रिया र स्वभाव । अर्थात्, दुवैको अठोट रह्यो– निष्फल समाजसेवा । दुवैको मनोभावलाई एउटा प्रबल उत्कण्ठाले निर्देशित गर्‍यो । स्पष्ट र दृढ उद्देश्य बोकी यी आआफ्ना निर्दिष्ट लक्ष्यमा निरन्तर अघि बढे, बढिरहेका छन् । यिनका अन्तर्वार्ताहरू पढ्दा र हेर्दा दुवै सरल, निष्कपट र स्पष्ट लाग्छन् । यिनको मनोविज्ञान बुझ्ने प्रयत्न गर्ने हो भने यी लिनेभन्दा पनि बढी दिने स्वभाव र मिजासका देखिन्छन् । साथै, कुनै पनि समस्याको समाधान छ र त्यसका लागि निरन्तर लागिरहनुपर्छ भन्ने भावनाबाट यी दुवै प्रेरित देखिन्छन् । यी दुवै गतिशील समाजका अग्रज अभियन्ता हुन् । तसर्थ, यिनको उद्देश्य सामूहिकतामा छ । स्रोत र साधनहरूको पहुँच र उपभोग सबैले गर्न पाऊन् र कोही पनि यसबाट वञ्चित भई पछि नपरून् भन्ने भावनाबाट यी दुवै प्रेरित छन् । यसर्थ यी दुवै निश्चयात्मक र प्रोत्साहन प्रवर्तक व्यक्तित्व हुन् ।

अनुरक्ति

अब, हाम्रोजस्तो समाजमा यिनको प्रक्षेपपथलाई नियाल्दा यिनले धेरै हन्डर र ठक्कर खाए होलान् भनी सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । तर पनि, यी दुवै आफ्नो उद्देश्यबाट विमुख हुँदै पछि हटेको पाइएन । यस्तै अथक प्रयत्न र प्रयासले यिनलाई जनमानसमाझ सुपरिचित बनायो । यी दुवैले आआफ्ना क्षेत्रमा स्तरीय औपचारिक शिक्षा हासिल गरेका थिए । तर, यिनको अनुराग किताबी ज्ञानभन्दा बाहिर थियो । सैद्धान्तिक ज्ञानलाई आत्मसात् नगरी समाजसेवाबाट यी दुवैले आत्मसन्तुष्टि लिए । अर्थात्, हुतरामले वाग्मती बचाउ र सफाइ अभियानलाई लामो समयदेखि एक्लैले निरन्तरता दिँदै वाग्मतीलाई ‘सभ्यता’ को मानक दिए ।

परिणामतः पछिल्ला पुस्ताका धेरै नेपालीले यिनको संरक्षण–उत्साहलाई पछ्याउँदै वाग्मतीको सफाइ अभियानमा आफूलाई समयअनुकूल आबद्ध गराएको देख्न पाइयो । अर्कातिर, महावीरले भने प्रविधिलाई सहरबाट गाउँमा विस्तार गर्ने अभियानमा आफूलाई कटिबद्ध बनाए । दुर्गम गाउँमा इन्टरनेटको सञ्जाल फैलाउँदै सर्वसाधारणलाई यसमा सहजै पहुँच दिलाउने कार्यमा उनले आफूलाई अविरल समर्पित गरे । अन्ततोगत्वा उनी सफल भए र नेपालभित्र मात्र होइन, बाहिर पनि सुपरिचित भए ।

मानवप्रेम र समाजसेवा

मानव सभ्यतामा नदीले मान्छेलाई धेरै कुरा सिकाएको छ । सबै खाले आगन्तुक र प्रवासीलाई नदीले आकर्षित गरेको इतिहास छ । प्रत्येक युगका मानिस नदीमा निर्भर थिए र छन् । नदीवरपर नै बस्तीको पुनरागमन भयो र सहरको निर्माण भयो । नदीले नै मानिसलाई सृजनशील बनायो । परिणामस्वरूप, दिनानुदिनको प्रयोगमा आउने विभिन्न सामग्रीको निर्माण मानिसले गरे । यस अर्थमा, नदी जीवन हो । जीवनदाता हो । प्रशिक्षक हो । र, सभ्यता हो । अतः नदी कुनै व्यक्तिको होइन, सबैको साझा हो । यसको संरक्षण गर्नु मानवीय दायित्व हो ।

कुनै समयमा कलकल बग्ने सफा वाग्मतीमा समयसँगै बढ्दो कुरूपताले हुतरामलाई निकै पिरोल्यो । उनले एउटा कुरा बुझेका थिए, वाग्मती प्रदूषित हैन केवल मलिन मात्र छ । यसमा औद्योगिक विषाक्तता मिसिएको छैन । मिसिएको छ त केवल मानव मलमूत्र । नदीमा आश्रित जलचर र मानव उपयोगितामा नदीलाई पुनः जीवन्तता दिन सकिने आत्मविश्वास हुतराममा पलायो । भारतको इलाहावाद विश्वविद्यालयबाट शिक्षा हासिल गरेका नेपालका पहिलो कृषि इन्जिनियरले वाग्मतीको सुधारको सफलतामै समग्र नेपालको परिवर्तनको सूचक देखे । यसैअनुरूप सरोकारवालाको ध्यानाकर्षण गर्न उनी एक्लै साबेल लिएर वाग्मती सफाइ अभियानमा जुटे । सुरुआती लामो समय उनलाई खासै कसैले साथ दिएन । हितैषीहरू उनीप्रति सहानुभूति राख्थे तर उनले गर्न खोजेको काम भने तिनका लागि सनक थियो । यसले उनलाई खासै फरक पारेन । दिनहुँ उनी घरबाट साबेल लिएर एक्लै वाग्मती धाउँथे र काम सकी आफ्नो घर त्रिपुरेश्वर फर्कन्थे । यो प्रक्रिया २५ वर्षसम्म चल्यो । यस दौरान, उनी मिडियाकर्मीको नजरमा परे र उनको कामलाई विभिन्न सञ्चारमाध्यमले प्रचार गर्न थाले । यसरी हुतराम सहरवासीसामु परिचित भए । दुर्भाग्य, २०७० साल पुस ९ मा हुतरामको देहान्त भयो, तब बल्ल काठमाडौंवासीले उनको अभियानको मर्म बुझे । तत्पश्चात्, विविध पेसाकर्मीहरूले शनिबार एक दिन भए पनि वाग्मती सफा गर्ने परिपाटी बसाले, जसको निरन्तरता अहिलेसम्म पनि देख्न पाइन्छ ।

अर्कातिर, ‘म मूर्ख हुँ’ भन्न रुचाउने महावीरको आफ्नै संघर्ष छ । म्याग्दीको सानो गाउँ नागीबाट चितवन झरेका महावीरले चितवनमा १२ वर्ष विद्यालय पढाए । सोही दौरान उनले अमेरिकामा उच्च शिक्षा हासिल गर्ने छात्रवृत्ति पाए । पढाइ सकिएलगत्तै उनी आफ्नो मुलुक फर्के र जन्मगाउँलाई कर्मथलो बनाए । सुरुमा उनले गाउँमा देखिएका समस्या र चुनौतीहरूलाई नजिकबाट पहिल्याए । त्यसपछि गाउँमा बिजुली निकाल्ने, विद्यालय भवन निर्माण गर्ने र सोही विद्यालयमै पठनपाठन गर्ने कार्यमा आबद्ध भए । दूरदराजमा रहेकाहरूबीच एकअर्कासँग सम्पर्क गर्न कठिनाइ देखे र गाउँलेको आय आर्जन बढाउन प्रविधिको विकास नगरी सम्भव नहुने निर्क्योलमा पुगे । अनि, यसै कार्यमा उनी अनवरत लागिपरे । उनले कम्प्युटरको प्रयोग र यसको महत्त्व राम्रैसँग बुझेका थिए । स्थानीयवासीले यो चलाउने सीप नजानेसम्म गाउँ अगाडि बढ्न सक्दैन भन्ने विशिष्ट परिकल्पनाको बीजारोपण उनले गरे । यसका लागि उनले केन्द्र वा सरकारको मुख ताकेनन् । उनलाई थाहा थियो, यो गर्दा केही पनि हुँदैन भनेर । त्यसैले उनले आफ्नो सम्पर्कमा रहेका विदेशी मित्रहरूलाई कम्प्युटर दान गर्न निरन्तर पत्राचार गर्न थाले । पहिलो चरणको यस कार्यमा उनी सफल भए । गाउँमा कम्प्युटर आयो । कम्प्युटर त आयो, तर इन्टरनेटबिनाको कम्प्युटर उपयोगी नहुने भनी उनले दोस्रो चरणमा वाईफाईको सम्भाव्यताको खोजीमा पूरै समर्पित भए । उनले कुनै बडेमानको काम गरेका होइनन्, तर उनको प्रयास र अभिप्राय निकै प्रशंसायोग्य रह्यो ।

दुइटा डाँडालाई जोड्न महावीरले सामान्य खाले, लामो दूरीलाई कनेक्ट गर्ने बिनातारे राउटर गाउँमा भित्र्याए । उनको यो प्रयासबाट इन्टरनेट चल्न थाल्यो । गाउँवासीले सीप सिक्ने मौका पाए । यसले उनलाई चर्चामा ल्यायो । यही योगदानको कदरस्वरूप सन् २००७ मा उनलाई म्यागासेसे पुरस्कारबाट सम्मानित गरियो । हाल आएर, नेपालमा रहेका वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्मीहरूलाई एकजुट पार्नका लागि उनी राष्ट्रिय अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्न लागिपरेका छन् । सरकारी सहायताबिना हालसम्म यिनले दस करोड रकम जम्मा गरिसकेका छन् । कामको सवालमा उनी ‘मैले खासै केही गरेको छैन, आँट गर्न सिकाएको मात्रै हो’ भन्छन् ।

‘न्यु नर्मल’ मा सन्देश

समाजसेवामा हुतराम वैद्य र महावीर पुनको समर्पण निकै महत्त्वपूर्ण छ । नेपाली समाजमा यसको उपयोगिता र प्रभाव अनन्तकालसम्म परिरहनेछ । अहिलेको हताश र निराश परिस्थितिमा यी दुई अभियन्ता र यिनका कामलाई सम्झेर आशावादी माहोल फर्काउन सकिन्छ । नागरिकको तिरोबाट सञ्चालित वातावरण मन्त्रालय र विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले लामो समयदेखि कुन चाहिँ प्रभावकारी र उल्लेखनीय काम गरे, त्यो जनतासामु छर्लंग छ । वाग्मतीको खासै रूप फेरिएको छैन । नदीको दोहन दिनहुँ भइरहेको छ । मिचाहाहरूले नदी आसपासको भूमि मिचिरहेकै छन् । बालुवा, गिट्टी र क्रसरमा आधिपत्य तिनकै छ । हुतरामको वाग्मती सफाइको उद्देश्य हाम्रासामु आफूलाई देशभरिको स्रोत र सम्पदालाई संरक्षण र संवर्द्धनमा अभ्यस्त गराउनका लागि राम्रो पाठ हुन सक्छ । वाग्मती त एउटा प्रतिनिधित्व मात्र हो । आउँदा पुस्ताहरूका लागि हामीले यो मूल्य र संस्कृतिलाई हस्तान्तरण गर्दै लैजानुपर्छ ।

अर्कातिर, अहिलेको संकटमा धेरैले नयाँ शैक्षिक योजनाले नयाँ स्वरूप लेला भन्ठानेका थिए । तर, माहोल बुझ्दा त्यो सम्भव देखिन छोडिसकेको छ । सर्वसाधारणले, एकातिर अनलाइन कक्षा लिँदा चर्को शुल्क तिरी नै रहेका छन्, अर्कातिर सबै जना यस प्रक्रियामा समेटिन सकेका छैनन् । हुतराम वैद्य हामीमाझ नरहे पनि महावीर पुन जीवितै छन् । तिनको कामलाई हामीले समयमा नबुझे पनि उनले त्यस समय थालनी गरेको कामको पूर्ण प्रासंगिकता अहिलेको अनलाइन कक्षामा टड्कारो रूपमा देखिँदै छ । अनलाइन कक्षाको उपयोगिता र अनुपयोगिताको बहस देशभरिका मानिसको इन्टरनेटमाथिको प्रयोग, पहुँच र उपलब्धतासँग जोडिन्छ । जेजस्तो भए पनि अहिलेको समयमा इन्टरनेट प्रयोगविहीन हुँदा कुनै पनि व्यक्ति समाजबाट पछि पर्छ ।

समयमा महावीर पुनलाई नबुझेर हामीले गल्ती गरिसकेका छौं । अब भने, यो गल्ती नदोहोर्‍याऔं । म्यागासेसे पुरस्कार ग्रहण गर्दा उनले दिएको मन्तव्यको भिडियो हेरौं त एकपटक । १३ वर्षअघि उनले त्यस समारोहमा सबै नेपालीलाई निःशुल्क इन्टरनेटको सेवा उपलब्ध गराउने भनी आश्वस्त पारेका थिए । किन उनको आश्वासन यथार्थमा परिणत हुन सकेन ? आजका मितिसम्म पनि हामी यो सेवाका लागि किन चर्को शुल्क तिरिरहेका छौं ? यस पृष्ठभूमिमा, सरकारलाई काम गरेर देखाउने एउटा राम्रो अवसर छ । तुरुन्तै महावीर पुनको खोजी गर र उनको परामर्शअनुरूप काम अघि बढाऊ । निःसन्देह, यसले राम्रै परिणाम ल्याउनेछ । हैन भने के न्यु, केको नर्मल ?

प्रकाशित : आश्विन १६, २०७७ ०८:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पाटन अस्पतालका ३० कर्मचारीद्वारा राजीनामा

थप १० कर्मचारीसमेत बेतलबी बिदामा, सञ्चालनमै धौधौ
प्रशान्त माली

ललितपुर — पाटन अस्पतालमा बेतलबी बिदा माग्ने, राजीनामा दिने कर्मचारीको संख्या बढ्न थालेको छ । डेढ महिनायता ३० जनाले राजीनामा दिएका र १० जना बेतलबी बिदामा बसेका छन् ।


अहिले अस्पताल प्रशासनलाई कर्मचारीको बिदा मिलाउन र राजीनामा स्वीकृत गर्ने/नगर्नेबारे निर्णय लिन हम्मे परेको अस्पतालका निर्देशक डा. रवि शाक्यले बताए । ‘समस्या परेका बेला राजीनामा स्वीकृत नगर्ने भन्ने नीति छ,’ उनले भने, ‘राजीनामा स्वीकृत नभए पनि खबरै नगरीकन बिदामा बस्नेको संख्यासमेत बढ्न थालेको छ ।’

उनका अनुसार स्वास्थ्यकर्मीले राजीनामा दिनुका कारण अस्पतालमा कर्मचारी संक्रमण हुने दर बढेको, समाजबाट दुर्व्यवहार सहनुपरेको, घरपरिवारले जागिर छोड्न दबाब दिएकोलगायत उल्लेख गर्ने गरेका छन् । अस्पतालमा १५ सय जना कर्मचारी छन् ।

सरकारले पाटनलाई कोभिड अस्पताल तोकेपछि त्यहाँ उपचार गराउन आउने बिरामीको संख्यामा उल्लेख्य कमी आएको छ । यसले अस्पतालको आम्दानी घटेपछि सञ्चालन गर्नै मुस्किल परेको अस्पतालले जनाएको छ । अहिले स्वास्थ्यकर्मी र कर्मचारीलाई मासिक तलब खुवाउनै धौधौ पर्न थालेको अस्पताल बताउँछ ।

अस्पताल प्रशासनका अनुसार सबै कर्मचारीलाई तलब वितरण गर्न मासिक ६ करोड रुपैयाँ आवश्यक पर्छ । निर्देशक डा. शाक्यले अस्पताल सञ्चालन गर्न सरकारले छुट्टै बजेट विनियोजन गर्ने व्यवस्था नभएको बताए । ‘अस्पताल आफैंले आम्दानी गरेर कर्मचारीलाई तलबभत्ता खुवाउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘अहिलेको यो समस्या सरकारले कोभिड केन्द्रित अस्पतालका रूपमा तोकेपछि आएको हो ।’ उनले समस्याका बारेमा स्वास्थ्य मन्त्रालयका अधिकारीहरूलाई पटक–पटक जानकारी गराउँदा पनि समयमा सम्बोधन नगरिएको गुनासो गरे । ‘चैतअघि दैनिक ओपीडीमा २२ देखि २६ सय जनासम्म बिरामी आउँथे । अहिले ६ सयमा झरेको छ,’ उनले भने, ‘दैनिक भर्ना हुनेको संख्या २५ देखि ३० जनामा सीमित भएको छ ।’

उनले अस्पतालसँग भएको रकमबाट ७ महिना थेगिसकेको बताए । ‘अहिले निकै गाह्रो परेको छ,’ उनले भने । अस्पतालले सरकारसँग कोरोना संक्रमित बिरामीको उपचारमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मीलाई जोखिम भत्ता र कर्मचारीलाई तलब खुवाउन रकम माग गरेको छ । सरकारले अस्पताललाई संक्रमित बिरामीको उपचार खर्च भने उपलब्ध गराउँदै आएको छ ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रवक्ता डा. जागेश्वर गौतमले कोभिडको कारणले पाटन अस्पताल मात्र नभई मुलुकका अन्य अस्पताल पनि समस्यामा रहेको बताए । तैपनि पाटनका लागि बजेट उपलब्ध गराउन अर्थ मन्त्रालयमा पहल भइरहेको उनले बताए ।

प्रकाशित : आश्विन १६, २०७७ ०८:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×