मुटुलाई माया- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मुटुलाई माया

यही अप्ठ्यारो समयमा मुटुलाई अरू बेलाको भन्दा बढी ध्यान दिन जरुरी छ । कोरोना भाइरसले मुटुको मांसपेशीको तन्तुभित्र छिरेर त्यसको बनावटै बिगार्छ । यही कारण कोभिड र मुटुरोगलाई तरबारका दुइटा धारजस्तो मानिन्छ ।
अवनिभूषण उपाध्याय

मुटुसम्बन्धी रोगका कारण संसारभरि हरेक वर्ष १ करोड ७९ लाख मानिसको मृत्यु हुन्छ । यो एक वर्षमा संसारभरि हुने मृत्युको ३१.५ प्रतिशत हो । यो तथ्यले मुटुको हेरचाह किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने  बताउँछ । मुटुरोगको उपचार ज्यादै महँगो हुने भएकाले हाम्रो जस्तो निम्न आय भएको मुलुकलाई यससम्बन्धी पूर्वाधार बनाउन निकै गाह्रो छ ।

त्यसकारण यो रोग लाग्न नदिनु नै उत्तम उपचार हो । विश्व मुटु दिवस सेप्टेम्बर २९ मा मनाइन्छ । यसपालि ‘मन लगाऔं, मुटु बचाऔं’ नाराका साथ मुटुसम्बन्धी जनचेतना बढाउन यो दिवस मनाइँदै छ ।

कोरोना महामारीले हाम्रो समाजलाई कस्तो अवस्थामा पुर्‍याउँछ भन्ने आकलन अहिल्यै गर्न कठिन छ । मुटुरोगीलाई कोभिडले अन्य रोगीको तुलनामा बढी असर गर्छ । कोभिड निको भइसकेपछि पनि मुटुमा यसको असर रहिरहन्छ भन्ने तथ्य थुप्रै अध्ययनले प्रस्तुत गरेका छन् । कोभिड र मुटुको सम्बन्धबारे थप अध्ययन हुन बाँकी नै छ । धेरै नयाँ कुरा बाहिर आइरहेका छन् । यही अप्ठ्यारो समयमा अरू बेलाको भन्दा बढी ध्यान मुटुलाई दिन जरुरी छ । कोरोना भाइरसले मुटुको मांसपेसीको तन्तुभित्र छिरेर त्यसको संरचनाको बनावटै बिगार्छ । यही कारण कोभिड र मुटुरोगलाई तरबारका दुइटा धारजस्तो मानिन्छ ।

मुटुलाई ठीक अवस्थामा राखे अन्य रोगबाट पनि बच्न सहज हुन्छ । अहिले कोरोनाका कारण बाहिर डुल्न गाह्रो भएकाले घरमै व्यायाम गर्नुपर्छ । मुटुको स्वास्थ्यका लागि हप्तामा पाँच पटक ३० मिनेट साधारण व्यायाम गर्दा हुन्छ । नाचगान, योग, ध्यान, खेलकुद र साइकल चढ्ने बानी उपयोगी देखिएको छ । अहिलेको अस्वाभाविक अवस्थामा आफ्नो र परिवारका सदस्यको स्वास्थ्यप्रति चनाखो हुनुपर्छ । सकेसम्म परिवारका सबै सदस्यलाई व्यायामका लागि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । मुटुसम्बन्धी जानकारी बटुलेर अरूलाई पनि बाँड्नु आवश्यक छ ।

हाम्रो मुटु एक दिनमा १,१५,२०० पटक धड्किन्छ । शरीरका ७५ ट्रिलियन तन्तुमा रगत पुर्‍याउँछ । रहनसहन, जीवनपद्धति स्वस्थ राखे मुटु स्वस्थ हुन्छ । त्यसपछि व्यक्ति, समाज र देशको स्वास्थ्य ठीक हुन्छ । उच्च रक्तचाप, रगतमा चिल्लो पदार्थको अधिकता, मधुमेह, धूमपान, अधिक मद्यपान, मोटोपन, शारीरिक व्यायामको कमी, फलफूलको कम सेवन, अनावश्यक चिन्ता, डिप्रेसन आदिका कारण मुटुरोग लाग्छ । यस्ता कारक तत्त्वबाट हामी बच्नुपर्छ । कुनै व्यक्तिले चाह्यो भने मुटुरोगलाई सहजै कम गर्न सक्छ । संस्थागत रूपमै जनचेतना बढाए झन् उत्तम । यो रोग अचेल युवा पुस्तालाई बढी लाग्न थालेको छ, जुन चिन्ताको विषय हो । समाजलाई चलायमान बनाउन युवाको बढी आवश्यकता पर्छ । युवाले परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी पनि वहन गर्नुपर्ने हुन्छ । यदि यो अवस्थामा मुटुरोगले सतायो भने उसको परिवारलाई कति मानसिक, आर्थिक, सामाजिक भार पर्छ भन्ने कल्पनै गर्न सकिन्न । अन्य देशले नागरिकलाई स्वस्थ बनाउन निकै मिहिनेत गरेका छन् । र, मुटुरोगलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण पेस गरेका छन् । हामीले पनि चाह्यौं भने यो रोगलाई नियन्त्रण गर्न सम्भव छ ।

जन्मजात मुटुरोग, बाथबाट हुने मुटुरोग र हार्ट अट्याक मुख्य मुटुरोग हुन् । मुटुको मांसपेसीलाई जरुरतअनुसार रक्तसञ्चार नहुने अवस्थालाई हार्ट अट्याक भनिन्छ । जुन ठाउँमा रगत पुग्दैन या रक्तसञ्चार बन्द हुन्छ, त्यो ठाउँ मर्छ र यही मरेको अवस्थालाई इनफार्कसन भनिन्छ । माथि उल्लिखित मुटुरोगका कारक तत्त्वहरूबाट मुटुका धमनीहरू साँघुरिँदै जान्छन् अनि त्यहाँ रक्तप्रवाह कम हुन्छ । यो अवस्थालाई अल्प रक्त प्रवाह (इस्केमिया) भनिन्छ । त्यो प्रवाह पूरै रोकिएर हुने मुटु मांसपेशीको मृत्युले ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ ।

आफ्नै कोसिसबाट हामी यो रोगबाट छुटकारा पाउन सक्छौं । मुटुलाई साक्षी राखेर यसको रक्षा गर्ने प्रण हरेक व्यक्तिले गर्नुपर्छ । मुटुरोग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ र उपाय घरमै छ भन्ने विषयलाई भुल्नु हुन्न । मुटुसम्बन्धी रोग लागिहाले पनि निराश र हताश हुनु हुन्न । यो रोगबाट बचाउन सक्ने पद्धतिहरू मुलुकमा उपलब्ध छन् । प्रायः सहरी क्षेत्रमा मुटुरोगको उपचार गर्ने प्रविधि छन् । कसरी यो रोगको रोकथाम, उपचार गर्ने भन्नेबारे सरकारी र गैरसरकारी क्षेत्रबाट काम भइरहेको छ । तर उपचारका लागि चाहिने प्रविधिलाई दुर्गम क्षेत्रमा पुर्‍याउन बाँकी छ । धेरै अस्पतालमा यो सेवा उपलब्ध हुन सकेको छैन । उपलब्ध भए पनि आममानिसको पहुँचबाहिर छ । यसबारे सरोकारवाला निकायले सोच्नुपर्छ । मुटु बचाउने महाभियानको थालनी छिटै गर्नुपर्छ ।

मुटुरोगको उपचारपछि पनि दैनिक जीवन राम्रोसँग चलाउन सकिन्छ । रोग लाग्नुअगाडिको भन्दा पछिको जीवन सप्रिएका उदाहरण प्रशस्तै छन् । धूमपान र मद्यपानको लत छुटेर धेरैको जीवनशैलीमा सुधार आएको छ । नियमित व्यायाम गर्ने र नुन/चिनी कम खाने बानी बसाल्नु अपरिहार्य छ । खुसीका साथ बसे, सकारात्मक सोच राखे मुटुको धड्कन ठीकठाक चल्छ । मुटुलाई माया चाहिन्छ ।

(उपाध्याय मुटु रोग विशेषज्ञ हुन् ।)

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७७ ०८:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चिनियाँ आर्थिक प्रगतिको अन्तर्य

सोभियत मोडलमा केन्द्रका नीतिनियमहरूले प्रदेश र स्थानीय तहलाई (माथिबाट तल) बढी निर्देशित गर्थे भने चिनियाँ मोडलमा तलको सफलताबाट केन्द्रले (तलबाट माथि) सिक्थ्यो। चिनियाँ पद्धति सफल रूपमा स्थापित हुन सक्यो भने सोभियत पद्धति असफल मोडलका रूपमा दर्ज हुन पुग्यो।
सञ्जय आचार्य

समकालीन विश्वमा चिनियाँ आर्थिक उपलब्धिहरूबारे निकै धेरै लेख भेटिए पनि चिनियाँ सफलतापछाडिका कारकहरूबारे निकै कम बौद्धिक विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । नेपालमा स्थायी प्रकृतिको वामपन्थी सरकार छ तर उसले चिनियाँ शैलीको आर्थिक विकासको खाका बुझेको छनक साढे दुई वर्षको अनुभवले देखाउँदैन । यस लेखले यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ ।

अध्ययनको हिसाबले इन्जिनियर भए पनि, चिनियाँ अर्थतन्त्रको रूपान्तरणको डिजाइनकर्ता माओ त्सेतुङपछिका नेता देङ स्याओपिङ हुन् । उनले सन् १९८७ मा तीनवटा दीर्घकालीन आर्थिक लक्ष्यहरू निर्धारण गरे । सन् १९८० को कुल राष्ट्रिय उत्पादनलाई जनताको खाद्य सुरक्षा र लत्ताकपडाको आवश्यकता पूरा गर्दै असीको दशकको अन्त्यसम्ममा दोब्बर पार्ने, अनि बीसौं शताब्दीको अन्त्यसम्ममा सन् १९८० को तुलनामा कुल राष्ट्रिय उत्पादनलाई चार गुणा बढाउने । ती लक्ष्य पाँच वर्षअगाडि नै प्राप्त भए । तेस्रो लक्ष्य भने चिनियाँ जनताको प्रतिव्यक्ति आय सन् २०५० सम्ममा मध्यमवर्गीय मुलुकहरूको स्तरमा पुर्‍याउने हो । चिनियाँ अर्थतन्त्र आयतनको हिसाबले सन् २०१० देखि जापानलाई उछिनेर विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रका रूपमा स्थापित भए पनि प्रतिव्यक्ति आयको हिसाबले चीन अझै विकासशील राष्ट्रमै पर्छ । तर प्रतिव्यक्ति आय पनि निरन्तर बढ्दो क्रममै छ ।

आर्थिक सुधार र खुलापन

आर्थिक सुधार र खुलापन देङ स्याओपिङको नीति थियो । चिनियाँ अर्थतन्त्र समाजवादी चरित्रको भए पनि उनले त्यसलाई समाजवादी बजार अर्थतन्त्रका रूपमा विकास गरे । यसलाई चिनियाँ प्रकृतिको समाजवाद भनियो । आधुनिक समाजवादी बजार अर्थतन्त्र निर्माणका लागि चारवटा आधारस्तम्भहरू छानिए : कृषि, उद्योग, विज्ञान र प्रविधि तथा सैनिक शक्ति । आर्थिक सुधारका लागि मात्र नभैकन चीनको घरेलु सामाजिक र राजनीतिक स्थिरताका लागि पनि यी चार क्षेत्रमा विशेष प्रगति आवश्यक ठानियो । यी चारै क्षेत्रमा आफ्नै अनुभव र भोगाइको पृष्ठभूमिमा ‘तथ्यहरूका आधारमा सत्यको खोजी’ गर्ने सिद्धान्त लिइयो । यो सन् १९२० को दशकमा तत्कालीन सोभियत संघमा लेनिनले लिएको नयाँ आर्थिक नीतिको नजिक थियो । तर, सोभियत अर्थतन्त्रमा पुँजीवादी अर्थतन्त्र निर्माणको कुनै प्रयास भएन; चिनियाँ पद्धतिमा चाहिँ पुँजीवादी आर्थिक अवयवहरूको विकासबिना समाजवादी चरित्रको अर्थतन्त्रको निर्माण हुन सक्दैन भन्ने मान्यता राखियो । पुँजीवादी आर्थिक संरचनाको निर्माणबिना उत्पादका साधनहरूको उत्पादकत्व थाहा हुँदैन भन्ने चिनियाँ निष्कर्ष थियो जुन कालक्रममा सही प्रमाणित भयो ।

उच्च आर्थिक वृद्धिदर प्राप्त नगरी समाजवादी चरित्रको अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने दिशामा लागे मुलुकमा कायम रहेको गरिबी नै सबैतिर फिँजिन पुग्छ भन्ने सोचाइले आर्थिक वृद्धिदरको लक्ष्यलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखिएको थियो जसबाट उत्पादनशील शक्तिको प्रचुर विकास होस् । उत्तर कोरियाको कमजोर आर्थिक स्थितिका पछाडि एकोहोरो समाजवादी शैलीको अर्थतन्त्र निर्माणको प्रयास रहेको देखिन्छ जसले गर्दा आर्थिक वृद्धिदर न्यून रहँदा गरिबी सर्वत्र फैलिन पुगेको छ । हुन त उत्तर कोरियाका तथ्य–तथ्यांकहरू बाहिरी विश्वमा त्यति सजिलै प्राप्त हुँदैनन् तर विभिन्न पश्चिमा मुलुकहरूले झन्डै ६० प्रतिशत उत्तर कोरियाली जनसंख्या गरिबीको रेखामुनि रहेको अनुमान गरेका छन् । तथ्यांकमा केही तोडमोड गरिएको भए पनि त्यहाँ गरिबी उच्च छ भन्नेमा चाहिँ खासै विवाद देखिँदैन ।

सोभियत संघका पालामा योजनाबद्ध आर्थिक विकासको अवधारणालाई बजार व्यवस्थाको वैकल्पिक पद्धतिका रूपमा लिइन्थ्यो । चिनियाँ शैलीमा भने यी दुईवटा आर्थिक विकासका शैलीहरू सँगै जान सक्छन् भन्ने मान्यता स्थापित गरियो । यसरी सारांशमा बजारसहितको समाजवादी अर्थव्यवस्था र त्यसभित्र योजनाबद्ध विकासको बाटो तय गरियो । बजार र योजना पद्धति दुवैलाई अर्थतन्त्र निर्देशित गर्ने औजारका रूपमा लिइयो । यो विश्वमै सर्वथा नौलो परीक्षण थियो ।

चिनियाँ शैलीको समाजवादमा पश्चिमा मुलुकहरूको पुँजीवादी अर्थतन्त्रभित्रको उच्च व्यवस्थापकीय कौशलको पनि सिको गरियो । अर्कातर्फ, स्थानीय स्तरमा गरिनुपर्ने सुधारका लागि स्थानीय निकायहरूलाई नै अधिकारसम्पन्न बनाइयो र उनीहरूलाई आफूले लिएको नीतिको सफलताका लागि पनि जिम्मेवार बनाइयो । यसबाट अधिकार र कर्तव्य सँगसँगै जोडिएर आए, आफ्ना असफलताहरूलाई केन्द्रीय सरकारतर्फ पन्छाउने प्रवृत्तिको अन्त्य भयो । केन्द्रीय सरकारले केवल उपलब्धिहरूको मात्रै लेखाजोखा गर्न थाल्यो । सबै स्थानीय पक्ष आफ्ना नीति, कार्यशैली र उपलब्धिहरूप्रति जिम्मेवार बन्दै गए । एउटा क्षेत्रको सफल कार्यक्रम अरू क्षेत्रमा लागू गर्दै लगियो र यही प्रक्रियाबाट कतिपय कार्यक्रमले राष्ट्रिय स्वरूप धारण गर्दै गए । यसरी चिनियाँ आर्थिक सुधार र खुलापन तलबाट माथि उठेका थिए ।

यही समय पूर्वसोभियत संघमा पनि मिखाइल गोर्वाचोभको पेरेस्त्रोइका र ग्लास्नोस्त (सुधार र खुलापन) को लहर चलेको थियो । तर, सोभियत मोडलमा केन्द्रका नीतिनियमहरूले प्रदेश र स्थानीय तहलाई (माथिबाट तल) बढी निर्देशित गर्थे भने, चिनियाँ मोडलमा तलको सफलताबाट केन्द्रले (तलबाट माथि) सिक्थ्यो । चिनियाँ पद्धति सफल रूपमा स्थापित हुन सक्यो भने, सोभियत पद्धति असफल मोडलका रूपमा दर्ज हुन पुग्यो ।

आर्थिक सुधारका क्रममा ‘इस्ट एसियन टाइगर’ भनिने सिंगापुर, हङकङ, ताइवान र दक्षिण कोरियाका आर्थिक सुधारका कतिपय पक्ष चीनमा पनि लागू गरिए । यसमा सबैभन्दा बढी प्रभाव सिंगापुरको थियो जहाँ ली क्वान युको नेतृत्व थियो । सिंगापुर मोडलको आर्थिक वृद्धिलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेर उद्यमशीलताको विकासमा पर्याप्त ध्यान दिइयो । ली क्वान यु मोडलको सिंगापुर विकास अवधारणामा दीक्षित हुन करिब २२,००० चिनियाँ अधिकारीलाई सन् १९७९ देखि १९८४ सम्म विभिन्न अवधिका लागि अध्ययन र तालिममा सिंगापुर पठाइयो । चीन र सिंगापुर दुवै मुलुकमा विकास अवधारणाहरूलाई लिएर पार्टीभित्र विवादहरू नआएका भने थिएनन् तर तिनलाई सुरुआती समयमै व्यवस्थापन गरियो, थप झाँगिन दिइएन । विचारहरूलाई प्रस्फुटित हुन नदिएको भनेर पश्चिमा सञ्चारमाध्यमहरूले यदाकदा यी पक्षहरूलाई मानवअधिकारसँग जोडेको पनि पाइन्छ ।

माओकालीन चीनमा आर्थिक परियोजनाहरूमा ठूलो जनशक्ति एकसाथ परिचालन गर्ने परम्परालाई देङका पालामा आएर परिवर्तन गरियो । यसमा विभिन्न परियोजनाका लागि दक्ष प्रशासकहरूका छुट्टाछुट्टै समूहहरू बनाउँदै लगिए र परियोजना सञ्चालनमा आफ्नै मौलिक बाटो तय गर्न निर्देशन दिने गरियो, सरकारले सूक्ष्म व्यवस्थापन नगर्ने र उपलब्धि मात्रै हेर्ने परम्परा बसाइयो । माओकालका कृषि कम्युनहरू कायमै राखिए पनि तिनमा केही पुँजीवादी शैलीका परिवर्तनहरू गरिए । सामूहिक कृषि फर्महरूबाट केही निजी प्लटहरू बनाइए जसबाट निश्चित वार्षिक उत्पादन सरकारलाई बुझाएपछि अतिरिक्त उत्पादन नाफामूलक ढंगले बजार मूल्यमा बिक्री गर्न पाइने भयो । कट्टर वामपन्थीहरूले विश्वभरि नै यस प्रकारको नीतिगत परिवर्तनलाई संशोधनवाद भन्न थाले । तर, व्यवहारमा यसले चिनियाँ कृषि उत्पादनलाई उल्लेख्य वृद्धि गरायो र कृषकहरूको जीवनस्तरमा पनि ठूलो सुधार आयो । चिनियाँ नेतृत्वले पनि यसलाई समाजवादभित्रको बजार व्यवस्थाका रूपमा लियो ।

औद्योगिक उत्पादन र निर्यात

सुरुआती वर्षहरूमा चिनियाँ औद्योगिक उत्पादन साना र मझौला उद्योगहरूमा आधारित बनाइयो । प्रदेश र नगरपालिकाहरूलाई आफ्नो ढंगको औद्योगिक संरचना निर्माण गर्न स्वतन्त्रता दिइयो । मझौला उद्योगहरूका उत्पादनलाई बिस्तारै निर्यातमूलक बाटोतर्फ डोर्‍याइयो । न्यून पुँजी लगानी भएका मुलुकहरूको औद्योगिक उत्पादनलाई विस्तार गर्ने यो नै उत्तम बाटो थियो ।

सरकारले साना र मझौला उद्योगहरूलाई ठूला उद्योगहरूमा रूपान्तरण गराउनका लागि केही सर्त राखेर व्यापक कर छुटहरू दिन थाल्यो । पहिलो सर्त, उनीहरू जसरी भए पनि नाफामूलक हुनुपर्‍यो; दोस्रो सर्त, औद्योगिक नाफालाई वितरण नगरी उन्नत प्रविधिमा लगानी गर्नुपर्‍यो । यसले गर्दा उद्योग क्षेत्रमा लगानी बढ्न थाल्यो एवं साना र मझौला उद्योगहरू ठूला र निर्यातमूलक उद्योगमा रूपान्तरण हुँदै गए । यो नै चिनियाँ औद्योगिक क्रान्तिको आधारस्तम्भ बन्यो ।

दुवै समाजवादी आधारशिलाका भए पनि पूर्वी युरोपेली मुलुकहरू र चीनको औद्योगीकरणको प्रयासमा तात्त्विक भिन्नता छ । चिनियाँ शैलीको औद्योगीकरण सरकार–निर्देशित थियो । तर, उद्योगहरू आफ्नो व्यवस्थापन, प्रविधिको छनोट र लगानीका लागि स्वतन्त्र थिए । नाफालाई केवल प्राविधिक विकास र ठूला उद्योगमा रूपान्तरणका लागि लगानी हुनुपर्छ भन्ने सर्तमा उद्योगहरूले कर छुटका सुविधाहरू पाउँथे । तर पूर्वी युरोपेली, उदाहरणका रूपमा तत्कालीन युगोस्लाभिया र हंगेरी, मुलुकहरूमा उद्योग क्षेत्रको लगानी बैंकहरूले निर्धारण गर्थे । बैंकको नीतिअनुसार औद्योगिक ऋणहरूको प्रवाह हुन्थ्यो, जुन जनताको बैंकिङ क्षेत्रमा रहेको बचतबाट जान्थ्यो । यसरी औद्योगिक विकासको बाटो सरकारको काबुभित्र थिएन र कुनै निर्देशित दिशातिर पनि गएको थिएन । चिनियाँ लगानी र औद्योगिक नीति भने प्रभावकारी बन्दै गयो ।

उद्योगहरूलाई बढी निर्यातमूलक बनाउन आधुनिकीकरणका चारवटा प्रयासहरू गरिए । प्रविधिको स्तरमा विकास गर्न मेसिनरी सामानहरू जापान र पश्चिमा मुलुकहरूबाट आयात गर्न थालियो । तर, यस्ता पुँजीगत सामानहरूको आयात अरू तीन सर्तसँग जोडिएर आउनुपर्ने भयो । विदेशी पुँजीगत सामानहरूसँगै विदेशी लगानी पनि आउनुपर्ने, उत्पादित सामानको वैदेशिक बजार सुनिश्चित हुनुपर्ने र उन्नत स्तरको व्यवस्थापकीय सुधार पनि हुनुपर्ने । यसरी आउने वैदेशिक लगानीहरूलाई केन्द्रित गर्नका लागि

विशेष आर्थिक क्षेत्रहरूको स्थापना गरियो । विशेष आर्थिक क्षेत्रमा सञ्चालित उद्योगहरूले सरकारीस्तरबाट पाउने सुविधाहरू बिनाप्रशासनिक झमेला उपयोग गर्दै गए । चीनले सफलतापूर्वक सञ्चालन गरेको विशेष आर्थिक क्षेत्रको अवधारणा अन्य मुलुकमा पनि लोकप्रिय हुँदै गयो र धेरै ठाउँमा सकारात्मक परिणामहरू पनि देखिँदै गए ।

(आचार्य अर्थशास्त्री हुन् ।)

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७७ ०८:२९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×