कोरोनापछिको सांसारिक परिदृश्य- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कोरोनापछिको सांसारिक परिदृश्य

अब परीक्षा जनताकै हुन बाँकी होला— यस्तै सहँदै, भोग्दै बस्ने हो कि हस्तक्षेपका सिर्जनशील लोकतान्त्रिक विधिप्रति बढी चनाखो र सक्रिय हुने हो ?
विष्णु सापकोटा

काठमाडौँ — कोरोना भाइरसका कारण भएका लाखौं मानवीय जीवनको अन्त्य हुने शृंखला प्रत्येक दिन थपिने गणितका संख्याका रूपमा मात्र बुझिने विवशता अहिलेको संसारसामु छ । यसैका कारण सिर्जित कहालीलाग्दो आर्थिक असर र करोडौंको जीवनबाट खोसिएको जीविकोपार्जनको सवाल बोध गर्नै गाह्रो आयतनको छ ।


संसारभर कोरोना नै प्रमुख समाचार हुन थालेको सात महिना कटिसक्यो । हरेक दिनको समाचारमा कोरोना उपस्थित भइरहे पनि कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ, कोरोनाले हामी प्रत्येक व्यक्तिको निजी संसारमा पारिरहेको बहुआयामिक असरको परिदृश्य कुनै श्रव्य–दृश्य समाचारमा अटाउन सम्भव नै छैन । जसले जसरी यसको असर भोगेको छ, उसैले मात्र त्यसको गाम्भीर्य बुझ्न सक्ने वा पर्ने स्थिति बनेको छ ।

मान्छेको मृत्यु केवल अर्को थपिएको एक संख्या भएको मात्र होइन, अहिले बाँचिरहेकाहरू पनि आफू कहिले त्यही संख्यामा जोडिनुपर्ने हो भन्ने भयमा छन् र वर्तमानदेखि भविष्यसम्म फैलिएको व्यक्तिगत जीविकोपार्जन र पेसाको अनिश्चितता धेरैका लागि आफ्नो दिमागले थेग्ने औसत क्षमताभन्दा बढीको भइराखेको छ । यसको असरले खोसिसकेको करोडौंको जीविकोपार्जन र व्यवसायका दुःखान्त समाचार पनि अब केवल नयाँ संख्या मात्र बुझिन थालेका छन् । महामारी त विगतमा पनि धेरै आएका थिए, तर तीन–चार दशकमा उर्लेको प्रविधिको वेगले जसरी संसार नै भूमण्डलीकृत ‘एउटा गाउँ’ भएको थियो, त्यसले गर्दा यो महाव्याधि सकिएपछि पनि भविष्यको संसारले कस्तो स्वरूप ग्रहण गर्ला भनेर आकलन गर्न कठिन छ ।

कोरोनाका कारण मरेर गएकाको मर्म त तिनका आफन्तसँगै रहने भयो, यसबाट बच्न सक्नेमध्ये धेरै र खास गरी युवा पुस्ताका लागि यसको असर सम्पूर्ण जिन्दगीभर पर्ने देखिन्छ । अब धेरैले आफ्नो भविष्यका ‘सपना’ पुनर्परिभाषित गर्नुपर्ने भएको छ । साधारण समयमा आम मानिस आफ्नै जीवन र जगत्का अर्थ र उद्देश्यबारे धेरै सोच्ने गर्दैनन् । त्यस्तो काम त दार्शनिक वा साधुसन्तको हो भन्ने आम धारणा हुन्छ । अझ कतिपयले त ठान्ने गर्छन् (अब, ठान्ने गर्थे भन्नुपर्ला)— जीवनमा ‘प्रगति’ गर्नका लागि यस्ता ‘निरर्थक’ विषयमा घोत्लिनु हुँदैन । तर जब कोरोनाले संसार नै ठप्प बनायो र मान्छेजति सबैलाई स्तब्ध पार्‍यो, त्यसपछि धेरैलाई आखिर यस पृथ्वीमा मान्छेको हैसियत के रहेछ त भनेर घोत्लिने कुनै न कुनै खालको ‘दार्शनिक’ पनि बनायो । दार्शनिक नै नबनाए पनि त्यस्ता प्रश्नको मर्मतर्फ आकर्षित गर्‍यो । जो मानिस पहिल्यै धार्मिक थिए, तिनीहरू अझ बढी आफ्नो आस्थाप्रति कट्टर भए होलान् । कतिपयले कोरोनालाई आफ्नो आस्थाको थप प्रचार गर्न पनि प्रयोग गरेका होलान् । कोरोनाका मानवीय, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक क्षति त भइहाले, यसले जीवनलाई हेर्ने र बुझ्ने हाम्रा व्यक्तिगत मान्यतालाई पनि उथलपुथल पारेको छ ।

नेपालकै धेरै युवाले अब आफ्ना सपना कसरी सजाउने र भविष्य कसरी बुन्ने भन्नेबारे नयाँ दृष्टिकोणबाट सोच्नुपर्ने भएको छ । ती लाखौं बालबालिका र युवा जो सात–आठ महिनासम्म भौतिक रूपमा स्कुल–कलेज जान पाएका छैनन्, उनीहरूमा कस्तो मनोविज्ञान हुर्किरहेको होला ? पाँच–छ वर्षका बालबालिकादेखि बाइस–पच्चीस वर्षसम्मका युवायुवती, जसका सबै सपना पहिलेको संसारको संरचनामा आधारित थिए, अब ती सबैलाई नयाँ बन्ने सांसारिक ढाँचामा बदल्नुपर्नेछ । जसरी संसार सबै हिसाबमा वर्गीय छ, त्यसरी नै कोरोनाको असर झन् बढी वर्गीय त हुने भइहाल्यो । हरेक विपत्मा बढी मूल्य चुकाउनुपर्ने विपन्न वर्गले नै हुन्छ । तर आर्थिक हैसियतका बावजुद यसका असर सर्वत्र रूपमै कम मार्मिक हुनेवाला छैनन् । केही महिनामा भ्याक्सिन आउला, या सँगसँगै यो अन्य कारणले पनि कुनै दिन त नियन्त्रणमा आउला, तर अहिलेको यो कोरोना ‘जेनरेसन’ का युवाले यसको असर एक वा अर्को रूपमा पछिसम्म झेल्नुपर्ने निश्चित नै छ ।

पचास–साठी लाख जनशक्ति अर्को देशमा काम गर्न गइरहेको अहिलेको नेपालको अवस्थामा, परदेशी हुन विवश ती सबै नागरिकलाई ‘घर’ को अर्थ कोरोनाभन्दा पहिले जे थियो अहिले त्योभन्दा फरक भएको छ । पहिले केवल घर छाड्नुपरेको पीर हुन्थ्यो, अब यो आपत्बाट गुज्रेपछि मान्छेलाई आफ्नो थातथलो किन प्यारो हुँदो रहेछ त भन्नेबारे गहिरो अनुभूति भएको हुनुपर्छ । रोजगारी गुम्ला वा रहला, त्यो एउटा विषय भयो । र≈यो नै भने पनि विदेशमा श्रमिकका रूपमा काम गर्न जानु भनेको जस्तो परिस्थिति पर्दा पनि एक्लै हुनु रहेछ भन्ने बोध अहिले सबैलाई भयो नै होला । आपत् पर्दा अर्को देशका व्यक्तिले परदेशीलाई कसरी भेदभाव गर्दा रहेछन् भन्ने अनुभव खाडी, मलेसियाजस्ता मुलुकमा भएका नेपालीलाई मात्र होइन, ‘विकसित’ पश्चिमा मुलुकमा पनि कम भएको छैन भन्ने त्यसै देख्न सकिन्छ ।

विगतका शताब्दी र दशकमा भएका प्रयासका कारण मान्छेभित्रको नस्लीय अहंकार र जातीय विभेदलाई जुन हिसाबमा सम्बोधन हुँदै थियो, कोरोनाले फेरि मान्छेलाई आफ्नो ‘फर्म’ मा ल्याएका दृष्टान्त पनि धेरै ‘सभ्य’ मुलुकमै देखिएका छन् । त्यसमाथि, सक्नेजति देशले आफ्ना नागरिकलाई जहाँ भए पनि देश फर्क भनेर आह्वान मात्र गरेनन्, आफैं जहाज लिएर गए, स्वागत गर्दै फर्काए । तर नेपालजस्ता आर्थिक रूपमा विपन्न र राजनीतिक नेतृत्वको हिसाबमा गैरजिम्मेवार व्यक्तिहरूले शासन गरेको देशका जनताका लागि कमजोर देशको नागरिक हुनुको अर्थ थप अर्को आयाममा निर्ममतापूर्वक प्रकट भयो । लाखौं नेपालीले पहिले राष्ट्रियतालाई जसरी बुझ्थे, अहिले त्यो दृष्टिकोणमा फरक आएको हुन सक्छ । कमजोर देशका नागरिक भई महाव्याधिमा पराई भूमिमा बसेर विभेद भोग्नुपर्दाको अनुभूतिले ।

वर्गीय रूपमा सम्पन्नमध्ये दसौं हजार नेपाली युवा अमेरिका, बेलायत, भारत, जापान, अस्ट्रेलिया लगायतमा पढ्न गइसकेका हुने थिए, यो शैक्षिक सत्रमा पनि । नेपालमा एउटा त्यस्तो युवाको वर्ग छ, जसले बाह्र कक्षा वा ए लेभल सकेपछि नेपालमै पढ्नेबारे कहिल्यै सोचेकै हुँदैनथ्यो । सायद त्यो वर्गका धेरैलाई त बाहिर पढ्न गएपछि नेपाल फर्कने योजना बनाउने सोचसम्म हुँदैनथ्यो । अब त्यो क्रम अस्थायी रूपमा भए पनि भत्किएको छ । कोरोना चर्किन थालेपछि अमेरिकाले त अनलाइन पढाइ गर्ने सबै विदेशी विद्यार्थीलाई आफ्नै देशमा फर्काउने कोसिस पनि गर्‍यो । यद्यपि त्यसको धेरै विरोध भएपछि र मुद्दा नै परेपछि उक्त कदम फिर्ता लिइयो । यी सबै कुराले अहिलेको युवा पुस्तालाई के महसुस गराएको हुनुपर्छ भने, आखिर आफ्नो हक भएको ठाउँ भनेको त फेरि पनि आफ्नो नागरिकता भएको यही देश मात्रै हो । कुनै पनि बेला केही बिग्रियो भने, आखिर आफूलाई चाहिने त उही आफ्नै देश नै रहेछ ।

विज्ञान प्रविधिमा विकासका कारण मान्छेले ‘प्रकृतिमाथि विजय प्राप्त गरेको’ जस्ता जुन ‘डिस्कोर्स’ थिए, अब धेरै मान्छेले पृथ्वीमा मान्छेको ‘श्रेष्ठता’ को औकात पनि बुझ्न पाएका छन् । जीवनमा जे कुरालाई स्थायित्व भनिन्थ्यो वा स्थायित्व भनेर जस्तो अर्थमा बुझिन्थ्यो, अब त्यो फेरिएको छ । धनसम्पत्तिप्रति मान्छेका धारणा पनि केही फेरिएका होलान् । कोरोनाको प्रभाव सुरु भएपछिका केही हप्ता त यसबाट कसरी बाँच्नेभन्दा धेरै परको सोच्ने कुरै भएन । त्यसपछि जब महिनाहरू बित्दै गए, मान्छेले यसको दूरगामी असर बढी बुझ्न थाले । अब त यो अझै केही महिनासम्म रहने वा वर्ष कटाउने जसरी निश्चित भएको छ, यसले हामी सबैका निजी संसारमा सधैंभरिका लागि के असर राख्नेछ भनेर बढी चिन्ता हुनु स्वाभाविकै हो । हामी उभिएको जमिनअनुसार यसका असरका प्रकृति र मात्रा फरक त हुने भइहाले, तर के निश्चित छ भने, अब कोरोना नियन्त्रण हुन थालेपछि पनि अहिलेको भूमण्डलीकृत संसारका धेरै आयाम र संरचना सधैंका लागि फेरिने पक्का छ, जति मान्छेका आफ्नै जीवन र संसारप्रतिका मान्यता फेरिने निश्चित छ । संसार एउटा गाउँ भयो भनिएपछिको अहिलेको युगमा कोरोनाले जसरी सबै कुरा ठप्प पारेको छ, त्यसबाटे ‘ग्लोबल’, ‘लोकल’ र ‘ग्लोकल’ भनिने जुन मान्यता थिए विगत दशकका, तिनीहरूमा पनि परिवर्तन पक्कै आउनेछ ।

माथि चर्चा गरिएकाबाहेक अन्य असर र परिदृश्य त कति होलान् कति ! यस विस्मयकारी समयमा नेपालमा सक्षम, नैतिक र सिर्जनशील राजनीतिक नेतृत्व हुन्थ्यो भने, सायद कोरोनापछिको समयमा अहिले हामीभन्दा अगाडि रहेका देशसँग कसरी प्रतिस्पर्धा गरी नजिक पुग्ने भनेर देशलाई सशक्त र सुन्दर ‘भिजन’ का साथ अगाडि लैजान एउटा गजबको मौका हुन्थ्यो । तर अहिलेसम्म त कोरोनाले नेपालको वर्तमान शासक वर्गका अक्षमता र अनैतिकताका थप शृंखला उजागर मात्र गरिदिएको छ । शासनसत्तामा रहेकाहरूको ‘मेडियोक्रिटी’ लाई ढाक्न, लोकतान्त्रिक आचरणलाई झन् कमजोर बनाउन र शासकीय अपारदर्शितालाई थप सहज बनाउन मात्र कोरोनाले सहज बनाइदिएको छ । अन्यत्र अक्षम भए पनि कोरोनाको असरलाई आफ्नो स्वार्थको पक्षमा पार्न राजनीतिकर्मी सक्षम छन् भन्ने त देखिसकियो । अब परीक्षा जनताकै हुन बाँकी होला— यस्तै सहँदै, भोग्दै बस्ने हो कि हस्तक्षेपका सिर्जनशील लोकतान्त्रिक विधिप्रति बढी चनाखो र सक्रिय हुने हो ?

(मंगलबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : आश्विन ५, २०७७ १८:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कांग्रेस विसर्जनको विकल्प

राजनीतिमा लाग्नु भनेको सबैभन्दा सजिलोसँग सबैले भन्दा धेरै कमाउनु हो भन्ने कुरा कांग्रेस–कम्युनिस्ट मिलेर विगत तीन दशकमा स्थापित गरेकै छन् । कांग्रेसले राजनीतिको यो विकृत रूपलाई चिर्न बौद्धिक हस्तक्षेपबाट मात्र सम्भव छ ।
एउटा लोकतान्त्रिक आन्दोलनका रूपमा कांग्रेसलाई जोगाइराख्ने हो भने उक्त पार्टीलाई सर्वप्रथम पार्टीभित्रकै धेरै नेताबाट जोगाउनु जरुरी छ ।
विष्णु सापकोटा

काठमाडौँ — राजनीतिक दलको महाधिवेशनमा कानुनी योग्यता पुगेको सदस्य, सामान्यतया जो पनि, नेतृत्वका लागि उम्मेदवार हुन पाइहाल्छ । तसर्थ नेपाली कांग्रेसको आगामी महाधिवेशनमार्फत नेतृत्वमा आउन धेरैको दाबी हुनु स्वाभाविक हो । तर विसर्जन हुन नदिई एउटा लोकतान्त्रिक आन्दोलनका रूपमा कांग्रेसलाई जोगाइराख्ने हो भने उक्त पार्टीलाई सर्वप्रथम पार्टीभित्रकै धेरै नेताबाट जोगाउनु जरुरी छ ।

कांग्रेसको अस्तित्वलाई कतिपय नेतृत्वमा रहिसकेका कांग्रेसी स्वयंबाट जति खतरा अन्त कतैबाट छैन । कांग्रेसलाई ‘म अब जोगाउँछु’ भन्नेमध्ये धेरैबाट जोगाउनु नै यस पार्टीका सदस्यहरूको अहिलेको प्रमुख कार्यभार हो ।

कांग्रेस किन कमजोर भयो भन्नेबारे केही वर्षदेखि भइआएका धेरै विश्लेषणप्रति पंक्तिकारको सहमति छैन । शेरबहादुर देउवालाई फेर्‍यो भने कांग्रेस सुध्रन्छ, सुशील कोइरालाकै पालाबाट कमजोर भएको हो भन्नेजस्ता चर्चा आंशिक रूपमा सत्य होलान् तर यो पार्टीको समस्या अर्कै गहिराइको छ, जसलाई धेरै वर्षदेखि यसको नेतृत्वदायी तहमा भएका धेरैले ठाडै अस्वीकार गर्छन् । त्यो के हो भने, कांग्रेसको नेतृत्वबाट बौद्धिकता हराएको वर्षौं भइसक्यो । बौद्धिकतासँग जोडिने एक–दुईवटा अरू कारण पनि छन् तर उसको असफलता प्रमुख रूपमा यहीँबाट सुरु भएको हो । ‘बौद्धिकता’ भन्नेबित्तिकै अलिकति अमूर्त र ‘ठूलो’ कुराजस्तो लाग्ला । त्यसैले यो प्रसंगलाई थोरै व्याख्या गरेर अगाडि बढौं ।

कांग्रेस स्थापनाकालदेखि पछिल्ला केही वर्षसम्म एउटा लोकतान्त्रिक ‘आन्दोलन’ को बौद्धिक नेतृत्व गर्न सकेका कारण जीवन्त रहन सकेको हो । लोकतन्त्र त एउटा राजनीतिक फ्रेमवर्क मात्रै न थियो । त्यो ‘फ्रेम’ भित्र समाजका अरू महत्त्वपूर्ण मुद्दामा बौद्धिक अगुवाइ, व्याख्या र मान्यता आफ्नो नेतृत्वले दिने क्षमता राखेका कारण कांग्रेस धेरै समयसम्म कांग्रेस भैराखेको थियो । सरल भाषामा भन्नुपर्दा, नेतृत्वको बौद्धिकता भन्नाले के बुझ्नुपर्छ भने, उसले आफ्नो पार्टी नेपालमा किन आवश्यक छ भन्ने आधारभूत प्रश्नमा साधारण तर सबैले बुझ्ने गरी प्रस्ट बौद्धिक व्याख्या दिन सक्नुपर्छ । बौद्धिक नेतृत्व कुनै पनि प्रश्नबाट भाग्न जान्दैन ।

अहिले कांग्रेस नेतृत्वले ‘कांग्रेस नभए लोकतन्त्र रहँदैन’ भन्न जानेको छ, तर लोकतन्त्र नभएर के बिग्रन्छ त भनेर कसैले उपप्रश्न गर्‍यो भने ऊ त्यत्तिमै अलमलिन्छ । यसलाई अझ यसरी प्रस्ट पारौं : अहिलेको विश्वसन्दर्भमा कम्युनिस्ट हुनु भनेको के हो, मान्छे किन कम्युनिस्ट हुनु हुन्छ/हुँदैन, नेपालका लागि वामपन्थ किन राम्रो वैचारिकी होइन वा नेपालका वामपन्थीले कुन विषयमा कस्तो दृष्टिकोण बनाउनु ठीक वा बेठीक छ भनेर एउटा लोकतान्त्रिक पार्टीले धेरैले बुझ्ने भाषामा नबताएको कति वर्ष भयो ?

अहिलेको नेपालमा कांग्रेस र कम्युनिस्ट जे भए पनि सबै दलाल पुँजीवादकै पुर्जा हुन् भन्ने सबैले बुझिसकेका छन् । तर, यदि पार्टीलाई पुनर्जीवित गर्ने हो भने पहिले त कांग्रेस र कम्युनिस्ट के कुरामा कसरी फरक हुन्छन् वा हुनुपर्छ भनेर थाल्नुपर्ने होइन ? अठार वर्ष पुगेको कुनै शिक्षित युवाले, अहिलेको विश्वमा कम्युनिस्ट हुनु भनेको के हो वा लोकतान्त्रिक हुनु भनेको के हो भनेर पहिले बुझ्यो भने नै त्यसपछि आफू कुन पार्टीको समर्थक हुने भनेर सोच्थ्यो होला । अनि बल्ल, कुन पार्टीको शिक्षानीति कस्तो हुने रहेछ, कसको अर्थनीति कता ढल्केको होला भन्ने आधारमा समाजमा सकारात्मक ध्रुवीकरण हुन्थ्यो । तर अहिलेको नेतृत्वको बौद्धिक ‘ब्यांकरप्सी’ का कारण ऊ आफैं कम्युनिस्ट र कांग्रेसमा फरक छुट्याउन नसक्ने मनोदशामा पुगेको छ ।

माथिको विषय त आधारभूत भए पनि अलिक ठूलो भयो होला । केही समकालीन मुद्दाकै कुरा गरौं । नेकपा एमाले र माओवादी मिलेर नेकपा भन्ने पार्टी बनाएका छन् । यो पार्टी कति एक हो, कहिलेसम्म यो टिक्ला, त्यो आफ्नै ठाउँमा छ । तर दुइटा वामपन्थी दल एउटा हुँदै गर्दा, उसले बनाउन खोजेका कतिपय वैचारिक विषयमा कांग्रेस नेतृत्वले बौद्धिक टिप्पणी गर्ने हैसियत नै राख्दैन । नेपालको लोकतन्त्र संस्थागत गर्न, नयाँ संविधान लागू गर्न ती दुई पार्टी एक हुनु राम्रो हो कि कस्तो हो भनेर कांग्रेस नेतृत्वले वैचारिक व्याख्या गर्ने सामर्थ्य नराख्ने मात्रै होइन, त्यसमा आफ्ना शुभचिन्तक र बाँकी विश्वका लागि भए पनि टिप्पणी गर्नुपर्छ भन्ने उसलाई जानकारीसम्म छैन । संविधान लागू गर्न खोजेको पाँच वर्ष भइसक्यो, अहिले संघीयताको हालत के छ, संविधान जारी हुँदादेखिकै असन्तुष्टिप्रति कांग्रेसको धारणा के हुनुपर्छ भन्नेबारे कतै केही सुनिँदैन ।

हो, बोल्न त माथिका सबै विषयमा कतिपय ‘नेता’ हरू बोलेका होलान्, तर तिनको आवाज किन सुनिँदैन ? किनकि त्यसमा सुनिनलायक गाम्भीर्य र वैधता नै छैन । र, त्यस्तो किन भइरहेको छ भने, कांग्रेसको नेतृत्वको दृष्टिकोण जुन बौद्धिकताले बन्थ्यो, त्यो हराएको वर्षौं भइसक्यो । अहिलेको कांग्रेस लेनदेनमुखी छ । एमाले र माओवादी मिले भने मैले सत्ता कति गुमाउनुपर्ने हो भनेर हेर्ने । उनीहरू फुटे भने आफू फेरि सरकारमा आउन पाउने भएँ भनेर हेर्ने । अर्थात्, कांग्रेस अहिले शेरबहादुर देउवा भएको छ । तसर्थ, समकालीन नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टी फुट्दा वा जुट्दा देशको लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई के असर हुन्छ भनेर जनतालाई आफ्ना कुरा भन्न सक्ने कांग्रेस विगतमा थियो, अहिले छैन । जब नेतृत्व नेतृत्वमा रहनुको एक मात्र कारण नै थप एकपटक प्रधानमन्त्री वा मन्त्री हुनका लागि हुन्छ, समकालीन समाजका तमाम मुद्दामा उसको बौद्धिक दृष्टिकोण हुने कुरै भएन ।

यस आलेखमा ‘बौद्धिक’ शब्दलाई किन जोड दिइएको हो भने, प्रत्येक आदर्श, त्याग र राजनीतिक आस्थाको स्रोत बौद्धिकता हो । मान्छे कम्युनिस्ट हुने कि कांग्रेस (भलै अहिले ती दुवै उस्तै छन्) भन्ने विषय बौद्धिक हो । सबै मान्छे असल/नैतिकतावान् हुँदैनन् । मान्छे असल किन हुनुपर्छ भन्ने विषय बौद्धिकताबाट आउने हो । नैतिकतावान् हुनुपर्छ भनेर त सबैले सधैं भन्छन् । तर मान्छे किन नैतिक हुँदैन भन्ने विषय बौद्धिक हो । जब नेतृत्वले त्यो बौद्धिक ऊर्जा र व्याख्या दिन सक्दैन, तब कार्यकर्ताले भ्रष्ट किन नहुने भन्ने सोच्न थाल्छ । किन भ्रष्ट नहुनु भ्रष्ट हुनुभन्दा बढी शक्तिशाली हुनु हो भन्ने विषय सुन्दा साधारण लाग्ला, तर पार्टीमा यस्ता विषयमा कुनै बौद्धिक चर्चा हुन्छ ? हुँदैन । त्यसो भएपछि, जसरी नेकपाका एउटा अध्यक्ष र प्रधानमन्त्री ‘यति’ नामक व्यापारिक समूहको अभिभावक छन् र उसका अर्का अध्यक्षले बदनाम ठेकेदारको घरमा डेरा जमाएर समाजको विवेकलाई ठाडै चुनौती दिएका छन्, देउवा त्योभन्दा फरक हुने अपेक्षा कसरी गर्ने ?

सबै पार्टीले सधैं बीपी कोइराला पाउँदैनन् । तर माथिका जस्ता प्रश्नमा घोत्लिँदै, विमर्श गर्दै एउटा व्याख्या दिँदै जाने पार्टीले अहिलेको युवालाई अपिल गर्न सक्थ्यो । यस्तो कुराको प्रयाससम्म नगरी वा उक्त विषयलाई आत्मसात् नगरी कांग्रेस पुनः एउटा आन्दोलनका रूपमा जागृत होला भन्ने देखिँदैन । ठीक छ, नेकपा फुट्यो भने ऊ फेरि पनि ठूलो पार्टी बन्ला, तर पार्टी ठूलो हुनु नै उपलब्धि हो भने त अहिले नै नेकपा छँदै छ नि । ठूलो मात्र पार्टीले देशलाई कति अगाडि बढाउन सक्दो रहेछ भन्ने हेर्न अझै बाँकी छ र ?

बौद्धिकतासँगै आउने अरू विषय पनि छन् । जस्तो, नेतृत्वको जीवनशैली । जसरी कोही व्यक्ति कवि वा दार्शनिक हुनेबित्तिकै दाह्री पालेर, सधैं विरक्त भावमा देखिनुपर्छ भन्ने छैन, त्यसरी नै नेता हुनेबित्तिकै गरिब नै हुनुपर्छ भन्ने छैन । यो विषयलाई हामीले पश्चिमा वा अन्य धनी देशका उदाहरणमार्फत हेर्नु हुँदैन । नेपालजस्तो देशका लागि नेतृत्वको जीवनशैली, त्याग र समर्पणले विशेष अर्थ राख्छ । यदि अख्तियार, न्यायालयजस्ता संस्था पूरै विवादरहित र सक्षम हुन्थे भने अर्कै कुरा । त्यस्तो छैन । तसर्थ नेतृत्वको जीवनशैलीमा सादगी र त्याग भेटियो भने त्यसले नैतिक शक्ति दिन्छ । अहिलेका धेरै नेता शक्तिमा छन् तर तिनीहरूको राजनीतिक वैधता नभएको विषय यता जोडिन्छ । कम्तीमा राजनीतिमा लाग्नु भनेको सबैभन्दा सजिलोसँग सबैले भन्दा धेरै कमाउनु हो भन्ने कुरा कांग्रेस–कम्युनिस्ट मिलेर विगत तीन दशकमा स्थापित गरेकै छन् । कांग्रेसले राजनीतिको यो विकृत रूपलाई चिर्न सम्भव छ भने त्यो पनि बौद्धिक हस्तक्षेपबाट मात्र ।

माथिका कुरा कांग्रेसलाई बौद्धिक पुनर्जागरण गर्न के–के गर्नुपर्ला भन्ने केही उदाहरण हुन् । तर कांग्रेसको नेतृत्वको सम्भावनाको यथार्थ के छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण त हुने नै भयो । अहिले उपलब्ध विकल्पबाट माथिका मुद्दालाई एक जनाले मात्र प्रतिनिधित्व गर्न कठिन छ । त्यसका लागि सानो समूह बन्न सक्छ । त्यसको नेतृत्व गर्न आदर्श पात्र कोही पनि बाँकी नरहेका हुन सक्छन् । तर त्यहीँभित्रको सम्भावना हेर्दा फेरि पनि देखिने भनेको गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा र प्रदीप पौडेलहरूकै हो । त्योभन्दा बाँकी, अघिल्लो पुस्ताका केही अभिभावक बनाउनका लागि राम्रा होलान् । जस्तो, प्रदीप गिरि कांग्रेस परम्पराको बौद्धिकताका लागि, रामचन्द्र पौडेल अघिल्लो पुस्ताको सापेक्षिक रूपमा नीति र निष्ठाको राजनीति गर्ने प्रतिनिधिका लागि र शेखर कोइराला पछिल्लो पार्टीको जनाधार र ‘कोइराला’ परम्पराको प्रतिनिधित्वका लागि । त्यस्तो हुन सके जीवन्त देखिने एउटा पार्टी देशको लोकतन्त्र र सुशासनका लागि मात्र होइन, राजनीतिक टिप्पणी गर्ने विषयका रूपमा पनि रोचक हुन्थ्यो ।

(शुक्रबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७७ १७:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×