वामदेवको खाल्डो : प्रतिक्रियावादी पुर्ने कि आफ्नै राजनीति ?- विचार - कान्तिपुर समाचार

वामदेवको खाल्डो : प्रतिक्रियावादी पुर्ने कि आफ्नै राजनीति ?

विधि कुल्चेर पदप्राप्तिमा लाग्दा आफ्नै राजनीति ‘खाल्डा’ मा पर्न सक्छ । ‘प्रतिक्रियावादी’ पुर्ने खाल्डो खन्दै गर्दा वामदेव गौतमले यो हेक्का राख्नु जरुरी छ । 
राजाराम गौतम

काठमाडौँ — नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का उपाध्यक्ष वामदेव गौतम तत्कालीन नेकपा एमालेको उपमहासचिव हुँदा भन्ने गर्थे, ‘सबै प्रतिक्रियावादीलाई एउटौ खाल्डोमा पुर्नेछौं ।’ एमालेको नौमहिने सरकार भएका बेला दिल्लीको एउटा जमघटमा उनले त्यसो भनेका थिए ।

रुस, भारतलगायत विभिन्न देशका कम्युनिस्ट पार्टीका प्रतिनिधिको भेलामा, मदन भण्डारीद्वारा प्रतिपादित ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ को बखान गर्दै उनले भनेका थिए, ‘त्यत्रो ठूलो सोभियत संघ भत्किरहेको बखत हामी शासन–सत्तामा पुगेर हँसिया–हथौडा फहराउन सफल भएका छौं । हाम्रो सफलताको बाटोमा साम्राज्यवादी/प्रतिक्रियावादी शक्ति अवरोध भए भने सबैलाई एउटै खाल्डोमा पुर्नेछौं ।’

२०५२ असार १४ गते ‘जननेता मदन भण्डारी र जनताको बहुदलीय जनवादका विविध पक्षहरू’ विषयक अन्तरक्रियामा सो अभिव्यक्ति दोहोर्‍याएपछि वामदेवले खुब चर्चा पाएका थिए ।

चर्चा त उनी अहिले पनि बटुल्दै छन् । फरक के छ भने, २०५२ सालमा ‘प्रतिक्रियावादीहरूलाई एउटै खाल्डोमा पुर्ने’ हुँकारका कारण चर्चा कमाएका उनी अहिले पदलोलुप प्रवृत्तिका कारण गफको विषय बनेका छन् ।

कम्युनिस्टहरू आफूलाई प्रगतिशील शक्ति ठान्छन् । परिवर्तनको पक्षधर दाबा गर्छन् । तिनको बुझाइमा, समाजको अग्रगामी सुधार नचाहने, परिवर्तनविरोधी, विधि मिच्ने, अलोकतान्त्रिक चरित्र भएका दक्षिणपन्थी शक्ति/समूह ‘प्रतिक्रियावादी’ हुन् । केही प्रतिकूल अवस्था आइपर्दा उनीहरू ‘प्रतिक्रियावादी’ षड्यन्त्र देख्छन् । तर यथार्थमा नेपालका कम्युनिस्टको आचरण, चरित्र अनि व्यवहार ‘प्रतिक्रियावादी’ को भन्दा गए–गुज्रेको हुँदै गएको छ ।

वामदेवको अवस्था यस्तै छ । नैतिक साख गुमेको, फिटिक्कै लज्जाबोध नभएको । प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पराजित उनी विधि मिच्दै छिद्रबाट छिरेर राष्ट्रिय सभा उक्लिन खोजेपछि घट्दै गएको साखको सूचक स्वाट्टै ओर्लिएको छ ।

पराजित भएर राष्ट्रिय सभा जाने गौतम मात्रै हुन् र ? यत्रो कोकोहोलो किन ? एउटा कोणबाट यस्ता प्रश्न पनि उठेका छन् । यो विषयमा पुछारमा चर्चा गरौंला । त्यसअघि वामदेवको पाँच दशक लामो राजनीतिक यात्रालाई नियालौं ।

संघर्षपूर्ण विगत भएका कम्युनिस्टमा सत्ताको मात चढ्दा कुन स्तरको राजनीतिक स्खलन हुन्छ ? तिनले राजनीतिक आस्था, मूल्य–मान्यतालाई कसरी तिलाञ्जलि दिन्छन् ? वामदेव एउटा नजिर हुन सक्छन् ।

२००५ सालमा जन्मिएका वामदेव बालखैमा कम्युनिस्ट राजनीतिप्रति आकर्षित थिए, धेरै कुरा नबुझ्दै । सामन्ती पृष्ठभूमिको परिवार, मावली कांग्रेससँग जोडिएको हुँदाहुँदै उनी सात–आठ वर्षको उमेरमै ‘बाल कम्युनिस्ट समूह’ तिर लागे । प्यूठान, बागलुङ, रुकुम, रोल्पातिर मोहनविक्रम सिंह कम्युनिस्ट राजनीति बढाउँदै थिए । त्यो बेलाका जल्दाबल्दा नेता सिंहको अभियानप्रति वामदेव पनि आकर्षित भएर सांस्कृतिक कार्यक्रम, आमसभा, जुलुस आदिमा सहभागी हुन्थे ।

तर, सिंहलाई वामदेव आफ्नो संगठन या अभियानमा सरिक भएको सम्झना छैन । ‘द्रोणाचार्यलाई एकलव्यले गुरु मानेजस्तै होला उनको मप्रतिको सद्भाव’, सिंह भन्छन्, ‘एउटै भेगको भए पनि उनी हाम्रो राजनीतिसँग कहिल्यै जोडिएनन् ।’

वामदेव बरु पुष्पलाल समूहसँग जोडिए २०२६ सालमा, कम्युनिस्ट पार्टीको पूर्णकालीन कार्यकर्ता भएर । उनलाई जोड्ने कडी थिए, जीवराज आश्रित, मोदनाथ प्रश्रित, गोविन्द ज्ञवाली र देवी पाण्डे आदि । २०२५ सालमा मत्स्यपालन केन्द्र, भैरहवामा जागिर खाएका उनी एक वर्षपछि कम्युनिस्ट राजनीतिमा लागेका थिए । ‘फाटेका चप्पल, सात–आठ कक्षा मात्रै पढेका वामदेव बडो बिचरा अवस्थामा भेटिएका थिए’, प्रश्रित सम्झिन्छन्, ‘पुष्पलालको पार्टी खोज्दै आउँदा हामीले उनलाई राजनीतिमा प्रवेश गराएका थियौं ।’

मदन भण्डारी, जीवराज आश्रित, प्रश्रितहरूसँगै राजनीतिमा सक्रिय गौतम २०३३ सालमा पुष्पलालसँग मतभेद भएर ‘मुक्ति मोर्चा’ गठन गरिँदा त्यतै लागे । त्यही वर्ष रूपन्देहीबाट पक्राउ परेका उनी २०३५ सालमा जेलमुक्त हुँदा मुक्ति मोर्चा र झापा विद्रोहको पृष्ठभूमि भएको कोअर्डिनेसन केन्द्रबीच एकता भईवरी नेकपा (माले) गठन भइसकेको थियो । त्यसपछि नेकपा मालेमा आबद्ध भए । माले हुँदै एमाले, एमाले फुटाएर माले, एकता गरेर फेरि एमाले र अहिले नेकपाको उपाध्यक्ष भएका छन् उनी । उनको ५१ वर्षे राजनीतिक यात्रा यही हो ।

यो यात्रामा उनका केही सबल पक्ष देखिन्छन् । जस्तो, उनी संगठनको काममा निरन्तर खट्न सक्थे । कतिसम्म भने, संगठनको काममा जहाँ खटियो, त्यहीँको खानपान, वेशभूषामा रमाउँथे । रूपन्देहीमा हली भएर एक दर्जन मानिसलाई सदस्य बनाएको उनी गौरवसाथ सुनाउने गर्छन् । भन्छन्, ‘रूपन्देहीको पश्चिमी सीमामा एक जना धनी किसानको घरमा उनका छोराछोरी पढाउने काम गर्थें । मसँग पढ्न अरू पनि आउन थालेपछि ती किसानसँग मिलेर स्कुल खोलें । तर, मेरो क्रियाकलाप मन नपराउनेहरूले स्कुल चल्न नदिएपछि म हली बनेरै त्यही गाउँमा काम गर्न थालें । बाह्र जना किसानलाई सदस्य बनाएको थिएँ ।’ (सूर्य मासिक, २०५० असोज अंक)

निरंकुश पञ्चायतकालमा जोखिम मोलेका, जेलनेल भोगेका वामदेवको सांगठनिक सक्रियता र जुझारुपन २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछिका सुरुआती वर्षमा पनि कायमै थियो । खासगरी कांग्रेसको गिरिजा सरकारविरुद्धका सडक आन्दोलनमा उनी अग्रमोर्चामा हुन्थे । भौतिक रूपमा धेरै खट्न सक्ने, कार्यकर्तालाई कजाएर काम लगाउन सक्ने उनको ‘क्रेज’ पार्टी पंक्तिभित्र थियो ।

२०५१ सालको मध्यावधि निर्वाचनमा एमाले पहिलो दल भएपछि अध्यक्ष मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा सरकार गठन भयो । तत्कालीन महासचिव माधव नेपाल, केपी ओली लगायतका शीर्षनेता सरकारमा सहभागी भए । वामदेवले त्यही बेला पार्टी सञ्चालनको जिम्मेवारी पाए । विधानमै नभएको उपमहासचिव पद सिर्जना गरेर उनलाई जिम्मेवारी दिइयो । त्यही विन्दुबाट उनको महत्त्वाकांक्षा चुलिन थाल्यो ।

नौमहिने अल्पमतको सरकार ढलेपछि उपमहासचिव पदको औचित्य पनि सकियो । पार्टीले उपमहासचिव पद खारेज गर्‍यो । तर, आफ्नो भूमिका खुम्चिएकामा वामदेवभित्र ‘तुष’ चाहिँ पलायो । बलियो हुँदै गएको एमालेको स्वास्थ्यका लागि त्यसपछिका दिन सुखद भएनन् । संसद्मा कसैको बहुमत नहुँदा गठबन्धन सरकारहरू गठन हुने, ढल्ने सिलसिला सुरु भयो । सरकार गठन/विघटनसँगै दलहरू आन्तरिक किचलो बढेर विभाजनको तहसम्म पुग्न थाले । एमाले विभाजित भयो र माले गठन भयो, वामदेवकै नेतृत्वमा ।

त्यो बेला वामदेवको व्यक्तित्व विरोधाभासपूर्ण बनेको थियो । सरकार ढाल्ने/बनाउने विसंगतिपूर्ण खेलका ‘नाइके’ झैं देखिएका थिए उनी । एकातिर सुरा–सुन्दरी, सुन काण्ड आदिमा मुछिएको एउटा विवादास्पद अनुहार थियो भने, अर्कातिर पार्टीभित्र महाकाली सन्धिको विपक्षमा उभिएर ‘राष्ट्रवादी’ नेताको छवि बनेको थियो । राष्ट्रियताप्रति संवेदनशील नेताको छवि बनाएका उनले माले विभाजन हुँदा महाकाली सन्धि असमान भएको अडान राखेका थिए । उनले भारतीय शासकवर्गलाई ‘प्रभुत्ववादी’ र अमेरिकालाई ‘साम्राज्यवादको नाइके’ भन्नुपर्ने अडान पनि राखे । राष्ट्रियताको मुद्दामा मत नमिलेर पार्टी विभाजन भयो । तर, विभाजनको कारक त्यो मात्रै थिएन । पार्टी र सरकारमा भूमिकाको भागबन्डा नमिल्दा आन्तरिक असन्तुष्टि बढेको थियो । पछि पुनः माले एमालेमै मिसिनुले पनि मुद्दाभन्दा प्रधान कुरा आन्तरिक असन्तुष्टि नै रहेको प्रस्ट्याउँछ ।

त्यसो त एमाले होस् वा अहिलेको नेकपा, प्रधान कुरा आन्तरिक किचलो, पदीय भागबन्डा, नेतृत्वको व्यवस्थापन, एकअर्काप्रतिको इगो आदि नै छन् ।

अहिले वामदेवलाई राष्ट्रिय सभामा पठाउने निर्णयकै कुरा गरौं । यो निर्णय पनि आन्तरिक गुटबन्दीको व्यवस्थापन नै हो । निश्चय पनि राष्ट्रिय सभा जाने पराजित अनुहारमध्ये वामदेव पहिलो होइनन् । तर, अरू पराजित जान हुने, वामदेव किन नहुने भनेर यो अलोकतान्त्रिक निर्णयको बचाउ गर्नु अर्को अविवेकी तर्क हुनेछ । पहिलो कुरा, अरू पनि पराजित अनुहार राष्ट्रिय सभा लगिनु भनेको जनमतको निर्मम अवमूल्यन हो । विभिन्न विषयका विज्ञ र राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरूलाई समेट्नुपर्ने राष्ट्रिय सभा जनताले अस्वीकार गरेका पात्रको व्यवस्थापन गर्ने थलो हुन सक्दैन । त्यसमाथि वामदेवको महत्त्वाकांक्षा त्यत्तिकै बढेको होइन । उनले राष्ट्रिय सभामा सीमित हुन होइन, मन्त्री बन्न जाँदै गरेको आफैं सगर्व घोषणा गरेका छन् । अझ केहीअघि त नेकपाका केही नेताले ‘संविधान संशोधन गरेर राष्ट्रिय सभा सदस्य पनि प्रधानमन्त्री हुन सक्ने व्यवस्था गर्ने’ भन्दै त्यसको असफल अभ्यास थालेका थिए । यी र यस्ता अलोकतान्त्रिक सोच र कर्मले वामदेवलाई यो स्तरमा झर्न उत्प्रेरित गरे ।

उसै त राजनीतिले बाटो बिराएको छ । पहिलोपटक कम्युनिस्टहरूले यति ठूलो जनमत पाए । राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय अवस्था अनुकूल हुँदा पनि ‘डेलिभरी’ गर्न नसकेर आम जनता निराश र असन्तुष्ट छन् । त्यसमाथि विधि मिच्ने प्रवृत्तिलाई मात्रै प्रोत्साहन गर्दा त्यसले राजनीतिलाई थप कमजोर बनाउँछ र लोकतान्त्रिक पद्धतिप्रति जनतामा अविश्वास अझ बढ्न सक्छ ।

व्यक्तिगत राजनीतिक करिअरकै कुरा गर्दा पनि पटकपटक मन्त्री/उपप्रधानमन्त्री भएका, पार्टीको शीर्षतहमा बसेका नेताले नैतिकता र सदाचार छोड्दा तिनको छवि पदमुखी र लोभी नेतामा सीमित हुन्छ । कुनै बखत हक्की, अडान राख्ने, संगठनको काममा गतिशील भएर खट्ने नेताको उपमा पाएका वामदेवमा पछिल्लो कालखण्डमा यस्तै दुर्बल पक्षहरू मात्रै हावी हुँदै गएका छन् । उनी जसरी पनि सत्ता र शक्तिको केन्द्रमा रहन चाहन्छन् । उनका एक निकट सहयोगी भन्छन्, ‘समकक्षी नेताहरूमध्ये प्रधानमन्त्री हुन नसकेकामा उनमा बढी नै कुण्ठा छ । त्यही कुण्ठाका कारण उनी कहिलेकाहीँ जेमा पनि सम्झौता गरिहाल्छन् ।’

यो बेला नेकपाभित्र मूलतः तीनवटा गुट छन् । केपी, प्रचण्ड र माधव गुट । वामदेव यी तीनमध्ये कहिले कुन गुटका लागि प्रयोग हुन्छन्, त कहिले कुन । शक्ति र पदीय लालसा देखाउनेबित्तिकै हौसिइहाल्ने स्वभाव भएकाले वामदेव धेरैपटक ‘एक्सपोज’ भएका छन् ।

पदका लागि जे पनि गर्न सक्छन् भन्ने सन्देश उनकै गतिविधिले दिने गरेका छन् । ‘आफैं आग्रह गरेर पदमा जानु कुनै पनि नेताका लागि सुहाउने विषय होइन,’ संगठनको काममा कुनै बखत वामदेवसँगै हिँडेका प्रश्रित भन्छन्, ‘न आर्थिक अभाव छ, न राजनीतिक भूमिका कम छ, त्यस्तो शीर्षतहमा पुगेको नेताले आफैं यो पदमा जान्छु भनेर लोभी देखिनु सुहाउने कुरा होइन ।’

वामदेव ‘प्रिभिलेज्ड’ नेता हुन् । विधानमै नभएको पदसमेत उनका लागि सिर्जना भएका छन्Ù कहिले उपमहासचिव, कहिले उपाध्यक्ष । तैपनि उनी सन्तुष्ट हुन सक्दैनन् र अलोकतान्त्रिक विधिबाट सांसद/प्रधानमन्त्री बन्ने प्रपञ्च गर्नतिर लाग्छन् भने, त्यसबाट उनको बचेखुचेको साख र विश्वसनीयता पनि बाँकी रहँदैन ।

प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिमा पद र सत्ता खोज्नु अस्वाभाविक होइन । तर, त्यो लोकतान्त्रिक विधिभित्र रहेर जनमतका आधारमा हुनुपर्छ । विधि कुल्चेर छिद्रबाट छिरी पदप्राप्तिमा लाग्दा आफ्नै राजनीति ‘खाल्डा’ मा पर्न सक्छ । ‘प्रतिक्रियावादी’ पुर्ने खाल्डो खन्दै गर्दा वामदेवले यो हेक्का राख्नु जरुरी छ ।

(शुक्रबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७७ १७:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कांग्रेसका सञ्‍जीवनी बुटी

नेपाली कांग्रेस यस्तो मोडमा छ जहाँ जबर्जस्त रूपान्तरणको खाँचो छ । त्यस्तो रूपान्तरणको सञ्जीवनी बुटी कोहीसँग छ भने, त्यो कांग्रेसको नयाँ पुस्तासँग मात्र छ ।
राजाराम गौतम

पछिल्लो समय नेपाली कांग्रेस मिडिया विमर्शको केन्द्रमा छ । दुई कारणले मिडियाले कांग्रेसलक्षित बहसलाई प्राथमिकतामा राखेका छन् । एक, यो पार्टीले आगामी फागुनमा महाधिवेशन गर्ने घोषणा गरेको छ ।

बुढ्यौलीले छोएका कतिपय र युवा पुस्ताका नेताले सभापति/महामन्त्रीजस्ता नेतृत्वदायी पदका लागि दाबा गर्न थालेका छन् । आम कार्यकर्तामा महाधिवेशनकेन्द्रित सक्रियता बढ्न थालेको छ । दोस्रो, पार्टी घेरोबाहिरको जनमतले पनि कांग्रेस नेतृत्व चुन्ने प्रक्रियालाई नियाल्दै छ । यो अघिल्ला महाधिवेशनजस्तै गुट र परिवारवादको चंगुलभित्रै रहेर कर्मकाण्डी हुन्छ वा यसले साँच्चिकै गतिशील नेतृत्व जन्माउँछ ? आम चासोको विषय भएको छ । यो आलेख पनि कांग्रेसको आगामी नेतृत्वकै विषयको सेरोफेरोमा केन्द्रित हुनेछ । कांग्रेसको प्राण भर्न कस्तो नेतृत्व, किन चाहिन्छ भनी विश्लेषण गर्नुअघि कांग्रेसको अहिलेको अवस्थाबारे संक्षिप्त चर्चा गरौं ।

आजको कांग्रेसप्रति जनताको अपेक्षा, भरोसा खासै छैन । पछिल्लो निर्वाचनको नमिठो पराजयले पनि कांग्रेसप्रतिको जनविकर्षण सिद्ध गरिसक्यो । यो विकर्षणलाई आकर्षणमा बदल्न कांग्रेसले यसबीच केही गर्न सकेन । प्रमुख प्रतिपक्षी दलको हैसियतले उसले राष्ट्रिय राजनीतिमा जुन खबरदारी र हस्तक्षेपकारी भूमिका खेल्न सक्नुपर्थ्यो, त्यो गर्न पटक्कै सकेन । सभापति शेरबहादुर देउवा सत्तारूढ नेकपाको ‘पोलिटिकल बिजनेस’ का एक साझेदारजस्ता मात्रै देखिए । संसद्मा गगन थापा बेलाबेला नगर्जिएका भए ‘कांग्रेस हराएको सूचना’ जारी गर्नुपर्ने अवस्था आइसकेको थियो ।

यस्तो टीठलाग्दो अवस्था भएको कांग्रेसतिर यो बेला जनताको नजर किन पनि सोझिएको छ भने, यो गर्विलो इतिहास भएको पार्टी हो । यसले नेपाली समाजको राजनीतिक रूपान्तरणमा उल्लेख्य भूमिका निर्वाह गरेको छ । राणाशाही फाल्दा, निरंकुश पञ्चायत उखेल्दा वा संविधानसभाबाट नयाँ संविधान घोषणा गर्दासम्म कांग्रेस अग्रमोर्चामै छ । यस्तो पृष्ठभूमि भएको पार्टी ‘सुध्रिएर आइहाल्छ कि’ भन्ने झिनो आश आम रूपमा पलाएको देखिन्छ ।

अन्यथा, कांग्रेस सत्तासीन हुँदाको अवस्था कम्ती निराशाजनक छैन । २०४६ सालपछिको लोकतान्त्रिक व्यवस्थाका विभिन्न चरणमा यो पार्टी धेरै समय सत्तासीन भयो । आन्दोलनको मोर्चामा कांग्रेस सशक्त देखियो, तर सत्ता सम्हाल्दा त्यो साख गुमायो । कुशासन, भ्रष्टाचार, बेथिति, राजनीतिक विसंगति र अपराधीकरण बढाउन यसको प्रधान भूमिका रह्यो । त्यसैले विकल्पमा कम्युनिस्टहरू आए । कांग्रेससँग आन्दोलनमा हातेमालो गर्दै आएका कम्युनिस्टहरू पछिल्लो डेढ दशकदेखि शासनसत्ता र राष्ट्रिय मुद्दाहरूमा हावी भए । कांग्रेस ‘पिछलग्गू’ मात्रै भयो । कम्युनिस्टहरूले उठान गरेको राजनीतिको प्रतिक्रियामा रमाउने अनि सत्तातिर मात्रै आँखा लगाउने कमजोर शक्तिका रूपमा कांग्रेस सीमित भयो ।

दुई ठूला कम्युनिस्ट पार्टी एक भएर सत्तामा हालीमुहाली गरिरहेका छन् । प्रतिपक्ष कमजोर हुँदा उनीहरूमा चरम शक्तिउन्माद छ । कुशासन, भ्रष्टाचार र बेथितिमा नेकपाले विगतको कांग्रेसलाई बिर्साएको छ । अग्रगामी र प्रगतिशील राजनीतिक व्यवस्था ल्याएपछि मुलुक/जनताको जीवनमा ‘खुसहाली’ ल्याउने वाचा गरेका कम्युनिस्टहरू कति निकृष्ट अवस्थामा पुगे भने, स्वयं कम्युनिस्ट पार्टीकै नेताहरूले छिःछिः र दूरदूर गर्नुपर्ने अवस्था आयो । हालै कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित एक कम्युनिस्ट नेता राम कार्कीको आत्मालोचित टिप्पणी भाइरल भएको छ । उनले भनेका छन्, ‘लेनिनले सुँगुर सफा गर्न सुँगुरको खोरमा प्रवेश गर्नुपर्छ भनेका थिए, सुँगुर नै बन्नु भनेका थिएनन् । तर हामी त सुँगुर नै भएर निस्कियौं ।’ सहकर्मीले सत्तारूढ नेतृत्वप्रति यो तहमा ओर्लेर टिप्पणी गर्नुपर्ने अवस्था आउनुले नेकपाभित्रको यति बेलाको उकुसमुकुस धेरै हदसम्म बयान गर्छ । कांग्रेसको आगामी नेतृत्व कस्तो होला भनेर उत्सुकता बढ्नुमा सायद यो पृष्ठभूमि र सन्दर्भले पनि काम गरेको छ ।

नेपालको राजनीतिमा बेलाबखत वैकल्पिक शक्तिबारे बहस हुन्छ । तर, आजसम्मको राजनीतिक शक्ति सन्तुलनको अवस्थाले कम्युनिस्टको विकल्प कांग्रेस र कांग्रेसको विकल्प कम्युनिस्ट मात्रै देखाएको छ । अरू साना दलले वैकल्पिक राजनीतिको अभ्यास र अभियान बढाए पनि त्यो बौद्धिक विमर्शको विषयमा सीमित छ । जनतालाई त्यसले न आकर्षित गर्न सकेको छ, न त आश जगाउन नै । दुई ठूला शक्तिलाई सुधारेर, यिनैभित्र रहेको तुलनात्मक उन्नत नेतृत्व अघि बढ्नुपर्छ भन्ने अहिलेको राजनीतिक परिवेश छ । यो पृष्ठभूमिमा कांग्रेसको आगामी महाधिवेशन र नेतृत्व परिवर्तनको बहस मिडिया, विश्लेषक, नागरिक समाज आदिको चासोको विषय भएको हो । के कांग्रेस यी चासो सम्बोधन गर्न समर्थ होला ? एकै छिन कांग्रेसको आगामी महाधिवेशनका मुद्दाहरूबारे चर्चा गरौं ।

कांग्रेस महाधिवेशनलक्षित कुनै मुद्दा उठेको छ भने, त्यो नेतृत्व परिवर्तनको विषयमा मात्रै केन्द्रित छ । पुरानो पुस्ता फेरि पनि नेतृत्व कब्जा गर्ने रणनीतिमा छ भने, एकाध नयाँ पुस्ताका नेताहरू पनि नेतृत्वकै दाबा गरिरहेछन् । बौद्धिक जमातले पनि मरणासन्न कांग्रेसमा प्राण भर्न गतिशील नेतृत्वको आवश्यकता औंल्याएका छन् । अर्का थरी विश्लेषकले चाहिँ बौद्धिक विमर्श र हस्तक्षेपबाट मात्रै यो पार्टीलाई विसर्जन हुनबाट जोगाउन सकिने तर्क राखेका छन् । यो बखत कांग्रेसको दुःख भनेकै नेता, नीति अनि त्यसको पूर्ण कार्यान्वयन हुन नसक्नु हो । अर्थात्, प्रस्ट नीतिसहित कार्यान्वयनको निश्चितता गर्न सक्ने गतिशील नेतृत्व यो बेला कांग्रेसको आवश्यकता हो । ‘गतिशील’ नेतृत्वका लागि कांग्रेसमा अहिले चलेका अभ्यास यस्ता छन् :

१. सभापति शेरबहादुर देउवा आफैं पुनः दोहोरिने ‘चालबाजी’ मा छन् । पुराना कांग्रेसी गच्छदारदेखि पुराना पञ्च सूर्यबहादुर थापाका छोरा सुनील थापासम्मलाई फर्काउन सफल देउवा भोटको अंकगणितलाई आफूअनुकूल बनाउन लागिपरेका छन् । बुथ कमिटीदेखि महाधिवेशन प्रतिनिधि छनोटसम्म आफूअनुकूल बनाउन देउवा गुट तल्लो तहसम्म सक्रिय हुन थालिसकेको छ ।

२. शशांक कोइराला, विमलेन्द्र निधि, प्रकाशमान सिंह आ–आफ्ना पिताहरूको योगदानको ब्याज असुल्दै नेतृत्वको दाबा गरिरहेका छन् ।

३. देउवाका समकक्षी र एकपटक पनि प्रधानमन्त्री हुन नसकेका रामचन्द्र पौडेलले नेतृत्वको स्वाभाविक दाबा गर्ने नै भए । उनी देउवा गुटको पराजयका लागि रणनीतिहरू तय गर्न व्यस्त छन् ।

४. गोपालमान श्रेष्ठ, शेखर कोइराला आदि पनि नेतृत्वको दाबी गर्दै छन् ।

५. युवा पंक्तिबाट कोही नलडे आफू सभापतिकै लागि लड्न तयार रहेको उद्घोष गगन थापाले गरेका छन् ।

६. प्रवक्ताबाट रिटायर्ड नहुने इच्छा व्यक्त गर्दै आएका विश्वप्रकाश शर्मा पनि महामन्त्रीमा लड्ने तरखरमा छन् ।

६० वर्ष पुग्नै लागेका अरू पनि थुप्रै ‘युवा’ नेता छन्, जो यसपालि कम्तीमा महामन्त्री लड्न चाहन्छन् । यस्तै–यस्तै आकांक्षाहरूको सम्बोधन गर्न कांग्रेसमा देउवा गुट, पौडेल–कोइरालाहरूको गुट अनि कृष्ण सिटौलाको तेस्रो धार सक्रिय छन् । सबैको ध्येय आफू कसरी सुरक्षित हुने र नेतृत्वमा पुग्ने भन्नेमै छ । कसैले पनि नेतृत्व परिवर्तन नीति र विचारका आधारमा हुनुपर्छ भनिरहेको छैन ।

आफूलाई नेता दाबी गर्दैगर्दा कुनै पनि कांग्रेसले किन चौधौं महाधिवेशनपछि कांग्रेस अघि बढाउने सूत्र के हो भन्न सकिरहेको छैन ? पार्टीको कार्यदिशा के हो ? यो अहिले सत्तारूढ नेकपाभन्दा के–के कुरामा फरक हुन्छ ? भोलि सत्तामा पुगेपछि यसले के ‘डेलिभर’ गर्छ ? के अब पनि ‘बीपीकै समाजवाद’ को अमूर्त बखान गरेर र ब्याज खाएर मात्रै कांग्रेस जीवन्त हुन सक्छ ? नेतृत्व परिवर्तनको बहस चल्दै गर्दा यो पक्ष बेवास्तामा पर्नु अनौठो छ । नेतृत्वको दाबी गर्नेहरूले कांग्रेसको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक सबै खाले नीतिबारे समाजलाई प्रस्ट रूपमा भन्नुपर्छ ।

त्यो किन पनि भने, कांग्रेसको जन्म राजासहितको उत्तरदायी शासन व्यवस्था बन्नुपर्छ भनेर भएको हो । २००६ सालमा जन्मिएयता कांग्रेसले स्वेच्छाचारी राजा होइन, संवैधानिक राजाको वकालत गर्दै, जनउत्तरदायी शासन व्यवस्थाको वकालत गर्दै आयो । यति बेला कांग्रेसले त्यो नीति छोडेको छ र मुलुक संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा छ । सात दशक लामो राजनीतिक यात्रापछि मुलुकमा संविधानसभाबाट संविधान मात्रै आएको छैन, संघीयता पनि लागू भएको छ ।

राजतन्त्र इतिहासको विषय बनिसकेको सन्दर्भमा कांग्रेसले आफ्ना नीतिलाई समयअनुरूप परिष्कृत गर्दै लैजान सक्नुपर्छ । कांग्रेसले नीतिगत रूपमा आफूलाई किन पुनर्जागृत गर्न सकेन भने, त्यहाँ ‘डाइनामिक लिडरसिप’ को अभाव रहिरह्यो । देउवा कांग्रेसका ‘फस्ट म्यान’, चारपटक प्रधानमन्त्री भएका व्यक्ति । पार्टीभित्र संरक्षण पाएका गुटका नेतालाई बाहेक गर्ने हो भने उनीप्रति आम रूपमा न कुनै भरोसा छ न त आकर्षण । गिरिजाप्रसाद कोइराला र कृष्णप्रसाद भट्टराईबीचको अन्तर्द्वन्द्वका उपज हुन्, देउवा । युवाकालीन राजनीतिमा कार्यकर्ता पंक्तिमा उनीप्रति आकर्षण रहे पनि सत्तामा मात बढ्न थालेपछि उनको छवि कलंकित हुँदै गयो । र, आज पार्टीको नेतृत्व गरिरहँदा पनि उनीप्रति जनमानसको भरोसा छैन ।

उनी मात्रै होइन, उनको विकल्पमा प्रस्तुत भएका रामचन्द्र होऊन् वा शशांक, प्रकाशमान, विमलेन्द्र, गोपालमान वा अरू यस्तै समकालीन नाम, ती सबै कांग्रेसको आजको अवस्थाप्रति कुनै न कुनै रूपमा जिम्मेवार छन् । कुनै बेला युवा कार्यकर्ताको धड्कन देउवा यो तहमा ‘पथभ्रष्ट’ हुनुमा परोक्षतः उनका समकालीनहरूको पनि भूमिका छ । त्यसमाथि पटक–पटक कांग्रेस सत्तासीन हुँदा यी नामहरू नै सत्ताको वरिपरि रहे । अर्थात्, यिनको परीक्षण भइसकेको छ र सफल भएका दृष्टान्त भेटिँदैनन् ।

कांग्रेस यस्तो मोडमा छ, जहाँ सामान्य सुधार गरेर हुन्न, एउटा जबर्जस्त रूपान्तरणको खाँचो छ । त्यस्तो रूपान्तरणको सञ्जीवनी बुटी कोहीसँग छ भने, त्यो कांग्रेसको नयाँ पुस्तासँग मात्रै छ । गगन थापाको पुस्ताले मरणासन्न कांग्रेसमा प्राण भर्न सक्छ । गगन थापाको पुस्ता भन्नाले उनी एक्लै होइनन् । उनको साथमा विश्वप्रकाश शर्मा, प्रदीप पौडेललगायतको आश गर्नलायक युवाहरूको लामो सूची बन्न सक्छ, जसले एकै ठाउँमा उभिएर कांग्रेस रूपान्तरणको नयाँ प्रयास गर्न सक्छन् ।

गुट र ठूला नेताको फेरो समातेर राजनीतिक सुरक्षाको खोजी गर्ने प्रवृत्ति कांग्रेसमा रोगकै रूपमा छ । यो रोगबाट मुक्त हुन सके मात्रै कांग्रेसले वृद्ध र ‘आउटडेटेड’ नेताहरूबाट त्राण पाउन सक्छ । गगन थापा पुस्ताको कुनै कमजोरी छैन भन्ने होइन । माथि भनिएझैं यो पुस्ताले जुन स्तरमा पार्टीमा वैचारिक हस्तक्षेप गर्न सक्नुपर्थ्यो, त्यो गर्न सकेको छैन । तर, आम जनताप्रति थोरै भए पनि कांग्रेसप्रति आशा–भरोसा छ भने त्यो यही पुस्ताको देन हो । त्यसकारण पनि यो पुस्तालाई एकपटक परीक्षण हुने मौका कांग्रेसले दिनैपर्छ ।

सधैं गुट, गिरोह र परिवारवादकै चपेटामा पर्ने कि राष्ट्रिय आवश्यकता, समाजको मत र विवेकको फ्रयोग गर्ने ? आम कांग्रेसीजनले सोच्ने बेला आएको छ ।

ट्विटर : @Rajaramgautam

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७७ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×