सामूहिक नेतृत्वले दलभित्र द्वन्द्व- विचार - कान्तिपुर समाचार

सामूहिक नेतृत्वले दलभित्र द्वन्द्व

सामूहिक नेतृत्वबाट पैदा हुने आन्तरिक द्वन्द्व भनेको बल्झिइरहने समस्या हो । पद्धतिमै सुधार गर्न सके यसबाट मुक्त हुन सकिन्छ ।
कृष्ण हाछेथु

सम्भवतः नेपाल दक्षिण एसियामा यस अर्थमा अपवाद हो, यहाँका ठूला राजनीतिक दलहरू सामूहिक नेतृत्वको सकसमा चलेका छन् । अहिले भारत मोदीको, पाकिस्तान इमरान खानको, बंगलादेश शेख हसिनाको र श्रीलंका महिन्दा राजपाक्षको एकल नेतृत्वमा सञ्चालित छन् ।

नेपालका प्रधानमन्त्री केपी ओलीसँग त्यस्तै हुने महत्त्वाकांक्षा नभएको कहाँ हो र ? पहिलो संविधानसभामा अप्रत्याशित विजय हासिल गरेपछि हरेक माओवादी नेता–कार्यकर्ताको मुखमा झुन्डिएको ‘राज्यशक्ति कब्जा’ गर्ने कुरा व्यवहारमा कसरी उतारिन्छ भनी ओली सरकारले देखाइदिएको छ, चाहे लोकतन्त्र दलतन्त्रमा र दलतन्त्र गुटतन्त्रमा किन नसाँघुरियोस् । कौटिल्य र मेकियाभेलीले थमाएको साम, दाम, दण्ड, भेदको एकसाथ प्रयोग गरी शासन सञ्चालन कसरी गरिन्छ भन्ने विषयमा प्रधानमन्त्री ओलीले आफूलाई एक चतुर खेलाडीका रूपमा दर्ज गरेका छन् । सके त उनले पनि चीनका सी चिनफिङ र उत्तर कोरियाका किम जोङ–उनको हाराहारीमा सर्वशक्तिमान हुन चाहेकै होलान् ।

संसद्को कुल सदस्यसंख्यामा पुग–नपुग दुईतिहाइ, ७ मध्ये ६ वटा प्रदेशमा बहुमत, साथै कुल ७५३ स्थानीय सरकारमा करिब ६० प्रतिशतमा सत्तासीन भएको शक्तिशाली राजनीतिक दल नेकपाका नेता हुन् ओली । उनी नेकपाका नम्बर एक अध्यक्ष पनि हुन् । राजनीतिक आस्थाका कारण १४ वर्षको जेलबास उनको प्रमुख राजनीतिक धरातल हो । भारतविरोधी परम्परागत नेपाली पहाडे राष्ट्रवादलाई सगरमाथाको शिखरसम्म पुर्‍याउनु उनको राजनीतिक पुँजी हो । भारत र मधेसी दलको संयुक्त प्रयासमा ६ महिनासम्म नाकाबन्दी लम्बिँदा त्यसको विरोध गर्ने, भारतसँग विवादित भूमि (कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा) लाई संविधान संशोधन नै गरेर नेपालको नक्सामा समेट्ने, त्रेतायुगमा अवतार लिएका रामको जन्मभूमि अयोध्या नेपालमा रहेको दाबा गर्ने, अंगीकृत नागरिकता प्राप्त गर्ने विषयलाई जटिल बनाउनेजस्ता सबै काम ओलीकै कमान्डमा भएका हुन् । उनको अर्को राजनीतिक पुँजी भनेको सपना देखाउने कला हो जसलाई अंग्रेजीमा ‘पपुलिजम’ भनिन्छ । ‘समृद्ध नेपाल र सुखी नेपाली’ का लागि घरघरमा ग्यासको पाइपलाइन, भूपरिवेष्टित देशमा पानीजहाज, हिमाल छेडेर रेल चलाउने (यद्यपि सुदूर भविष्यमा यी कुरा असम्भव नहुन सक्छन्) आदि केही उदाहरणीय नारा हुन्, जुन वर्तमान अवस्थामा न सम्भव छन् न त प्राथमिकताकै विषय हुन् । उग्र राष्ट्रवाद र ‘पपुलिस्ट’ नारामा उदय भएको नेताको छवि भनेको कला र कथाविहीन सिनेमाजस्तै हो जो हेरिन्जेल मनोरञ्जनात्मक त हुन्छ, त्यसपछि फासफुस । नीति, विचार, सिद्धान्त, आस्थाका आधारमा स्थापित नेतृत्व– जस्तै : विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, गणेशमान सिंह, पुष्पलाल श्रेष्ठ, मनमोहन अधिकारी, मदन भण्डारी– पुस्तौंपुस्तासम्म स्मरणीय र पूजनीय हुन्छ । भिन्न सन्दर्भमा केपी ओलीलाई पनि भीमसेन थापा, जंगबहादुर राणा र महेन्द्र शाहसँग तुलना गरिन्छ होला । आजको दिनमा नेपालका जिउँदा नेताहरूमा सत्ता, शक्ति र प्रभावको दृष्टिकोणबाट हेर्दा ओली नै अग्ला देखिन्छन् ।

तर नेपालका प्रधानमन्त्री सी चिनफिङ र किम जोङ–उनजस्ता हुनै सक्दैनन् । चीनमा माओ त्सेतुङपछि सी चिनफिङ चुनौतीविहीन नेता किन भए भने, चीनमा राज्य/सरकार प्रमुख सत्तारूढ दल (चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी) को अध्यक्ष र लालसेनाको सर्वोच्च कमान्डर पनि हुन्छ । प्रधानमन्त्री ओली सरकार प्रमुख त हुन् र साथै आजका दिनसम्म सत्तारूढ दल नेकपाका ‘प्रथम’ अध्यक्ष पनि, तर सेनाका कमान्डरचाहिँ होइनन् । साथै चीन र उत्तर कोरियामा नभएका तीन कुरा नेपालमा छन् । एक, राजनीतिक स्वतन्त्रता । संख्यामा थोरै भए पनि सचेत व्यक्तिहरूले सरकारले गरेका नराम्रा काममा खबरदारी गरिरहेका छन् । दुई, प्रतिपक्ष दल जसले सरकारको कामलाई सधैं औंला उठाइरहेको हुन्छ । यद्यपि प्रुमख प्रतिपक्ष दल नेपाली कांग्रेसलगायत सरकारबाहिर रहेका अन्य दलको भूमिका अपेक्षाकृत कमजोर र प्रभावहीन भएको जनगुनासो छ । तीन, सत्तारूढ दल नेकपामा सामूहिक नेतृत्वको व्यवस्था छ । यी तीन कुराले जननिर्वाचित सरकारलाई बेलगाम शासक बन दिँदैनन् । सिद्धान्ततः सामूहिक नेतृत्वले जिम्मेवारीमा सहकार्य र निर्णय प्रक्रियामा सहमति खोज्छ र यस अर्थमा मात्र यो लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो ।

समग्रतामा हेर्दा सामूहिक नेतृत्व लोकतन्त्रको बाधक हो र संसदीय व्यवस्थाको मर्मविपरीत पनि छ । प्रयोगको हिसाबले नेपालमा सहमति भनेको मूलतः सत्ता र शक्तिको भागबन्डा नै हो । तसर्थ यो द्वन्द्वको जड बनेको छ । सामूहिक नेतृत्वमा रहेका नेताहरूको व्यक्तित्वको टकराव, उनीहरूको व्यक्तिगत स्वार्थ र महत्त्वाकांक्षाका लागि हुने संघर्ष अनि सत्ता र शक्तिको भागबन्डामा असन्तुलनले नै दलभित्र गुटगत आन्तरिक तनाव जन्मने गरेको छ । यसबाट पैदा हुने दुष्परिणामले गर्दा सरकार सधैंजसो अस्थिर हुने गरेको छ । २०४६ सालमा बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापनापछिका तीन दशकमा २४ पटक सरकार फेरिए, तीमध्ये केही अपवादबाहेक सबैजसो सरकार अल्पायुमै गिरे र त्यसको मूल कारण सत्तारूढ दलभित्रको सामूहिक नेतृत्वको अवस्था र त्यसबाट उत्पन्न आन्तरिक झगडा नै हो । ओली सरकारले पनि त्यही नियति भोग्नुपर्ने सम्भावनाको संकेत सत्तारूढ नेकपामा चलिरहेको अन्तहीन आन्तरिक खिचलोले गरेको छ ।

पूर्वएमाले अर्थात् अहिलेको नेकपाको प्रमुख पक्ष, झापाली समूहका रूपमा जन्मँदैदेखि एक वा अर्को स्वरूपमा सामूहिक नेतृत्वमा चल्दै आएको दल हो । यसको भावलाई अनादर गर्दा एक समयका शक्तिशाली महासचिव सीपी मैनाली बलपूर्वक २०३९ सालदेखि रिङबाहिर पारिए । झलनाथ खनाल पार्टीको उच्च पदमा पदासीन त भए तर दुवैपल्ट रिक्तस्थान पूर्ति गर्न; पहिलोपल्ट सीपी मैनालीको बहिर्गमन र मदन भण्डारीको आगमनका बीचमा र दोस्रोपल्ट पहिलो संविधानसभामा पार्टीको पराजयका कारण माधव नेपालले राजीनामा दिएदेखि दलको पछिल्लो महाधिवेशनबाट केपी ओली अध्यक्षमा निर्वाचित नभएसम्म । मदन भण्डारीको पालाको एमालेको सामूहिक नेतृत्वको रूप २०१५–१७ सालतिरको नेपाली कांग्रेसको चारखम्बे नेतृत्व (विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, सुवर्णशमशेर, सूर्यप्रसाद उपाध्याय र गणेशमान सिंह) को चरित्रसँग मिल्दोजुल्दो छ, जुन एक जना प्रभावशाली नेताको छत्रछायामा चल्छ । माधव नेपाल नेतृत्वको पालामा पनि दलभित्रको सामूहिक नेतृत्वको अभ्यासमा उतारचढाव भएको देखिँदैन । यद्यपि पूर्वमार्क्सवादी पार्टीबाट आएका मनमोहन अधिकारी बाँचुन्जेल एमालेको अध्यक्षमा पदासीन थिए, तथापि उनको हैसियत प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित हुँदा पनि मानार्थमै सीमित थियो । तर केपी ओली मनमोहन अधिकारीजस्ता होइनन्, न त पुष्पकमल दाहाल नै त्यस्ता हुन्; दुवै महत्त्वाकांक्षी छन् । पूर्वएमाले र माओवादी केन्द्रको एकीकरणबाट दुई वर्षअघि जन्मेको नेकपाको अहिलेको सामूहिक नेतृत्वको निर्माणमा सत्ता साझेदारी र हस्तान्तरणको कुरा अभिन्न रूपमा जोडिएको छ ।

अहिले नेकपाभित्र चर्केको त्रिकोणात्मक शक्तिसंघर्षका धेरै आयाम छन् । एउटा पक्ष हो— प्रचण्डबाट पुष्पकमल दाहालमा खस्केको व्यक्तिको महत्त्वाकांक्षा र असुरक्षाको भावना । पछिलो निर्वाचनले पैदा गरेको स्वाभाविक राजनीतिक शक्ति सन्तुलन भनेको त्रिशंकु संसद् हो, जसमा तेस्रो ठूला दलको हैसियतले सत्ता समीकरणको साँचो माओवादीसँग हुन्थ्यो । तर दाहालले अर्को विकल्प रोजे, अढाई वर्षपछि आफैं प्रधानमन्त्री हुने सर्तसहित एमालेसँग एकीकरण । सँगै भागबन्डा पनि, दुईमध्ये एक अध्यक्ष र संगठनमा ४० प्रतिशत प्रतिनिधित्व । एकीकरणका बेला संसदीय दल वा केन्द्रीय समितिका ४० प्रतिशत सदस्यले चाहेमा वैधानिक रूपमा पार्टी फुटाउन सकिने प्रावधान थियो । तर राजनीतिक दलसम्बन्धी ऐनमा गरिएको संशोधनपछि दुवैमा ४० प्रतिशत चाहिने भएपछि दाहालको मोलमोलाइ गर्ने एउटा कार्ड भुत्ते भयो । कहिलेकाहीँ एकीकरण गरेर गल्ती गरेको महसुस गरे पनि फर्कने ढोका बन्द भयो । तसर्थ उनले आलोपालो प्रधानमन्त्री हुने पहिलेको लिखित सम्झौता र संगठनको कार्यकारी अध्यक्ष बन्ने कुरा लिएर सौदाबाजी गरे । प्रधानमन्त्री ओलीको महत्त्वाकांक्षाले गर्दा कुनै पनि सम्झौताले काम गरेन । प्रतिकूल अवस्थामा पनि आफ्नो अपरिहार्यता स्थापित गर्ने एउटा सूत्र त बाँकी नै थियो दाहालसँग । त्यो हो– दलभित्र विपरीत विचार वा स्वार्थ बोकेका नेताहरूबीचको द्वन्द्वमा खेल्ने । हिजो माओवादी हुँदा यो सूत्र मोहन वैद्य र बाबुराम भट्टराईबीचको वैचारिक द्वन्द्वमा र अहिले पूर्वएमालेका ओली र नेपालबीच गुटगत प्रतिद्वन्द्वितामा प्रयोग भयो । सुनिन्छ, कार्यदलले समस्या समाधानको फर्मुला सिफारिस गरेको छ रे । त्यो भनेको सरकार सञ्चालनमा ओलीको र संगठन परिचालनमा दाहालको अहम् भूमिका हुने हो । तर यो तत्कालका लागि थामथुम पार्ने पुडिया मात्र हो ।

सामूहिक नेतृत्वबाट पैदा हुने आन्तरिक द्वन्द्व भनेको बल्झिइरहने समस्या हो । हठात् र बलात् समाधान खोज्यो भने प्रत्युपादक पनि हुन सक्छ । पद्धतिमै सुधार गर्न सके यसबाट मुक्त हुन सकिन्छ । त्यो भनेको हार्नेले मैदान छोड्ने हो, जुन परिपाटी स्थापित र विकसित लोकतान्त्रिक देशहरूले अपनाउने गरेका छन् । खेल नकआउटका आधारमा हुनुपर्ने हो, तर नेपालका राजनीतिक दलहरूमा अन्तहीन र नटुंगिने लिग चल्छ; एउटा मैदानमा पछारिए अर्को मैदानबाट प्रवेश गर्ने । यसबाट मुक्त हुने उपाय हो– व्यक्तिविशेषले पार्टी संगठनको जुन पदमा हार्छ त्यो पदमा उसलाई त्यसपछिका दुईवटा अधिवेशनसम्म प्रतिस्पर्धा गर्न नदिने । त्यस्तै राज्यको निर्वाचित एकाइ (गाउँपालिका/नगरपालिका, प्रदेश र संघ) मा प्रतिस्पर्धा गर्दा हारेको व्यक्तिले अर्को दुई कार्यकालसम्म त्यही पदमा उम्मेदवार हुन नपाउने । हेर्दा खास महत्त्वपूर्ण नदेखिए पनि यो विधिले एकातर्फ सामूहिक नेतृत्वको सम्भावना न्यून गर्छ भने, अर्कातर्फ राजनीतिलाई सीमित व्यक्तिको साँघुरो घेराबाट मुक्त गरेर नयाँ प्रतिभाहरू प्रवेश गर्ने सम्भावनाहरू बढाउँछ, जसलाई अंग्रेजीमा ‘सर्कुलेसन अफ इलिट’ भनेर बुझ्न सकिन्छ । यो विधि र पद्धतिको महत्त्व समयमै किन बुझौं भने, यो वर्षको अन्तमा– यदि कोरोनाले अवरोध गरेन भने– ठूला दलहरूको राष्ट्रिय अधिवेशन हुँदै छ ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७७ ०८:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आयुर्वेदको विस्थापन : आफ्नै पाइला मेट्दै

‘बा र बाजेको पालामा हाम्रोमा राणा र राजादेखि जनतासम्मको घुइँचो हुन्थ्यो, तर हाम्रा पालामा त विदेशी मात्रै उपचारमा आउँछन् । उनीहरू त यहाँ हुँदा मात्र हैन,स्वदेश पुगेर पनि मलाई यस्तो भयो के खाने, औषधि पठाइदिनुस् भन्छन् ।’
बिनु पोखरेल

हाम्रो मौलिकता कतातिर गयो मूलस्थली हो कता ?भाषाभूषण भेष संस्कृति कला आदर्श शैली कता ?कस्मा छन् थरका थला तल हुँदा थारू कसोरी भयो ?जेठो वेद हिमाल हो सकलको कैलाश साक्षी छ यो ।।

योगी नरहरिनाथका हस्तलिखित उपर्युक्त पंक्तिमा हाम्रा जीवनशैलीमा भित्रिएका बित्पाते प्रवृत्तिको चिन्ता छ । यस लेखको उठान पनि यही हो, संसारले आफ्नो बनाउन उद्यत रहेका हाम्रो जीवनशैली र संस्कृति हामी आफैं भने छोडेर कहाँ जान खोजिरहेछौं ।

हामीले आफ्ना धेरै संस्कृति त गुमाइसकेका छौं । खाना खानुअघिसम्म लगाएका लुगा फेरेर सेतो धोती लगाई हातपाउ धुने, पलेटी कसेर बस्ने, खाना चढाएर खाने, नबोली खाने, अन्त्यमा अलिकति खाना जनावर वा चराचुरुंगीलाई दिने परम्परा कति जीवनोपयोगी रहेछ ! धर्मको ठेक्का लिनेदेखि वर्ग हटाउन लागेका उग्र क्रान्तिकारीसम्म सबैका आदर्श पूरापूर समेटेको छ हाम्रो वैदिक संस्कृतिले । तर बारीभरि भएको हीरा बेच्न लैजाने दुःखका कारण बारी नै बेच्ने मूर्खको कथाभन्दा फरक छैन हाम्रो अवस्था । अहिले कोरोना महामारीले हाम्रो आइसोलेसन संस्कृति सुसंस्कृत जीवनका लागि कति उत्कृष्ट थियो भनेर सम्झाइदिएको छ । नमस्कार संस्कृति मात्र पनि कति प्रयोगात्मक रहेछ, यस बेला संसारले यसैको सिको गरिरहेबाट बुझ्न सकिन्छ । पहिला आयुर्वेद के हो, त्यो हेरौं ।

आयुर्वेद अर्थात् उमेरको शास्त्र

वेदहरूमध्ये आयुर्वेद हाम्रो जीवनका सबै पाटा जोडिएको ग्रन्थ हो । आयुर्वेद संस्कृत शब्द हो । यो शब्द आयुस् र वेदको समास भएर बनेको छ । आयुस् भनेको आयु र वेद भनेको ज्ञान या शास्त्र । आयुर्वेदको अर्थ आयुको शास्त्र अथवा जीवनशास्त्र भन्ने हुन्छ । आयु कसरी लामो बनाउने, आयु रहुन्जेल कसरी स्वस्थ रहने, स्वस्थ रहन के गर्ने/नगर्ने आदि सदाचारदेखि रोग लाग्दा मात्र हैन रोगै लाग्न नदिन के गर्ने भन्ने विषयको समग्र शास्त्र हो आयुर्वेद । आयुर्वेदले वात, पित्त र कफमा केन्द्रित भएर उपचार गर्छ । अर्थात्, शरीरमा पस्ने तीन कुरा विचार, खाना र हावा दूषित भयो भने हामी बिरामी हुन्छौं । उपचार भनेको औषधिभन्दा धेरै विचारशुद्धि हो, जुन हाम्रा संस्कृतिले नै बोकेर आएका छन् ।

केही समयअघि प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले यहाँको हावापानी राम्रो भन्दा हावा प्याक गरेर सप्लाई गरौं भन्दै विद्वान् महानुभावहरूले उडाउनुभयो । उहाँहरूले इतिहासविद् महेशराज पन्तले ४१ वर्षअघि लेख्नुभएको कुरा हेर्नुपर्ने म ठान्दछु— शुक्लयजुर्वेद, वाल्मीकि रामायण, महाभारत र आयुर्वेदको शल्यक्रियासम्बन्धी ग्रन्थ सुश्रुतसंहिताको सबैभन्दा पुरानो लेखोट नेपालको पुस्तकालयमा भेटियो । कहीँ रहन नसकेको हजार वर्षअघिको त्यो पुस्तक हाम्रा पुस्तकालयमा उस्तै रहनुमा नेपाल खाल्डोको समशीतोष्ण हावापानी हो (पन्त, अन संस्कृत एजुकेसन, सन् १९७९, पृ. १११–११२ ) ।

आयुर्वेदले भन्छ, २,००० मिटरभन्दा अग्ला पहाडका सबै वनस्पति जडीबुटी हुन् । नेपालमा बाह्रै महिना हिउँ पर्ने उच्च हिमाली भूभाग १५ प्रतिशत छ, जहाँको जडीबुटी मात्र हैन माटो र पानी पनि औषधि मानिन्छ । समयसमयमा हिउँ पर्ने ६८ प्रतिशत भूभाग छ नेपालमा, जहाँ बहुमूल्य जडीबुटी र वनस्पति पाइन्छन् । वेदमै भनिएको छ, हिमाली क्षेत्रका त प्राकृतिक हावा, पानी र माटो पनि औषधि हुन् । अथर्ववेदमा भनिएको छ, यदि केही गर्दा रोग सन्चो भएन भने हिमालमा गएर बस (अथर्ववेद प्रथम काण्ड, रोग उपशमन सूक्त, अपांभेषज सूक्त) ।

तराईका भावर क्षेत्रमा तपस्या गर्न सकिने कुरा भएन । त्यसैले योग, ध्यान र आयुर्वेदको केन्द्र भूमि, भारतवर्षका अधिकांश ऋषिले तपस्या गरेको तपोभूमि हो— नेपाल । आफ्ना संस्कृतिलाई असभ्य ठानेर हामीले हाम्रो होइन भन्यौं, अरूले आफ्नो बनाउँदै गए । आज योग र आयुर्वेदमा भारतको नाम छ । भारत मात्र हैन, अहिले पश्चिमाहरूले अविकास, गरिबी, सूचनाको कम पहुँचको बावजुद नेपालीहरू किन यति खुसी छन् भनेर खोजी गरे र यसको कारण एलोप्याथीको कमभन्दा कम प्रयोग र आयुर्वेद उपचार पद्धति रहेको ठम्याए । त्यसैले उनीहरूले हाम्रो योग, ध्यान, तपस्याको पश्चिमीकृत शब्द नै बनाएर आएका छन् । अब कहिलेदेखि आयुर्वेदमा आफूलाई पारंगत भन्दिन्छन्, अनि हामी हेरेको हेर्‍यै हुन्छौं ।

आयुर्वेद ब्रह्माण्डको उत्पत्तिसँगै आएको ज्ञान हो । तर हामीसम्म आइपुग्नका लागि हजारौंहजार वर्षको अनुभव यसमा मिसिएको छ । एउटा एलोप्याथिक औषधि आज तयार भयो भने भोलि त्यसको ठाउँमा अर्को तयार गर्नुपर्छ किनकि त्यसले काम गर्न छोडिसक्छ । आयुर्वेद १० हजार वर्षअघि पनि जे थियो, अहिले पनि त्यही छ किनकि यो प्राकृतिक हो । यस्तो सशक्त ज्ञान हामी खोज गर्न त सक्दैनौं–सक्दैनौं, आफ्ना पुर्खाले तयार गरेका यस्ता ज्ञानको संरक्षणका लागि कसैले केही भनिहाल्दा पनि त्यसबारे बुझ्नुको साटो आफ्नो बाँझो बुद्धिमा पानी पस्न नदिन समय खर्चिरहन्छौं ।

हामी आफ्ना यस्ता संस्कृति छोडेर एलोप्याथीतिर भीड लागिरहँदा विदेशीहरू भने आयुर्वेदिक उपचारमा घुइँचो लागेका छन् । आयुर्वेदसम्बन्धी अध्ययन गर्दैगर्दा म एक दिन काठमाडौंस्थित असनको पीयूषवर्षी औषधालयमा पुगेकी थिएँ, जुन १५० वर्षदेखि सञ्चालनमा छ । पुस्तौंदेखि उपचारमा संलग्न हुँदै आएका त्यस औषधालयका सञ्चालक मधुवज्र वज्राचार्य भन्नुहुन्छ, ‘बा र बाजेको पालामा राणा, राजादेखि जनतासम्मको घुइँचो हुन्थ्यो, तर हाम्रा पालामा त विदेशीहरू मात्र उपचारमा आउँछन् । उनीहरू त यहाँ हुँदा मात्र हैन, उतै घर पुगेर पनि मलाई यस्तो भयो के खाने, औषधि पठाइदिनुस् भन्छन् । अनि यहाँबाट पठाउने गरेको छु ।’

नेपालमै पनि धेरै जना अस्पतालका रिपोर्ट बोकेर आफूकहाँ आउने गरेको बताउनुहुन्छ, दस पुस्तादेखि आयुर्वेदमार्फत उपचार गराउँदै आएको नेपालको सबैभन्दा पुरानो श्रीकृष्ण औषधालयका सञ्चालक वसन्त । हामी कस्ता छौं भने, आयुर्वेदमा औषधिको पनि औषधि भएको भन्दै वेद शास्त्रहरूमा सर्वौषधि भनिएको बेसार बिहान पानीमा र बेलुका दूधमा राखेर खाएरै बेसारको खिल्ली उडाउँछौं । बेसारलाई उडाएर हामीले आफ्नै संस्कृतिको, आफ्नै जीवनशैलीको खिल्ली उडायौं र ताली पिट्यौं । आकाशतिर हेरेर थुक्नु बराबर होइन यो ?

हाम्रा यस्तै स–साना स्वार्थका कारण नेपालमा एलोप्याथी भित्र्याउने मात्र हैन, सिंहदरबार वैद्यखानालाई फस्टाउन नदिने प्रयाससम्म भए । हाम्रा घरका औषधि हेला हुन थालेपछि भारतीय आयुर्वेद कम्पनीहरू यहाँ भित्रिए । अनि यहाँका जडीबुटीहरूलाई उनीहरूले निर्बाध रूपमा लगिरहे ।

इतिहासविद् महेशराज पन्तका अनुसार, इसाई पादरीले ल्याएका औषधिले आयुर्वेदिक औषधिलाई विस्थापित गर्दै लगेका हुन् । चर्च बनाउने पादरीहरूले औषधि बोकेर ल्याए । हाम्रो खरानी–पानीको ठाउँमा सिंगै गाउँलाई जुकाको औषधि खुवाए र उनीहरूले एलोप्याथी औषधिका साथमा हाम्रो मन पनि जिते । यसरी धर्मान्तरण र आयुर्वेदबाट एलोप्याथीमा सार्ने काम पादरीहरूले गरेका थिए । कुनै बेला सहरमा एलोप्याथी नै आउँदा पनि नेपाली उत्पादन किन्नुपर्छ, एलोप्याथीले हाम्रो पैसा बिदेसिन्छ भन्ने अभियान नै चल्थ्यो । पैसा बाहिर नजाओस् भनेर पनि मान्छेहरू आयुर्वेद नै प्रयोग गर्थे । अहिले त मुखले राष्ट्र र राष्ट्रियता अलाप्ने तर काम पराईकै लागि गर्ने भैसकेका छौं हामी ।

एलोप्याथी नआउँदा घाउ चिर्ने काम वैद्य मात्र हैन, नाउहरूले पनि गर्थे । आयुर्वेदको उपचारबाट रोग सन्चो हुने मात्र हैन, काटेका ठाउँहरूमा दागै रहन्नथ्यो । रोगको उपचारलाई व्यावसायिक मात्र हैन, सामाजिक सेवाको कोणबाट हेरी आयुर्वेदको अध्ययन सशक्त बनाई अघि बढाउनुको साटो एलोप्याथी भित्र्याइयो । सन् १९४० को दशकअघिसम्म, एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग गर्न नथालिएसम्म आयुर्वेदीय र एलोप्याथिक उपचार पद्धतिमा खास फरक थिएन । अष्टांग आयुर्वेदमध्ये सात अंग क्रमशः प्रयोगमा आउन छोडेपछि आयुर्वेदलाई साँच्चै भन्ने हो भने कायचिकित्साले मात्र धानिरहेछ । ३० वर्षसम्म नेपालको हर्ताकर्ता बनेका जंगबहादुरसमेत चिरफार गर्नुपरे एलोप्याथीको उपचारमा जान्थे, होइन भने औषधिचाहिँ आयुर्वेदकै खान्थे भनी तात्कालिक ब्रिटिस दूतावासका डाक्टर ओल्डफिल्डले लेखेको भनेर उपर्युक्त पुस्तकमा पन्तले उल्लेख गरेका छन् ।

अहिलेका औषधिको आविष्कारको पहिलो ज्ञानका रूपमा रहेको आयुर्वेदमा पनि चरक र सुश्रुतसहिंता अग्रभागमा छन् । चिकित्सा पद्धतिले आयुर्वेदका ज्ञाता सुश्रुतलाई चिकित्सा पद्धतिकै पिताका रूपमा चिन्छ । भोल्तेयर र मुलरलाई पछ्याउने हो भने पनि उनीहरूको हरेक खोजमा वेद र उपनिषद्का चर्चा भेटिन्छन् । संसारले ज्ञानको खानीका रूपमा हेरेको पूर्वको शिक्षा सनातनी, जैन र बुद्ध धर्मका गुरुहरूले अध्यात्मतिर डोर्‍याएपछि आयुर्वेदको अध्ययन र यसको प्रयोगमा कमी आउँदै गएको हो । सयौं वर्षदेखि संस्कृत विद्याका अरूअरू शास्त्रमा जस्तै आयुर्वेदमा पनि नयाँ–नयाँ आविष्कार र खोज बन्द भएको छ । एलोप्याथी मिसाई आयुर्वेदको नाउँमा चलाइएको खिचडी पढाइ, मल्टिनेसनल कम्पनीको कस्मेटिक प्रचारमा जनता मात्र हैन सरकार पनि परेपछि भने आयुर्वेदको प्रभाव झनै खुम्चिन पुग्यो । अझ खानदानी वैद्यहरूले पनि पूरै आयुर्वेद थाम्न नसकी कामचलाउ रूप मात्र कायम राखेकाले आयुर्वेद अनाथ बन्न पुगेको छ । तैपनि ती वैद्यहरूले जेनतेन जुन काम गरेका छन्, त्यसको प्रशंसा नगरी सुखै छैन ।

पुस्तौंदेखि पशुपतिको घाट कुर्न पुर्‍याइएकाहरूलाई बचाउने घाटे वैद्यहरू पनि आयुर्वेद के हो भन्ने कुराका साक्षी हुन् । त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई तिनले थप २० वर्ष बचाएका उदाहरण धेरै छन् । अस्पताल नै नदेखी सय वर्ष स्वस्थ भएर बाँचेकाहरू अहिले पनि हाम्रा गाउँघरमा भेटिन्छ । यही हो हाम्रो आयुर्वेद या भनौं हाम्रो जीवनपद्धति । तर, हामी भने आफ्नो जीवन्त संस्कृतिलाई विस्थापित गरी आफ्नो आरोग्यको पाइलो आफैं मेट्ने प्रयास गरिरहेका छौं ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७७ ०८:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×