शैक्षिक सत्र खेर नफाल्ने व्यावहारिक उपाय- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

शैक्षिक सत्र खेर नफाल्ने व्यावहारिक उपाय

घडीको पेन्डुलमजस्तो अस्थिर निर्णय गर्ने पदाधिकारीहरूलाई तिम्रो बोली बन्द गर भन्नुपर्छ । अहिले गरिखाने क्रान्तिकारिता छ भने देखाऊ, हैन भने अनुहार नदेखाऊ भन्नुपर्छ । शैक्षिक सत्र पछि सार्ने वा खेर फाल्नेका विरुद्ध सबै एकजुट हुनुपर्छ । नत्र केको क्रान्तिकारिता ?
विद्यानाथ कोइराला

नियति
झन्डै एकतिहाइ नेपालीहरू स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालय जान्छन् । तथ्यांक त्यसै भन्छ । तिनका भाग्यनिर्माता भने सय जना पनि छैनौं । शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका केही कर्मचारी र मन्त्री । विश्वविद्यालयका कुलपति र तिनै अन्तर्गतका कार्यकारी समिति र तिनका केही सल्लाहकार ।

तिनले गरेको कामले भन्छ— उनीहरू घडीका पेन्डुलम हुन् । अस्थिर । बोलीको टुंगो नभएकाहरू । अनलाइन कक्षा बन्द गर्ने आदेश दिनु । मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम मात्र सुरु गर्ने निर्देशन दिनु । कार्यक्रम चलाउँदा पैसा नलिनू भन्नु । बिनाआधार यति गतेसम्म स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालय बन्द गर्नू भन्नु । यति गतेबाट भर्ना लिनू भन्नु । जाँच गर्नू भन्नु । फेरि जाँच बन्द गर्नु । वैकल्पिक शिक्षा कार्यक्रम चलाउनू भन्नु । ती ‘बिचरा निर्णायकहरू’ ले नेपाल खुला विश्वविद्यालयले वैकल्पिक शिक्षण विधिबाट कक्षा चलाइरहेको देखेनन् । काठमाडौं विश्वविद्यालयले सेमेस्टर नै पूरा गर्न लागेको देखेनन् । शिक्षक महासंघका सबै घटकले आआफ्ना सदस्यहरूलाई जुम प्रविधिमा अभ्यस्त गराएको देखेनन् । शिक्षक संगठनले चलाएको माइक्रो टिचिङ म्याराथुन–२०२० र ननिदाएका शिक्षकहरूको अभियान चिनेनन् । प्रविधिमैत्री शिक्षक समाजले शिक्षकहरूलाई आधुनिक प्रविधिमा जानकार बनाएको थाहा पाएनन् । महिला शिक्षक समाज क्रियाशील भएको थाहा पाएनन् । सामाजिक शिक्षा समाज जागेको थाहा पाएनन् । विश्वविद्यालयहरूले आआफना प्रयासमा विज्ञहरूसँग संवाद गरेको थाहा पाएनन् । विश्वविद्यालय अनुदान आयोगका अध्यक्षको नेतृत्वमा बनेको प्रतिवेदनमा भएको घरघरमा पनि परीक्षा लिन सकिन्छ भन्ने कुरा पढेनन् । व्यवस्थापन समिति महासंघ तथा केही स्थानीय सरकारहरू क्रियाशील भएको पनि थाहा पाएनन् ।

यसको अर्थ हो— हाम्रो नेतृत्वले जनक्षमता चिनेन । त्यसलाई परिचालन पनि गरेन । स्कुल, कलेज र विश्वविद्यालयका शिक्षकहरूले गरेका सर्जक कार्यहरूको लेखाजोखा पनि गरेन । बिनालगानी स्वस्फूर्त क्रियाशील त्यो जनशक्तिलाई बेवास्ता गर्‍यो ।

उल्टै आफैं शैक्षिक सामग्री बनाएर बस्यो । शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले त्यसै गर्‍यो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले त्यसै गर्‍यो । राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले त्यसै गर्‍यो । परिणामतः स्वस्फूर्त क्रियाशील संस्था तथा व्यक्तिहरू आसे बन्न पुगे । केन्द्राभिमुखी । भन्नुपर्ने विकेन्द्रीकरण । भोग्नुपर्ने केन्द्रीकरण । सरकारबाट । विश्वविद्यालयबाट । परिणाम देखियो— शैक्षिक सत्र सर्छ वा खेर जान्छ । यसमा दोषी को ? पत्रकारहरू प्रश्न गरिरहेछौं । सडकछापहरू प्रश्न गरिरहेछौं । भुइँमान्छेहरू चासो व्यक्त गरिरहेछौं । नेतृत्व र सरकार किन मौन छ ? यही मौनताले शैक्षिक रूपान्तरण हुन्छ र ? क्रान्तिकारी परिवर्तन हुन्छ र ?

नियति बदल्ने अभ्यासहरू

विद्यालय चल्ने दिनको गणनाले भन्यो— हामी पछि परिसक्यौं । विश्वविद्यालयको सेमेस्टर चल्ने दिनले भन्यो— हामी पछि परिसक्यौं । हिजोको तरिकाले अब कोर्स पूरा हुँदैन । त्यसो भए संश्लेषित (कन्डेन्स्ड) पाठ्यक्रम बनाउने हो त ? पञ्चकन्या आधारभूत स्कुलकी प्रधानाध्यापक विनीता रञ्जित र उहाँका साथीहरूले यो काम थाल्नुभयो । त्यो तरिकाले सबै विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका शिक्षकहरूलाई आह्वान गरे के हुन्छ ? विदेशका विद्यालय तथा विश्वविद्यालयहरूले जस्तै गरी समर कोर्स बनाऊ भने के हुन्छ ? पाँच महिनाको सेमिस्टर कोर्स दुई महिनामा सक्ने व्यवस्था गरे के हुन्छ ? जसले जुन विषय पढाउँछ त्यसले त्यही विषयको संश्लेषित कोर्स बनाऊ भने के हुन्छ ?

माइक्रो टिचिङ म्याराथुन–२०२० अभियानले ४५ मिनेटको कक्षा १५ मिनेटमा लिन सक्ने उपाय सिकाएको छ । यो उपायमा पाठगत अवधारणा दिइएको छ । थप पढाइका लागि स्रोतसामग्रीको सूची दिइएको छ । घरैमा अभ्यास गर्ने उपाय दिइएको छ । यो तरिकालाई स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयका शिक्षक–प्राध्यापकहरूले अपनाउनैपर्ने प्रबन्ध गरे के हुन्छ ?

ननिदाएका शिक्षकहरूको अभियानले रेडियो, टीभी तथा अनलाइन शिक्षाको अनुगमन गर्ने गरेको छ । बालबालिकाका हकमा अभिभावकलाई बोलाएर गृहकार्य दिने गरेको छ । सबै तहका शिक्षक तथा प्राध्यापकहरूले यो तरिका अपनाउनुपर्ने व्यवस्था गरे के हुन्छ ?

प्रविधिमैत्री शिक्षक समाज तथा प्रधानाध्यापक हरि कँडेलको तरिका हो— शिक्षकहरूलाई कम्प्युटर तालिम दिने । एनिमेसन गर्न । पावरप्वाइन्ट बनाउन । युट्युब बनाउन । अडियो तथा भिडियो अपलोड गर्न । अफलोड गर्न । जुममार्फत सिकाइने यो तरिकालाई सबै शिक्षक तथा प्राध्यापकले सिक्नैपर्ने निर्देशन दिए के हुन्छ ?

अपर मुल्ला खाँ बुटवल माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक हुनुहुन्छ । उहाँको नेतृत्वले विपन्न बालबालिकालाई लक्षित गरी बाह्रवटा केन्द्रलाई अफलाइन शिक्षण केन्द्र बनाएको छ । त्यहाँ रेडियो दिइएको छ । कुन रेडियो स्टेसनबाट कुन बेला के कुराको पढाइ हुन्छ भनी सूचना टाँसिएको छ । विद्यालय शिक्षकले पालैपालो गरी अनुगमन गर्ने प्रबन्ध गरिएको छ । डिजिटल विभाजन भयो भन्ने क्रान्तिकारीहरूलाई यसो गरे कसो होला भन्ने बुद्धि दिएको छ । पालिकाहरूले सबै तहका विद्यार्थीहरूलाई पायक पर्ने ठाउँमा यस्ता केन्द्रहरू बनाएर अफलाइन कार्यक्रमलाई व्यापक बनाए के हुन्छ ? गरिबमुखी हुनुपर्छ भन्ने विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसहरूले यो विधि अपनाए के हुन्छ ? यसको वकालत गरे के हुन्छ ?

धादिङ नगरपालिकामा भएका केही विद्यालय आआफ्ना पूर्वविद्यार्थीहरूलाई निःशुल्क रूपमा परिचालन गरी प्रत्येक विपन्न विद्यार्थीकोमा पुगेका छन् । सम्बन्धित विद्यालयले ती स्वयंसेवी पूर्वविद्यार्थीलाई बेलाबखत अभिमुखीकरण गर्ने गरेको छ । यसरी विद्यालयका पाठहरू अगाडि बढेका छन् । गरिबमुखी कुरा गरेर डिजिटल पढाइ बन्द गर्न–गराउन तम्सेका र वकालत गरेकाहरूले यो तरिका अपनाए के हुन्छ ?

शिक्षाशास्त्री समाजले शिक्षक ‘वेलबिइङ’ सम्बन्धी अध्ययन गर्‍यो । सातै प्रदेशमा गरिएको अध्ययन सारको प्रस्तुतिको एउटा बुँदाले भन्छ, ‘अरूहरू प्रविधिमैत्री भइसके । आफू पछि परिन्छ कि भनी बडो चिन्ता हुन्छ ।’ शिक्षकको यो भनाइलाई आधार मान्दा उनीहरूमा प्रतियोगी बनाउन मिल्ने प्राकृतिक चेत (इन्सटिंक्ट) छ भन्ने थाहा हुन्छ । त्यस्ता चेतवाला शिक्षक–प्राध्यापकहरूलाई चुनौती दिए के हुन्छ ?

शिक्षक–प्राध्यापकका सबै घटकमा आआफ्ना समूहका शिक्षक–प्राध्यापकहरूलाई प्रविधिमैत्री बनाउने काम जोडतोडले भएको छ । कम से कम उनीहरू जुममैत्री भएका छन् । हुने क्रममा छन् । यो कुरा बुझेर उनीहरूलाई पालिकाका सबै शिक्षक तथा क्याम्पस तथा विश्वविद्यालयका सबै प्राध्यापकलाई जुममैत्री बनाउने जिम्मा दिए के हुन्छ ? पालिका तथा कलेज/क्याम्पसभित्र सोही प्रविधि प्रयोग गरेर पठनपाठन गरे–गराए के हुन्छ ?

निजी लगानीको जगत मन्दिर माध्यमिक विद्यालयले पहिले शिक्षकपिच्छेको जुम आईडी दियो । पासवर्ड दियो । त्यसले विद्यार्थीलाई झन्झट भयो भन्ने बुझेर उसले विद्यार्थीलाई सहज हुने अनि आईडी तथा पासवर्ड सम्झनु नपर्ने गरी एप्सबाट पढाइ गर्‍यो । यसरी अनलाइन प्रविधिको पहुँच भएका विद्यालयमा काम गरे–गराए के हुन्छ ?

बाँके, धादिङ, महोत्तरी तथा कालीकोटका केही शिक्षकले शैक्षिक सामग्री बनाउने अभियान नै चलाए । उनीहरूको भनाइ थियो— काम नगरी के तलब खानु ? सबै शिक्षक–प्राध्यापकमा यो अनुभूतिको खेती गरे–गराए के हुन्छ ? सबै पालिकाका त्यस्ता अनुभूतिवाला शिक्षक–प्राध्यापकहरूले आआफ्ना विषयका श्रव्य, दृश्य, छापा तथा अन्य सामग्रीहरू बनाएर पालिका पालिकामा गोदाम बनाए के हुन्छ ?

कतिपय विद्यालय तथा पालिकाले स्वास्थ्य सावधानीहरू अपनाई पठनपाठन गर्न थालेका छन् । मधेस, पहाड र हिमाल सबैतिर यो क्रम चलेको छ । त्यहाँ थोरै समय पढाउने र विद्यार्थीहरूलाई धेरै गृहकार्य दिने गरिन्छ । शिक्षकले टोलटोल बाँडेका छन् । त्यहीँ गएर उनीहरूले गृहकार्य जाँच्ने गरेका छन् । यही काम अरू स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयले गरे के हुन्छ ?

विश्वद्यिालय अनुदान आयोगले परीक्षा सञ्चालन गर्ने परम्परागत तथा वैकल्पिक उपायहरूको निर्देशिका तयार पारेको छ । त्यसले घरैमा लेख्ने परीक्षा प्रणालीसमेत सुझाएको छ । आजको आजै लेख्ने । केही दिन लगाएर लेख्ने । यो तरिका अपनाएर विद्यालय, कलेज, तथा विश्वविद्यालयले परीक्षा लिने व्यवस्था गरे के हुन्छ ?

गर्नुपर्ने कामहरू

माथिका अभ्यासहरूले भन्छन्— शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय तथा विश्वविद्यालयका पदाधिकारी तथा राजनीतिक नेतृत्वहरू तथा तिनका भ्रातृ/भगिनी संस्थाहरू जनअभ्यासबारे बेखबर छन् । उनीहरू आफू जान्दछन् । अरूलाई पत्याउँदैनन् । पत्याउन पनि चाहँदैनन् । क्षणभर नटिक्ने निर्देशन बनाउन, आफैं टीभी, रेडियो, अफलाइन तथा अनलाइन सामग्री बनाएर देशभर बाँड्न कस्सिने नेतृत्वहरू यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन् ।यस स्थितिमा निम्निलिखित काम गर्ने हो भने हाम्रो शैक्षिक सत्र बरबाद हुँदैन :

१. भए–गरेका अभ्यासहरूको संकलन र आदानप्रदान : स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार तथा संघीय सरकारका तहमा संस्था, व्यक्ति वा समूहले हालसम्म गरे–गराएका अभ्यासहरूको संकलन गरौं । संकलित अभ्यासहरूको आदानप्रदान गरौं । यो व्यवस्थाका कारण काम गर्नेहरूले नाम पाउँछन् । सम्मान पाउँछन् । भोलि त्यसैका आधारमा पुरस्कृत हुने अवसर पनि पाउँछन् । काम गर्न चाहने शिक्षक तथा प्राध्यापकहरूले तरिका थाहा पाउँछन् । विद्यार्थीले पढने अवसर पाउंछन् । निर्देशन दिन पल्केका नेतृत्वहरूले यो काम गर्न–गराउन थालौं ।

२. शिक्षक–प्राध्यापकलाई नै तालिमको जिम्मा : सरकार वा विश्वविद्यालयले शिक्षक–प्राध्यापक तालिम गर्दा सयको संख्यामा तालिम हुँदो रहेछ । शिक्षक तथा प्राध्यापकका संघसंस्थाले शिक्षकहरूलाई तालिम दिए हजारौंले तालिम पाउँदा रहेछन् । यो कुरा बुझेर शिक्षक तथा प्राध्यापकका संघसंस्थाले नै शिक्षक–प्राधयपकको तालिमको जिम्मा लिऔं । त्यसका लागि आवश्यक सहयोग चाहिए पालिकासँग सहकार्य गरौं ।

३. पढाइलाई चाहिने सामग्री बनाउन शिक्षक–प्राध्यापकको परिचालन : शिक्षक तथा प्राध्यापक आफैंले आफूलाई चाहिने शैक्षिक तथा शैक्षणिक सामग्री बनाउन जान्ने रहेछन् भन्ने कुरा माथिको उदाहरणले भन्छ । यो स्थितिमा संघीय शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय र विश्वविद्यालयहरूले यो काम शिक्षक तथा प्राध्यापक तहमै गर्न गराउन लगाऔं ।

४. अफलाइन केन्द्रहरूको स्थापना र विस्तार : विद्यालयले आफ्ना विद्यार्थीलाई रेडियो दिन सक्तो रहेछ । शिक्षक अनुगमन गर्ने व्यवस्था मिलाएर विपन्न विद्यार्थीकोमा पुग्न सक्ने रहेछ । यस्तै काम सक्ने स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयले आफैं गर, नसक्नेहरूले पालिका तथा अन्य संस्थाको सहयोग माग भने के हुन्छ ? यसको अर्थ हो— पालिकामा यस्तै अफलाइन केन्द्र बनाऔं । कसैको घरमा । कसैको गोठमा । कहीँ भाडाको घरमा ।

५. संश्लेषित पाठ्यक्रम निर्माण : विद्यालयले संश्लेषित पाठ्यक्रम बनाएर लागू गर्न सक्तो रहेछ । तर शिक्षा मन्त्रालय भने यो काम पाठ्यक्रम विकास केन्द्रलाई दिइरहेछ । विश्वविद्यालयहरूले पनि त्यसैको सिको गर्छन् । यो स्थितिलाई तोड्न सबै स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालयले अनिवार्य रूपमा आफूले पढाउने विषयमा संश्लेषित पाठ्यक्रम बनाई लागू गर भनौं । यसो गर्न सकिँदैन भने पालिका वा क्याम्पस तथा कलेज तहमा यो काम गर्ने–गराउने व्यवस्था गरौं ।

६. जे सिके पनि, जे भोगे पनि, जे पढे पनि पाठमा जोड्ने : सिकाइ जीवनसँग जोडिएन भन्ने त्यसको जिम्मेवार शिक्षक तथा प्राध्यापक नै हौं । यही कुरा गर भनेरै संविधानको ५० ज को क मा शिक्षा व्यावहारिक, जनमुखी, वैज्ञानिक, तथा उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ भनी लेखिएको हुन सक्छ । नभए पनि त्यसरी अर्थ्याउन सकिन्छ । यसका लागि शिक्षकलाई चुनौती दिऔं । उकासौं । सघाऔं । सिके, भोगे र पढेको कुरा पाठसँग जोड्ने गरी टेम्प्लेट सामग्री निर्माण गरी उपलब्ध गराऔं । के यति काम गर्न सकिँदैन र ?

७. सीप सिकाउन भर्चुअल ल्याब र मानवीय ल्याब प्रयोग : सीप सिकाउन विश्वमा भर्चुअल ल्याब र मानवीय ल्याब प्रयोग गर्ने अनेक अभ्यास भएका छन् । तिनै अभ्यासका आधारमा विद्यार्थीलाई सीप सिक्ने–सिकाउने गरौं । संघीय सरकारले सीटीईभीटी विस्तारको जिम्मेवारी प्रदेश सरकारमा दिएको छ । यो स्तुत्य काम हो । यसलाई भर्चुअल ल्याब र मानवीय ल्याब प्रयोग गरी जनस्तरमा लाने प्रबन्ध गरौं ।

८. जीवन जोड्ने सामग्री निर्माण र प्रयोग : एकीकृत ढंगले पढ्ने–पढाउने कुरा सर्वत्र अभ्यासमै छ । यही अभ्यासलाई उपयोग गरेर पहाडमा कसौंडीबाट तथा मधेसमा डेक्चीबाट कक्षा १ देखि एमएसम्मकै विद्यार्थीलाई पढ्न–पढाउन मिल्ने सामग्री बनाउन शिक्षक तथा प्राध्यापकलाई लगाऔं । कक्षा १ को सामग्री बनाउँदा थरीथरीका कसौंडी वा डेक्चीको कुरा पढाउने । कक्षा १० मा पढाउँदा त्यसैको इतिहास पढाउने । एमएमा पढाउँदा कसौंडी वा डेक्ची बनाउने सिद्धान्त तथा जोड्ने कला आदि पढाउने । त्यसैको छापा सामग्री हुन सक्छ । लेखौट सामग्री हुन सक्छ । विद्युतीय सामग्री हुन सक्छ । अलिकति दिल र दिमाग चलाउने हो भने शिक्षक–प्राध्यापकले तत्स्थानमै यस्ता सामग्रीहरू बनाउन सक्छन् । त्यसका लागि उनीहरूलाई चुनौती दिऔं । सघाऔं ।

९. पढाइ–अन्तर पाट्ने पुलेसो प्रबन्ध : अबको पढाइ तरेलीमा हुने भयो । कोही अनलाइनमा पढ्ने भए । कोही रेडियोमा । कोही टेलिभिजनमा । कोही छापामा । कोही घरैमा । यो स्थितिलाई समाधान गर्न स्तरीय परीक्षा बनाउनुपर्छ । राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड तथा विश्वविद्यालयका परीक्षा बोर्डहरूले यो काम गर्नुपर्छ । विद्यार्थी आफैंले आफ्नो स्तर थाहा पाउने तरिकाले परीक्षा गर्नासाथ स्तरको टुंगो हुन थाल्छ । नपुगेको स्तर पुर्‍याउन विद्यार्थी तथा अभिभावक आफैं क्रियाशील हुन्छन् । यो काम तुरुन्तै थालौं ।

१०. अनुसन्धानमा आधारित शिक्षा : धनी–गरिब जोसुकैलाई पनि अनुसन्धाता बनाउनका लागि अहिले गतिलो अवसर हो । हलोको पढाइ एउटा उदाहरण हुन सक्छ । उच्च शिक्षामा भए ऋग्वेदमा हलोको चिन्तन खोज्ने । स्कुल तहमा भए मधेस, पहाड र हिमालका हलोबारे शोध गर्ने । प्राविधिक तथा व्यावसायिक कक्षा भए हलोका नयाँनयाँ डिजाइन बनाउने । कुन खाले हलोले उत्पादनमा कस्तो सहयोग गर्छ भनी शोध गराउने । गणितमा भए त्यसैमा ज्यामिति पढाउने । अंकगणित सिकाउने । बीजगणित सिकाउने । हलोकै राजनीति पढाउने । यस्तो अनुसन्धान गर्ने अहिले राम्रो अवसर हो । यो काममा शिक्षक तथा प्राध्यापकलाई क्रियाशील बनाऔं ।

११. प्रक्रिया तपाईंको नतिजा मूल्यांकन मेरो भन्ने प्रबन्ध : जसले जहाँ पढे पनि हुन्छ । सिके पनि हुन्छ । भोगे पनि हुन्छ । त्यसलाई पाठमा जोड्ने काम शिक्षक तथा प्राध्यापकले गरौं । अनि विद्यार्थीलाई भनौं— तपाईंको परीक्षा तपाईं नै लिन सक्नुहुन्छ । हामी पनि लिइदिन सक्छौं । तर तपाईंमा कक्षा वा शैक्षिक तहअनुसारको ज्ञान पक्ष पुग्यो कि पुगेन ? सीप पक्ष पुग्यो कि पुगेन ? अभिवृत्ति पक्ष पुग्यो कि पुगेन ? सिद्धान्त र व्यवहार पक्ष पुग्यो कि पुगेन ? कक्षा वा स्तरैपिच्छे यो कुरा पुग्यो कि पुगेन भनी जाँच्ने सामग्री राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले बनाऔं । विश्वविद्यालय अनुदान आयोगले बनाऔं ।

१२. पढाइ शुल्क : निजी लगानीका स्कुल–कलेजले शुल्क लिए, निःशुल्क शिक्षाले भन्दा पनि सरकारीले शुल्क लियो भन्ने बेला अहिले हैन । सरकार पैसा दिन सक्ने परिस्थितिमा छैन । यो स्थितिमा सक्ने अभिभावकले तिर भन्नु अहिलेको उपाय हो । त्यसैले शास्त्रीय साम्यवादी कुरा बन्द गरौं । कृषिमन्त्री घनश्याम भुसालका शब्दमा, समाजवाद–उन्मुख कुरा गरौं । संविधानसम्मत कुरा गरौं । हुनेले तिर्ने । नहुनेले निःशुल्क पढ्न पाउने । स्कुलदेखि विश्वविद्यालयसम्म यो अभियान चलाऔं । निजी लगानीका स्कुलमा २८ प्रतिशत विद्यार्थी पुगिसके । सामुदायिक क्याम्पसमा ३७ प्रतिशत विद्यार्थी पुगिसके । दुवै पैसा तिर्ने ठाउँ हुन् । यसको अर्थ हो— तिर्न सक्नेहरू छुट्टिने क्रममा छन् । ती जोडिन्नन् । जोड्ने हो भने सक्नेले तिर्ने नीति अवलम्बन गरौं । हैसियतअनुसार तिराउने नीति बनाऔं । कार्यान्वयन गरौं । दलित, अपांगता भएका तथा विपन्नलाई नसक्नेलाई जहाँ पढे पनि पैसा तिर्नु नपर्ने प्रबन्ध गरौं ।

टुंगो

सवा ५ खर्ब नयाँ ऋण लिएर देश चल्दै छ । पहिलेको ऋण पनि तिर्न बाँकी छ । जम्मै जोड्दा ६ जनाको नेपाली परिवारले झन्डै १ लाख रुपैयाँ ऋण बोकेको स्थितिमा हामी पुगिसक्यौं । यो स्थितिमा हामी शिक्षक तथा प्राध्यापकलाई नपढाउँदा पनि तलब दिइरहेका छौं । त्यो तलब हो । वृद्ध भत्ता हैन । अपांगता भएकाहरूलाई दिइने भत्ता हैन । विधवा भत्ता पनि हैन । तलब हो । काम गरे मात्र पाइने । काम हो पठनपाठन । यो कुरा बुझेका शिक्षक–प्राध्यापकले विद्यार्थीको पढाइको जिम्मा लिनैपर्छ । शैक्षिक सत्र पछि सार्ने तथा खेर फाल्ने निर्णय गर्न कोही लाग्यो भने त्यसलाई कठघरामा उभ्याउनैपर्छ । बिरालोको ख्यालख्यालले मुसाको छ्यालब्याल हुने परिस्थिति निम्त्याउनेहरूको लिखत राख्नैपर्छ ।

पूर्वप्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीका शब्दमा, ध्वंस मात्र जानेका क्रान्तिकारी तथा तिनका बोलीमा बोली मिलाउने संघसंगठनका दिन गए । अहिले ध्वंसात्मक क्रान्तिकारिता चाहिन्न भन्नुपर्छ । कोरा क्रान्तिकारिता बन्द गर भन्नुपर्छ । घडीको पेन्डुलमजस्ता अस्थिर निर्णय गर्ने पदाधिकारीहरूलाई तिम्रो बोली बन्द गर भन्नुपर्छ । अहिले गरिखाने क्रान्तिकारिता छ भने देखाऊ, हैन भने अनुहार नदेखाऊ भन्नुपर्छ । शैक्षिक सत्र पछि सार्ने वा खेर फाल्नेका विरुद्ध सबै एकजुट हुनुपर्छ । नत्र केको क्रान्तिकारिता ? बरु भ्रान्तिकारी रहेछौं भन्नुपर्छ । भनाउनुपर्छ । विद्यार्थीको चार महिना गुमाएकोमा पश्चात्ताप गर्नु–गराउनुपर्छ । बाँकी अवधिमा सबै तरिका अपनाएर भए पनि विद्यार्थीको पठनपाठनमा निरन्तरता दिनुपर्छ । सम्झौताहीन सर्त त्यही हो ।

प्रकाशित : श्रावण ३२, २०७७ ०९:३७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नवराज विकहरूले सिकाएका पाठ

प्रकारान्तरले अपराधी भएका गैरदलितहरूले दलितहरूसँग पुस्तौं अन्याय गरे–गराएकामा सामूहिक माफी माग्ने कि नमाग्ने ?
विद्यानाथ कोइराला

बलिदान दिवसक्लाउडियस राजा हुन् । प्यागन धर्मावलम्बी । बहु–ईश्वरवादी । भ्यालेन्टाइन क्याथोलिक इसाई । कुरा तेस्रो शताब्दीको हो । क्लाउडियसको आदेश थियो— सिपाहीलाई बिहा गर्न नदिने । भ्यालेन्टाइनले चाहिँ सिपाहीलाई बिहे गराए । त्यसैले उनी सिपाहीप्रिय भए ।

त्यही दोषमा जेल सजाय भोगे । जेलमा हुँदा जेलरकी आठवर्षे दृष्टिविहीन छोरीलाई हेरविचार गर्थे । आफूलाई मृत्युदण्ड दिने दिन उनले जेलरकी छोरीलाई प्रेम सन्देश लेखे । सन्देशमा दुई शब्द थिए, ‘तिम्रो भ्यालेन्टाइन ।’ विश्वभर प्रेम दिवस मनाउने कुरा त्यही सन्देशबाट आयो । सिपाहीलाई बिहे गर्न दिएकाले । ‘तिम्रो भ्यालेन्टाइन’ लेखेकाले ।

नेपाली सिपाहीलाई क्लाउडियसले जस्तो बिहा गर्न कसैले रोकेन । बरु साम्यवादको भ्रूण जन्माउने प्लेटो सिपाही र राजनीतिज्ञले बिहे गर्नु हुँदैन भन्थे । यहाँ क्लाउडियस र प्लेटो मिल्थे । अहिले न क्लाउडियसजस्ता प्यागन धर्मावलम्बी छन्, न त प्लेटोजस्ता साम्यवादी । त्यसैले प्रेमकै कारण ज्यान गुमाएका नवराज विक र प्रवीना (काल्पनिक नाम) मल्लका पुस्ताले न प्यागनको सोच बोके, न प्लेटोको साम्यवादी सोच बोके । रोममा भ्यालेन्टाइन मारिए । नेपालमा नवराज विक, टीकाराम सुनार, गणेश बुढामगर,लोकेन्द्र सुनार, सञ्जीव विक र गोविन्द शाही मारिए । सन्त भ्यालेन्टाइन मार्ने प्यागन थिए । नेपालीको सैद्धान्तिक दुर्भाग्य नै भन्नुपर्छ, नवराजहरू मार्नेमा प्रकारान्तरले साम्यवादी मतदाता नै हुन पुगे । त्यसबाहेक जातीय उच्चता र नीचताको चिन्तन बोक्नेहरू थिए । तिनैले दलित, जनजाति तथा तागाधारी मिलेर प्रेम प्रदर्शन गर्न गएका ६ युवालाई जानीजानी मारे । त्यहाँ स्थानीय सरकार थियो । त्यो मौन रह्यो । त्यहाँ पुलिस थियो । नवराजहरू मार्न जानेलाई तर्साउन त्यसले हवाइफायरसम्म गरेन । गोली पनि चलाएन । यस मानेमा अकर्मण्य बन्यो । आखिर किन ?

नेपालीले भ्यालेन्टाइन दिवस मनाउन थाल्यौं । जोडी हुनेले । जोडी नहुनेहरूले १५ फेब्रुअरी मनाए । त्यसको नाम एकल सचेतना दिवस (सिंगल अवेरनेस डे) राखे । छोटकरीमा ‘स्याड डे’ । नेपाली युवाले स्याड डे मनाउन थालेका छैनन् । कसैले त्यो पनि सुरु गर्न सक्छ । लहर ल्याउन बजार तयार हुन्छ । भ्यालेन्टाइन डे मनाउने जस्तो । यस्ता नेपाली युवाले नवराज विक र साथीहरूको नाममा प्रेम दिवस मनाउन सकिन्न र ? किनकि प्रेममा एकल भएर आत्महत्या गर्नेहरू धेरै छन् । जोडी भएरै आत्महत्या गर्नेहरू पनि थुप्रै छन् । एकल मारिनेहरू पनि छन् । तर नवराज विकहरू सामूहिक रूपमा मारिए । यस अर्थमा नवराजसहित ६ जना १७ देखि २१ वर्षसम्मका युवाहरू प्रेम प्रदर्शन गर्न जाँदा निर्ममतापूर्वक मारिए । त्यस्तो दिनलाई नेपाली प्रेम दिवस भन्न मिल्दैन र ? एक जना भ्यालेन्टाइन मारिँदा भ्यालेन्टाइन डे मनाउने जोडीहरूले एकपटक सोच्ने हो कि ? स्याड डे मनाउनेहरूले पनि सोच्ने हो कि ? क्रान्तिकारी विवाह भनेर समाचार बनाउने तथा समाचार लेखाउनेहरूले क्रान्तिकारी प्रेमको बलिदान दिवस पो मनाउने हो कि ? प्रेमको शहादत दिवस पो भन्ने हो कि ? त्यसैको सम्झनास्वरूप चौरजहारीमा प्रणयपार्क पो बनाउने हो कि ?

राजनीतिक सिद्धान्तको उदय र अस्तय ‘मलाई लिन आऊ’ भन्ने प्रवीनाको एसएमएस पछ्याएर जानेहरू दलित मात्र थिएनन् । जनजाति थिए । तागाधारी थिए । साम्यवादी थिए । नेपाली कांग्रेस थिए । यस अर्थमा युवाहरूमा साम्यवादमा सबै समान भन्ने व्यावहारिक चिन्तन थियो । त्यसैले तिनले नवराजलाई साथ दिए । दलितलाई साथ दिए । त्यो साम्यवादी समताको व्यावहारिक प्रयोग थियो । राजनीतिक सिद्धान्तको उदय थियो । व्यक्तिगत छनोट सिद्धान्तको उदय थियो । यसनिम्ति नवराजहरू साम्यवादी समताका आदर्श हुन् । व्यक्तिगत छनोटका आदर्श हुन् । समता र व्यक्तिगत छनोटको आदर्शलाई आत्मसात् गरेरै प्रवीनाले नवराजलाई एसएमएस लेखिन् । कानुनले नाबालिग भने पनि उनी जानकार हुन् । उनलाई रुकुम पश्चिममा जातीय विभेदको खाडल छैन भन्ने जानकारी थियो । उनी पनि साम्यवाद–दीक्षित युवती हुन् । उनको दीक्षा, शारीरिक बनोट तथा नवराजसँगको प्रेम कहानी त्यसको साक्षी छ । त्यस्ती सबल प्रवीनालाई लिन जाने युवाहरूलाई क्रान्तिकारी साम्यवादी दलका जनप्रतिनिधि डम्बरबहादुर मल्लले सम्मान गरेनन् । उनी वडाध्यक्ष हुन् । माओवादी दीक्षा लिएका । साम्यवादी शिक्षा लिएका । नवराजहरू मार्न जानेमा उनकै मतदाता थिए । उनैका विरादरहरू थिए । एकाध बुढामगर र शाही । जे भए पनि सबै जना तत्कालीन माओवादी र, सीके लालका शब्दमा, अहिलेका दोहोरो नेकपा थिए । मारिने युवामा पनि टीकाराम सुनारबाहेक सबै साम्यवादी थिए । जानकारहरू त्यसै भन्छन् । आफ्नै दलले आफ्नै दलका समर्थक मार्नु भनेको दलीयताको अस्तय हो । त्यो पनि प्रेम गरेको अपराधमा । नेपाली कांग्रेसका युवा मात्र मारिएका भए दलीयताको छनक देखिन्थ्यो । तर त्यसो पनि भएन । यस अर्थमा साम्यवादी राजनीतिक सिद्धान्तको अन्त्य भएको दिन पनि त्यही थियो ।

साम्यवादी राजनीतिमा सर्वहाराको न्यायका लागि लड्ने प्रण हुन्छ । समर्पण हुन्छ । मेरो यही बुझाइ थियो । तर नवराजहरूभन्दा मार्नेहरू सम्पन्न छन् । यस अर्थमा नवराजहरू सर्वहारा हुन् । यहीँनेर प्रश्न आउँछ— सर्वहाराहरू नै सर्वहारालाई मार्न किन उद्यत भए ? साम्यवादीकै शब्दमा सोधौं— के तिनीहरू सुराकी हुन् त ? के तिनीहरू पुँजीवादका पिछलग्गू हुन् त ? के तिनीहरू दलाल हुन् त ? के तिनीहरू नोकरशाही प्रवृत्तिका हुन् त ? के तिनीहरू बिचौलिया हुन् त ? के तिनीहरू उपनिवेशवादी हुन् त ? के तिनीहरू सामन्त हुन् त ? के तिनीहरू सामन्तीका भरौटे हुन् त ? के तिनीहरू विस्तारवादी हुन् त ? के तिनीहरू गद्दार हुन् त ? के तिनीहरू राष्ट्र्रघाती हुन् त ? के तिनीहरू विसर्जनवादी हुन् त ? के तिनीहरू संशोधनवादी हुन् त ? के तिनीहरू फासिस्ट हुन् त ? नाजीवादी हुन् त ? यसरी हेर्दा साम्यवादीले जनतालाई जुरुकजुरुक पार्ने कुनै पनि शब्दले नवराजहरूलाई छुँदैन । आखिर नवराज त प्रेमी थिए । अरू युवाहरू जन्ती थिए । यो यथार्थले प्रश्न गर्न बाध्य गर्छ— के साम्यवादी दर्शनले व्यावहारिक जग नबनाएकै हो त ? साम्यवादीकै शब्दमा, बाघको छाला ओढेको स्याल बनेको हो त ? के साम्यवादी दर्शनको व्यावहारिक अस्त भएकै हो त ? ज्युँदा राजनीतिशास्त्रीहरूले घोषणा गर्लान्— चौरजहारी घटनामा हाम्रो सिद्धान्तको अन्त्य भएकै हो । हामीले पढे–पढाएका मार्क्स, लेनिन, माओका विचारहरूको अवसान भएकै हो । यो स्थितिमा सिद्धान्त र व्यवहार जोड्ने राजनीतिक संस्कार बनाउन नेतृत्वलाई तयार पार्ने कि त ?

पितृसत्ताको अन्त्य

महिला अबला हुन् । समाजले त्यही भन्यौं । कानुनले त्यही भन्यौं । विकासेले त्यही भन्यौं । दोस्रो दर्जाकी हुन् । महिलावादीले त्यही भन्यौं । लैंगिक समतावादीले त्यसै भन्यौं । सरकारले त्यसै भन्यौं । तर प्रवीना मातृसत्ताकी प्रतिमूर्ति हुन् भन्न सकेनौं । उल्टै नाबालिग भन्दै छौं । प्रेम गर्न जान्नेलाई । रोमान्स गर्न जान्नेलाई । केटाको घरमा गएर एउटै कोठामा रात बिताउन सक्नेलाई । प्रेमी मारिएकामा आफ्ना लागि सहानुभूतिको एक शब्दसम्म व्यक्त गर्न नसक्ने महिलावादीहरूलाई कसरी बुझ्लिन प्रवीनाले ? आफ्ना बोली लुकाउने लैंगिक समतावादीलाई कसरी चिन्लिन् उनले ? उनी निर्दोष हुन् । उनको प्रेम पवित्र हो । न उनी नवराजहरूलाई मार्न गइन्, न उनले मारिन् । नवराज बोलाउने उनको एसएमएस हो भने पनि उनी अपराधी हैनन् । प्रेमी हुन् । आफ्नो प्रेमीलाई लिन आऊ भन्नु उनको हक हो । त्यही एसएमएसले उनको कुरकुरे बैंसको प्रेम खोस्यो । ती प्रेमखोसुवा बाबाआमा, नातेदार तथा छिमेकीलाई के भन्लिन् उनले ? कसका निम्ति यो अमानवीय हत्या गर्‍यौ भनेर सोधिन् प्रवीनाले भने के जवाफ दिने अदालतले ? समाजले ? पितृसत्ता र मातृसत्ताको बहस चलाउनेहरूले ? प्राज्ञिकहरूले ?

छोरी लाने निम्ता पाएका नवराजहरू आउँदा ‘फेरि आइस् तँ डु... ?’ भन्ने आमालाई पितृसत्ता भन्ने कि मातृसत्ता भन्ने हो ? बाबुभन्दा पहिले झम्टन आउने प्रवीनाकी आमाको तागतलाई पितृसत्ता मान्ने कि मातृसत्ता मान्ने हो ? प्रेमीसहित ६ जनाको हत्यामा पनि विचलित नभई आफूलाई सन्तुलनमा राखेर बोल्न सक्ने प्रवीनालाई पितृसत्ताको नाममा कमजोर साबित गर्ने कि नगर्ने ? यी र यस्ता प्रश्नको उत्तर दिन नसक्ने महिलावादी तथा लैंगिक समतावादीले के सिकाउने समाजलाई ? कि भनिदिने हो— प्रवीना मातृसत्ताकी नमुना हुन् । प्रवीनाकी आमा त्यस्तै प्रतिमूर्ति हुन् । पितृसत्तालाई चुनौती दिन सक्ने । लैंगिक समताको व्यावहारिक प्रयोग गर्न सक्ने । ती आमा–छोरीको तागतलाई लिएर पितृसत्ताको अन्त्य भएको घोषणा गर्ने कि नगर्ने ? पितृसत्ता र मातृसत्ताका कुरा गर्नेहरूले नेपाली सन्दर्भ जोडेर पढ्ने–पढाउने संस्कार बनाउने कि नबनाउने ?

जातीय सचेतनाको विजय

मल्लहरूमा राजसी शैली छ । बाहुनलाई ठूलो जात भन्नेहरूले यो कुरा बुझेनौं । बुझ्दैनौं पनि । अरू जातजातिले स्विकारेका छन्, बाहुन केटाले कथित पानी चल्ने जातकी केटी विवाह गरे उनको जात माथि उक्लिन्छ । समाजशास्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय शब्दमा अनुलोम विवाह हुन्छ । अर्थात्, केटीले केटाको थर स्विकार्छिन् । केटाकै थरको सन्तान जन्माउँछिन् । सामाजिक परम्परा त्यही भन्छ । तर मल्ल, शाह, तथा शाहीहरू भिन्न छन् । वर्णव्यवस्थामा क्षत्री समूहमा पर्ने यी जातका छोरीहरू बाहुनले विवाह गरे पनि बाहुनको थर लिन्नन् । बरु हमाल बन्छन् । माइतीको थर पनि लिन्नन् । मल्ल, शाह, शाहीजस्ता ठकुरी खानदानको चलन त्यही हो । यस अर्थमा ठकुरी खानदानमा जातीय सचेतना बलियो छ । साम्यवादी बन्दा पनि यो सचेतना गएको छैन । आर्थिक निश्चयवादी मार्क्स, लेनिन, माओहरूले बुझ्न नसक्ने सचेतना । त्यही सचेतनामा दबिएर साम्यवादी दर्शन मर्‍यो भनिदिए के हुन्छ ? समाजशास्त्री तथा मानवशास्त्रीहरूले मालनोवोस्की त बुझ्छौं । गर्ज, म्याक्सवेभर र दुर्खाइम त बुझ्छौं । तर जाजरकोट र रुकुम पश्चिमका मल्लहरूलाई भने बुझ्न सक्तैनौं भनिदिए के हुन्छ ? हाम्रा राजनीतिज्ञहरू सिद्धान्तहरू त बुझ्लान, समाज बुझ्दैनन् भनिदिए के हुन्छ ? समाज जोडेर सिद्धान्त बताउन सक्तैनन् भनिदिए के हुन्छ ? नवराजहरूलाई जातीय सचेतनाले खायो भनिदिए के हुन्छ ?

लोकेन्द्र शाही सजातीय भए पनि दलितपक्षीय भएकाले मारिए भनिदिए के हुन्छ ? गणेश बुढामगर जनजाति भए पनि दलितपक्षीय भएकाले मारिए भनिदिए के हुन्छ ? नवराज विक, टीकाराम सुनार, लोकेन्द्र सुनार र सञ्जीव विक दलित भएकै कारण मल्लहरूको जमातबाट मारिए भनिदिए के हुन्छ ? समाजशास्त्री तथा मानवशास्त्रीहरूसँग केही जवाफ छ कि त ? राजनीतिज्ञहरूसँग पो केही जवाफ छ कि त ? यसको अर्थ हो— मानवशास्त्री तथा समाजशास्त्रीहरूले विदेशी दार्शनिकका कुरा गर्दा नेपाली सन्दर्भ जोड्ने संस्कार पो बनाउने कि ?

प्रस्तुतिको सिकार बने–बनाइएका दलित

दलितका परम्परागत पेसाको अनुशीलनले भन्छ— उनीहरू सिद्धान्तकार हुन् । जल, जमिन र वायुको सन्तुलन मिलाउन जान्नेहरू । त्यही सिद्धान्तमा आधारित भएर उनीहरू प्राविधिक भए । समाज वैज्ञानिक भए । व्यावहारिक वैज्ञानिक । सामाजिक हिसाबले उनीहरू पृथ्वी भए । सहनशील । उपमाको दृष्टिले महाभारतका जडभरत । ज्ञानी । अरू अज्ञानीले होच्याउँदा पनि चुपचाप स्विकार्ने । जडभरतले राजाको तामदान बोके जस्तो । तर राजाले जडभरतलाई चिने । नेपाली दलितलाई चाहिँ सरकारले चिनेन । शासकले चिनेन । विकासेले चिनेन । त्यसैले तिनलाई विपन्न मान्यो । यसरी हेर्दा दलितहरू सिद्धान्तकार भएर पनि विपन्न हुन बाध्य भए । प्राज्ञिक भन्नेहरूले तिनका सिद्धान्त खोजेनौं । व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षावालाले तिनलाई प्रमाणपत्रविहीन ठान्यौं । उद्यमीले तिनलाई बेरोजगार मान्यौं । ज्ञानी तथा अध्यात्मवादी भन्नेहरूले तिनलाई अज्ञानी मान्यौं । यसरी हेर्दा दलितहरू प्रस्तुतिको सिकार बने । बनाइए ।

नवराजहरू त्यही प्रस्तुतिको सिकार भए । जन्मसिद्ध वैज्ञानिक नवराजहरू । जन्मसिद्ध प्राविधिक नवराजहरू । जन्मसिद्ध ज्ञानी नवराजहरू । यो र यस्तै यथार्थ परिचय भएको भए नवराजहरू सम्मानित हुन्थे । मारिन्नथे । दलित अधिकारकर्मीहरूले कहिले बुझ्लान् ? कहिले बुझाउलान् ? ‘अप्रिसिएटिभ इन्क्वायरी’ भनेर तालिम दिने विकासेहरूले कहिले सोच्लान् ? स्वरोजगारको फलाको बोक्ने अर्थशास्त्रीले कहिले बुझ्लान् ? यस अर्थमा नवराजहरू नकारात्मक प्रस्तुतिको सिकार भए भनिदिए के हुन्छ ? सरकार चलाउनेहरूको नकारात्मक प्रस्तुतिले नवराजहरू मारिए भनिदिए के हुन्छ ? दलित अधिकारकर्मी तथा विकासेहरूले दलितलाई चित्रण गरेको परिणतिले नवराजहरू मारिए भनिदिए के हुन्छ ? ती सबै प्रस्तुतिमा दलितलाई ‘अछूत’ हौ भन्ने–भनाउने अपराधी शास्त्रकारहरू तथा तिनका मतियारहरूको दलनमा नवराजहरू मारिए भनिदिए के हुन्छ ?

अध्यात्मवादी वा धार्मिक भन्ने–भनाउनेसँग उत्तर छ त ? यसको अर्थ हो— नवराजहरू मार्नमा दलितलाई प्रस्तुत गर्ने धार्मिक, सामाजिक, विकासवादी, सरकारवादी चिन्तकहरू पनि अपराधी हौ भनिदिए के हुन्छ ? यो अपराधबाट मुक्त हुन देशका सबै पालिकाबाट जातीय छुवाछूत अन्त्य गर्ने कि नगर्ने ? यसको प्रमाणका लागि आवश्यक परे मूलशास्त्र, राजनीतिक दर्शन, सामाजिक विश्वासबारे व्यापक संवाद गर्ने कि ? प्रकारान्तरले अपराधी भएका गैरदलितहरूले दलितहरूसँग पुस्तौं अन्याय गरे–गराएकामा सामूहिक माफी माग्ने कि नमाग्ने ? अनुहार मिल्छ । संस्कार मिल्छ । स्थानविशेषको भाषा मिल्छ । धर्म मिल्छ । यो स्थितिमा दलितको अन्तरघुलन अभियान चलाउने कि नचलाउने ?

यसका लागि शुक्लयजुर्वेदी कण्व शाखाको शतपथ ब्राह्मणको बृहदारण्यकोपनिषद्को आधार लिए हुन्छ । त्यसले भन्छ— ब्रह्म जान्ने ब्राह्मण हुन् । सूर्य, ब्रह्म ब्राह्मण हुन् । इन्द्र, सोम, वरुण, पर्जन्य, मृत्यु, यम, ईशान क्षत्री हुन् । वसु, रुद्र, आदित्य, मरुत, विश्वदेव वैश्य हुन् । पूषा, पृथ्वी शूद्र हुन् । वर्णाश्रम धर्म त्यसरी बुझिन्छ (आचार्य श्रीराम, पृ. २५५) । भगवान् बुद्धको त्रिपिटकीय उत्तरले थप आधार दिन्छ । दलित सुजाताको हातको खीर खाएपछि आएको बुद्धत्वले अझ व्यावहारिक उत्तर दिन्छ । सन्त रविदास आफैं दलित हुन् भन्ने बुझ्नेले थप उत्तर पाउँछ । रैक्क ऋषि दलित हुन् भन्ने जान्नेले अर्को उत्तर पाउँछ । सदैव समावेशी बनेका राजा सहलेस दलित हुन् भन्ने जान्नेले थप उत्तर पाउँछ । सामाजिक न्यायका प्रतिमूर्ति हुन् दलित दीना र भद्री बन्धुहरू भन्ने जान्नेले अझ अर्को उत्तर पाउँछ । यस्तो संवादले छुवाछूतको एउटा जरो काटिन्छ । सामाजिक जरो छिनाल्न सामाजिक संवाद नै चाहिन्छ । अन्तरपुस्तेनी संवाद । त्यस्तो संवादले यजुर्वेदसम्मत निरालम्बोपनिषद्को भनाइ खोज्छ । त्यसले भनेको छ— आत्माको शरीर, रगत, मासु केही पनि हुँदैन । न वर्ण हुन्छ । त्यसैले जातजाति भनेको केवल व्यवहारका निम्ति बनाइएको हो । अर्थात्, जातजाति भनेको शरीर–भेद होइन; केवल व्यवहार–भेद हो (ऐ., पृ. २२३) । तेस्रो जरा राजनीतिसँग हुन्छ । तिनको घोषणापत्र लागू गर्नैपर्छ भनिदिए पुग्छ । चौथो जरो कानुनमा हुन्छ । कानुनविद्ले संविधानको प्रावधान लागू गर्नैपर्छ भन्ने हो भने एकसाथ छुवाछूतको जरो काटिन्छ । दलित बस्तीको संस्कृतीकरण तथा अनिवार्य शिक्षा एवं रोजगारीले अन्तरघुलन सम्भव बन्छ । भारतको मेघालयका केही बस्तीमा जस्तो । प्रश्न हो— राजनीतिक नेतृत्वले यो जिम्मेवारी लिन्छ त ? तिनका शीर्षस्थ नेताहरूले यो कुरामा निर्णायक विचार दिन्छन् त ? यसो गर्ने हो भने नवराजहरू चिरकालसम्म सम्झिइन्छन् । कतै दलितमुखी, प्रेममुखी वा राजनीतिक सिद्धान्तमुखी भएर सोच्ने कि ?

प्रकाशित : श्रावण १, २०७७ ०८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×