प्रश्नहरूबीच दृष्टिसम्बन्धी अपांगता- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

प्रश्नहरूबीच दृष्टिसम्बन्धी अपांगता

आँखा देख्नेको तुलनामा दृष्टिविहीनहरूलाई केही चुनौती अवश्य छन् । चुनौती हुनुको कारण दृष्टिविहीन कमजोर भएर भन्दा पनि अपांगतामैत्री संरचनाहरूको अभाव र साँघुरो सोच भएर हो ।
सरिता लामिछाने

प्रश्नहरू यस्ता साध्य हुन् जसलाई व्यक्तिहरूको जिज्ञासा मेटाउन, क्षमताको परीक्षण गर्न र बहसहरू चलाउन प्रयोग गरिन्छ । कतिपय अवस्थामा एउटै प्रश्नको निरन्तर उत्तर दिइरहनुपर्छ । प्रसंग यहाँ दृष्टिसम्बन्धी अपांगताको हो ।

के हो त दृष्टिसम्बन्धी अपांगता ? देहायबमोजिमका समस्याबाट कुनै व्यक्तिमा कुनै पनि वस्तुको आकृति, आकार, रूप र रङको ज्ञान नहुनु नै दृष्टिसम्बन्धी अपांगता हो–

(क) दृष्टिविहीनता : औषधि, शल्यचिकित्सा, चस्मा वा लेन्सको प्रयोगबाट पनि दुवै आँखाले हातको औंला दस फिटको दूरीबाट छुट्याउन नसक्ने वा स्नेलेन चार्टको पहिलो लाइनका अक्षर (३/६०) मा पढ्न नसक्नु ।

(ख) न्यून दृष्टियुक्त : औषधि, शल्यचिकित्सा, चस्मा वा लेन्सको प्रयोगबाट पनि बीस फिटको दूरीबाट हातको औंला छुट्याउन नसक्ने वा स्नेलेन चार्टको चौथो लाइनका अक्षर (६/१८) मा पढ्न नसक्नु ।

(ग) पूर्ण दृष्टिविहीन : पूर्ण रूपमा उज्यालो वा अँध्यारो छुट्याउन नसक्नु । दृष्टिविहीनता जन्मजात हुनु, टाइफाइड, दादुरा, आँखा पाक्ने आदि रोगको समयमा उपचार नहुँदा र विभिन्न दुर्घटनाका कारण उत्पन्न हुने गर्छ ।

२०६८ सालको जनगणनाअनुसार १.९४ प्रतिशत नेपाली (५,१३,३०१) मा कुनै न कुनै किसिमको अपांगता छ । त्यसमध्ये १८.४६ प्रतिशतमा दृष्टिसम्बन्धी अपांगता छ । यस्तो अपांगता नेपालजस्तो राष्ट्रमा पुरानो मानक (१० प्रतिशत) भन्दा कम र विश्वव्यापी औसतभन्दा निकै कम हुनु अपत्यारिलो भएको र वास्तविक संख्या बढी हुन सक्ने विज्ञहरूको धारणा छ । ‘अपांगता भएका व्यक्ति जन्मे संघसंस्था’ भन्ने भ्रमलाई सत्य ठान्दै आएको नेपाली समाजले दृष्टिविहीनलाई अझै पनि परनिर्भर र असमर्थ व्यक्तिका रूपमा चित्रण गरेको पाइन्छ । कहिले देवत्वकरण गर्ने गरिएको पनि छ । हो, दृष्टिविहीनले केही काम–कुरामा अरूको सहयोग लिनुपर्छ, तर संसार नै एकअर्काको सहयोगबाट चलेको हुन्छ ।

आँखा देख्नेहरूले पनि एक्लै सबै काम–कुरा गर्न सक्दैनन् । तैपनि आँखा देख्नेको तुलनामा दृष्टिविहीनहरूलाई केही चुनौती भने अवश्य छन् । चुनौती हुनुको कारण दृष्टिविहीन कमजोर भएर भन्दा पनि अपांगतामैत्री संरचनाहरू निर्माण नभएर र साँघुरो सोच भएर हो । दृष्टिविहीनहरूले धारावाहिक रूपमा विविध प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ । कतिपय प्रश्न त सुन्दैमा अचम्म लाग्ने खालका हुन्छन्, मानौं दृष्टिविहीन व्यक्तिहरू कुनै अर्को ग्रहका हुन् । कुनै विद्यालयमा अध्यापन गराउने एक शिक्षिकाले फरक स्वरूपको आँखा भएका एक दृष्टिविहीनलाई भेटेर आएपछि मसँग सोध्नुभयो, ‘उसलाई त निदाउन पनि पर्दैन होला है ? उसको आँखाको स्वरूप नै छैन ।’ निद्रा समग्र शरीरका लागि अत्यावश्यक छ, आँखाका लागि मात्र होइन । आँखाको स्वरूप अन्य व्यक्तिको जस्तो नहुँदैमा निद्रा नलाग्ने अथवा निदाउन नपर्ने भन्ने हुँदैन । त्यस्तै, एक ‘मोटिभेसनल स्पिकर’ लाई एउटा विद्यालयमा ‘स्पिच’ दिएपछि अन्तरक्रियाका क्रममा पाँच कक्षाकी बालिकाले सोधेकी थिइन्, ‘म्याडम, तपाईंले पनि खाना खानुहुन्छ ?’

दृष्टिविहीन जीवनमा निरन्तर आउने त्यस्तै केही प्रश्न हुन्–

(क) आँसु आउँछ कि आउँदैन ? : अवश्य आउँछ । अन्य व्यक्तिका आँखाबाट जसरी आँसु आउँछ, त्यसरी नै आउने गर्छ । आँसु आउनका लागि दृश्य नै हेर्न सक्ने हुनुपर्छ भन्ने हुँदैन ।

(ख) सपनामा आँखा देख्छन् ? : जन्मजात रूपमा दृष्टिविहीनले विपनामा जस्तो जीवन बिताउँछन्, त्यसकै प्रभाव सपनामा हुने गर्छ । उनीहरूले सपना त देख्छन्, तर त्यो वास्तविक जीवनशैली जस्तै आवाज र स्पर्शमा केन्द्रित हुने गर्छ । तथापि पछि दृष्टिविहीन भएका व्यक्तिहरूले चाहिँ सपनामा आँखा देख्ने गर्छन्, जुन उनीहरूका पूर्वस्मृतिहरूको झलक हो ।

(ग) कसरी खाना खान्छन् ? : अवश्य आफैं खान्छन्, हात वा चम्चाले मुखमा लगेर । आँखा नदेख्दैमा मुख पहिल्याउन नसक्ने भन्ने हुँदैन । दृष्टियुक्त व्यक्तिहरूले पनि खाना खाँदाखाँदै बत्ती गयो भने गाँस नाकमा त अवश्य लैजाँदैनन् ।

(घ) मान्छे कसरी चिन्छन् ? : जसरी आँखा देख्ने व्यक्तिले एकपटक देखेका व्यक्तिलाई उसको अनुहार हेरेर चिन्छन्, त्यसरी नै हामी दृष्टिविहीनले आवाज सुनेर अर्कोपटक सहजै चिन्न सक्छौं । तथापि भीडभाड र होहल्ला भएको ठाउँमा र धेरै वर्षको अन्तरालमा भेट्दा भने व्यक्तिविशेषको आवाज सहजै चिन्न नसकिने भने हुन सक्छ, जुन समस्या दृष्टियुक्त व्यक्तिलाई समेत हुने गर्छ । भारतको बेङ्लोरमा इन्टर्नसिप गर्न बस्दा मलाई एक व्यक्तिले सोध्नुभएको थियो, ‘तपाईं आफ्ना बाबालाई कसरी चिन्नुहुन्छ ?’ एकपटक भेटिएको व्यक्तिलाई त अर्कोपटक भेट्दा सहजै चिन्न सक्नेहरूले आफ्ना बाबाआमा नचिन्ने सवाल हुँदैन । आफूसँग निरन्तर सम्पर्कमा रहेका व्यक्तिहरूको हिँडाइको तरिका र शारीरिक गन्धले पनि दृष्टिविहीनहरूले व्यक्ति पहिचान गर्न सक्छन् ।

(ङ) शौचालय प्रयोग गर्न सक्छन् ? : आफू निरन्तर बस्ने ठाउँमा दृष्टिविहीन व्यक्तिहरूले सहजै पत्ता लगाउन सक्छन् । नयाँ ठाउँमा भने आँखा देख्ने व्यक्तिको सहारा लिनुपर्ने हुन्छ, ढोकासम्म पुग्नका लागि, भित्रै पुर्‍याइदिनु भने पर्दैन । ट्वाइलेट, कमोड अथवा प्यानवाला के हो, धारा अथवा पानी भरेर राखेको भाँडो र डस्टबिन कतापट्टि छ भन्ने भन्दिए पुग्छ । शौचालयमा बगिरहने पानीको आवाज, गन्ध आदिबाट पनि दृष्टिविहीनले अपरिचित ठाउँमा शौचालय पत्ता लगाउन सक्छन् ।

(च) कसरी नुहाउँछन् ? : अरू व्यक्तिले जसरी नुहाउँछन्, त्यसरी नै । आँखा देख्ने व्यक्तिहरूले पनि नुहाउन ऐना हेरिराख्नु पर्दैन होला ।

(छ) कपाल कसले कोरिदिन्छ ? : आफैं कोर्न सक्छन् । यसमा अरूको सहयोग चाहिँदैन ।

(ज) आफ्नो घर/कार्यालय कसरी पत्ता लगाउँछन् ? : दृष्टिविहीनहरू कुनै पनि कुरा पत्ता लगाउन स्पर्श, गन्ध र आवाजमा निर्भर हुने गर्छन् । सोही कुरा दैनिक जीवनमा लागू हुन्छ । दृष्टिविहीनले फर्निचरको आवाज, मसला, तरकारी, माछा वा मासु पसलहरूको गन्ध, होटलको बास्ना, ग्रामीण परिवेशमा हावा र चराचुरुंगीको आवाज आदिलाई घर/कार्यालय चिन्ने आधार बनाउने गर्छन् ।

(झ) आफ्ना लत्ताकपडा कसरी चिन्छन् ? : दृष्टिविहीनले लुगा त्यसमा भएको टाँक, हुक, गला र बाहुलाको प्रकार, चिल्लो खस्रो, डिजाइनलाई छामेर पत्ता लगाउँछन् । अन्य कपडा कुनको सेट कुन हो भनेर पनि पत्ता लगाउन सकिन्छ । मोजा पहिचानमा भने कहिलेकाहीँ चुनौती आउन सक्छ ।

(ञ) लत्ताकपडा कसले धोइदिन्छ ? : दृष्टिविहीनले आफ्ना लत्ताकपडा आफैं धुन सक्छन् । साबुन निख्रेको र ननिख्रेको छामेरै थाहा पाउन सक्छन् ।

(ट) कसरी लेखपढ गर्छन् ? : दृष्टिविहीनले ब्रेललिपिबाट पढ्ने गर्छन्, जुन ६ वटा डटबाट बनेको हुन्छ । ब्रेललिपि लेख्न स्लेट स्टाइलस र बाक्लो पेपरको प्रयोग गरिन्छ । ब्रेल लेख्दा दाहिने साइडबाट लेखिन्छ भने पढ्दा देब्रे साइडबाट पढिन्छ । पढ्दा हातको औंलाले छाम्दै पढ्ने गरिन्छ । पहिलोपटक ब्रेललिपिको पाठ्यपुस्तक देख्नेले कनिका छरेको जस्तो देख्छन् ।

(ठ) कम्प्युटरमा कसरी काम गर्छन् ? : दृष्टिविहीनले जज र एनभीडीए नामक स्क्रिनरिडर सफ्टवेयरको सहायताले कम्प्युटरमा काम गर्छन्, जसले स्क्रिनमा देखेको बोलिदिने गर्छन् । अल्पदृष्टियुक्त व्यक्तिहरूले म्याग्निफायरको पनि प्रयोग गर्छन् ।

(ड) ब्लाइन्ड फोल्ड लगाएर दृष्टिविहीन जीवनको अनुभव गर्न सकिन्छ ? : दृष्टिविहीन भएको बहाना गर्न प्रयास गर्नु राम्रो विचार होइन । तपाईंलाई कुनै चीज खोज्न गाह्रो पर्न सक्छ, केही वस्तुसँग ठोक्किएर आफैंलाई चोट पुर्‍याउन सक्नुहुन्छ । तपाईं डराउनुहुन्छ, निराश वा अलमल पर्न सक्नुहुन्छ । परिणामस्वरूप तपाईं दृष्टिविहीनको वास्तविक जीवन यस्तै हुन्छ भनी सोच्न सक्नुहुन्छ, जसबाट दृष्टिविहीनको जीवनशैलीप्रति विपरीत धारणा बन्न सक्छ । हामी दृष्टिविहीनले सक्रिय र हर्षित जीवन बिताइरहेका छौं ।

समाजले दृष्टिविहीनतालाइ पूर्वजन्मको पाप, अक्षमता र बिचराको पात्र नबनाएमा र अन्य व्यक्तिसरह मानवको दर्जा दिएमा जीवन प्रभावकारी हुन्छ र समाजले पनि छलाङ मार्न सक्छ ।

(दृष्टिविहीन लामिछाने अपांगता भएका महिलाहरूको अधिकारका क्षेत्रमा क्रियाशील छिन् ।)

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७७ ०९:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लोमन्थाङमा फुटबलको रौनक, छैन कोरोनाको डर

घनश्याम खड्का

म्याग्दी — कोरोना महामारीका कारण चार महिनायता देशभित्र खेल गतिविधि ठप्पप्रायः छ । तर उपल्लो मुस्ताङको लोमन्थाङ क्षेत्रमा अहिले फुटबल र भलिबल खेल उत्सवको रौनक छाएको छ ।

जनैपूर्णिमा (यार्तोङ चाड) को अवसरमा समुद्री सतहदेखि ४ हजार ५० मिटर उचाइको लोमन्थाङ गाउँपालिका–३ थिंकर गाउँमा माउन्टेन पासाङ युवा क्लबको आयोजनामा ‘छ्योग्यल जिग्मे मेमोरियल’ फुटबल र भलिबल प्रतियोगिता सञ्चालन भइरहेको हो ।

प्रतियोगितामा लोघेकर दामोदर कुण्ड र लोमन्थाङ गाउँपालिकाभित्रका १४ युवा क्लबबीच प्रतिस्पर्धा हुनेछ । वर्षायाम भए पनि मुस्ताङमा सुक्खा भएकाले खेलकुदका लागि उपयुक्त मौसम छ । ‘यस वर्ष खिङ्गर (थिङ्गर) मा फुटबल र भलिबल प्रतियोगिता सञ्चालनमा छन्,’ प्रतियोगिता आयोजक क्लबका सचिव म्युच्योर गुरुङले भने ।

उनले मुस्ताङ जिल्ला कोरोना भाइरसमुक्त क्षेत्र भएको र बाहिरबाट खेलाडी तथा दर्शक आउन रोक लगाइएकाले बालुवाको पहाडमाथि सभ्य रूपमा फुटबल प्रतियोगिता भइरहेको बताए । जसले गर्दा दर्शकको बाक्लो उपस्थिति छ ।

प्रतियोगिता पहिलो पटक आयोजना गरिएको होइन । परम्परादेखि नै घोडा दौड र सांस्कृतिक मेला लगाउने गरिएकोमा १४ वर्षदेखि उपल्लो मुस्ताङका घिलिङ, घमी, ढाकमार, चराङ, मराङ, धी, सुर्खाङ, घारा, ताडग्या, ध्ये, लोमन्थाङ, नेन्योल, छोस्यार, न्याम्डो, किम्लिङ, थिंकर, फुवा, नाम्ग्यालसमेतका गाउँहरूमा पालैपालो फुटबल र भलिबलको प्रतियोगिता आयोजना गरिँदै आएको छ ।

पछिल्लो दुई वर्षदेखि लोमन्थाङका अन्तिम राजा जिग्मे परवल विष्टको सम्झनामा छ्योग्यल जिग्मे मेमोरियल खेलकुद प्रतियोगिता नामकरण गरिएको हो । ‘यो खेल प्रतियोगिता उपल्लो मुस्ताङको प्रतिष्ठित प्रतियोगिता हो । छिमेकी तिब्बत र विश्वका पर्यटकसमेत हिमाली खेल प्रतियोगिता हेर्न आउँथे तर यो वर्ष कोरोना भाइरस र लकडाउनका कारण उपल्लो मुस्ताङ प्रवेशमा रोक लगाइएकाले आउन पाएनन्,’ लोमन्थाङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष सुवर्ण विष्टले भने, ‘खेल प्रतियोगिताको अवधि भने घटाएका छौं । दर्शकलाई सामाजिक दूरी कायम गर्न र टाढाबाट नआउन भनेका छौं । जिल्लामा कोरोना संक्रमण नदेखिएकाले युवाको मागलाई रोक्न सकिएन ।’

माटोको सहरमा धमाधम खेलग्राम बन्दै

त्यसैबीच संघीय सरकारको एक करोड रुपैयाँ लागतमा लोमन्थाङ गाउँपालिका–६ किमलिङमा सुविधायुक्त खेलग्राम निर्माण सुरु भएको छ ।

३ सय ८ मिटर लामो, १ सय २० मिटर चौडा खेल मैदानमा ९ लेनको एथलेटिक्सलाई सेन्थेटिक ट्र्याकसहित फुटबल, भलिबल र बास्केटबल कोर्ट निर्माण गरिँदै छ । त्यसमा २ हजार दर्शक अट्ने प्यारापिट निर्माण सुरु भएको उपल्लो मुस्ताङबाट निर्वाचित गण्डकी प्रदेशसभा सदस्य इन्द्रधारा विष्टले भने, ‘लोमन्थाङमा खेलग्राम निर्माणक्रममा छ । यो खेलमैदान हाइअल्टिच्युड खेलकुदको हब हुन सक्छ । हाम्रो प्रयास त्यसकै लागि भइरहेको छ ।’

तस्बिर सौजन्य : ढेन्डुक छिरिङ गुरुङ

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७७ ०८:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×