तान्त्रिकको खोजीमा घनश्याम भुसालहरू- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

तान्त्रिकको खोजीमा घनश्याम भुसालहरू

निर्जीव माटोको अचाक्ली भक्तिको आवरणमा सजीव मान्छेको अवमूल्यन हुँदा नेकपाका भुसालहरू किन मौन छन् ? किनभने तिनीहरू अघिल्ला पुस्ताका नेताहरूका अवगुणहरू ‘रेप्लिकेट’ गर्ने डरलाग्दो सम्भावनामा पुगेका छन् ।
रामचन्द्र श्रेष्ठ

आजसम्मको गतिविधि हेर्दा लाग्छ, दुई जना तान्त्रिक (ओली र प्रचण्ड) एउटा टेन्ट टाँगेर भित्र बसेका छन् । अनि, सारा मुक्तिकामी मान्छेचाहिँ टेन्टबाहिर बसेर भित्रका ईश्वरबाट केही आउनेछ भनी हेरिरहेका छन् । हाम्रो चेतना, शिक्षादीक्षा, आन्तरिक जनवादको कमी आदिले यस्तै बनाइदियो, मानौं तान्त्रिकहरूले केही खेल, तन्त्रमन्त्र गर्छन्, केही बुटी निकाल्छन्, झारफुक गरेर, इन्द्रजाल पढेर भन्ने किसिमको रह्यो ।’

२०७५ वैशाख ९ को ‘नेपाल’ साप्ताहिकसँगको अन्तर्वार्तामा नेकपाका उपमहासचिव घनश्याम भुसालले भनेका थिए । दुई वर्षपछि उनको यो भनाइ सम्झिनुको केही खास कारण छ । ओली र प्रचण्डलाई ‘तान्त्रिकजस्ता’ रूपकको प्रयोग गर्नुको पृष्ठभूमिमा बौद्धिक नेता घनश्याम भुसालका केही लुप्त चासो पनि थिए । ती चासो पार्टीको आन्तरिक जनवाद, निर्णय प्रक्रियाको लोकतन्त्रीकरणका साथै विधिसम्मत पार्टी सञ्चालन रहेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । शब्दका आशय शब्दार्थले मात्र नभएर सन्दर्भहरूले पनि निर्क्योल गर्ने हुनाले भुसालका यी शब्दहरू पार्टीका तथाकथित ईश्वर वा पार्टी सत्तामाथिको प्रश्न थिए । नेकपाको दोस्रो पुस्ताका युवा नेताहरूका तर्फबाट पार्टी सत्तामाथि हाँक पनि थियो । नेकपाको स्पष्ट बहुमतको सरकार गठनको दुई महिनाभित्र उपमहासचिव तहका बौद्धिक युवा नेताको यो हाँकले सुदूर क्षितिजमा आशाको किरण संकेत गर्थ्यो ।

कोभिड–१९, महँगी, प्राकृतिक विपत्ति, आसन्न संकटका त्रासदी, नेकपाको आन्तरिक अस्वस्थ राजनीति र स्थायी कमिटी बैठकको रस्साकस्सीको माहोलमा भुसालको तत्कालीन भनाइ स्मरण गर्नु जरुरी भइरहेको छ । बेला यही हो । पार्टीका देवपुरुषहरूको व्यक्तित्वको क्षयीकरण भइरहेको र अक्षमताको हद देखिइसकेको यो सन्दर्भमा स्थायी कमिटीको बैठक निकै तात्नुपर्ने हो । तर, अहिले स्थायी कमिटी बैठक मरणासन्न छ । कारण धेरै होलान् । तथापि, यो गतिरोधमा भुसालको पनि भूमिका छ । उनको नेतृत्वमा बसेको दोस्रो तहका युवा नेताहरूको बैठकले एकमतले भन्यो— बरु स्थायी कमिटी बैठक स्थगित गर, दुई अध्यक्ष मिलेर आऊ ।

के भुसाल अब आफैं तान्त्रिकको खोजीमा छन् ?

आफैंले पहलकदमी लिन नसक्ने समाज विरक्तिको सीमामा तान्त्रिकको खोजी गर्न थाल्छ । त्यो एकातर्फ मानसिक सहारा होला । तर, आत्मविश्वासको अभावको स्वयंपुष्टि भने पक्कै हो । के नेकपाका युवा नेताहरू अब पार्टी, देश र समाजलाई हाँक्ने अठोट गर्नुको साटो तान्त्रिकहरूको खोजीमा छन् ?

यति बेला सत्तासमक्ष सयौं चुनौती छन् । विश्वव्यापी महामारीले निम्त्याउने संकटको पान्डोरा बाकस त खुल्नै बाँकी छ । तर सत्तासीन पार्टी एकाएक बजेट अधिवेशन अन्त्य गरेर आन्तरिक झैझगडामा मस्त छ । बिहानदेखि साँझसम्म सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरूमा नेकपाका घरेलु झगडाहरू पोखिएका हुन्छन् । नेकपाका दोस्रो, तेस्रो, चौथो, पाँचौं वरीयतादेखि वर्गीय संगठनका कान्छा सदस्यहरूसम्म पनि यो गृहकलहमा निकै व्यस्त छन् । ती एकाबिहानै आँखा मिच्दै आफ्नो पक्षको हतियार उध्याउँछन् र अर्को पक्षलाई प्रहार गर्छन् । राति निद्राको झोंकमा पनि एक डोज दिन्छन् । उस्तै परे सपनामा पनि आरोप–प्रत्यारोप गरिरहन्छन् ।

ओहो, देशको सत्तासीन पार्टी, स्पष्ट बहुमतको ‘कम्युनिस्ट’ पार्टीका कार्यकर्ताहरूको यो व्यस्तता कति डरलाग्दो ! यिनको यो मिहिनेत आँखैअगाडिको संकट सामनाको सिर्जनात्मक समाधानमा खर्च भइदिएको भए कस्तो हुन्थ्यो होला ? गुटगत राजनीतिको विषादीमा चुर्लुम्म डुबेका यी कार्यकर्तालाई विचारको ज्वालाले प्रज्वलित गर्न सक्ने दोस्रो पुस्ताका युवा नेताहरू भने आ–आफ्नो मोर्चा सम्हाल्न व्यस्त छन् । बढीमा तिनले भन्छन्— तान्त्रिक बाजेहरू मिलेर आऊ । मिलेर आऊ ।

मिल्नु यहाँनेर सबैभन्दा घातक हो । जब मिल्नुका पछाडिका कारणहरू स्पष्ट हुँदैनन् तब मिलन पनि घातक भइदिन्छ । किनभने नमिल्नुका पनि केही ठोस कारणहरू हुन्छन् । किन पटक–पटक प्रचण्ड र ओली एकअर्कालाई घुर्क्यार्र्एर गलाउने प्रयत्न गर्छन् ? दुनियाँलाई थाहा छ— यिनीहरू फुट्दैनन् । भविष्यमा भन्न सकिँदैन तर तत्काल यिनीहरू फुट्दैनन् । किन फुट्दैनन् ? किनभने यिनीहरू जुटेकै छैनन् । यिनीहरू त संक्रमणको जटिल मोडमा छन् । रसायनशास्त्रमा ‘अर्गानिक कम्पाउन्ड’ बन्ने प्रक्रियामा एउटा चरण आउँछ । कार्बनका आफ्ना चारवटा बन्ड हुन्छन् । तर, रासायनिक प्रतिक्रियाको एउटा संक्रमणकालीन क्षण यस्तो आउँछ, एउटासँग सम्बन्ध टुक्र्याउँदै अर्कोसँग बनाउँदै गर्दा पाँचवटा बन्ड बन्छन् ।

ओली र प्रचण्डको मिलन पनि यस्तै संक्रमणकालीन हो । यहाँ न सम्बन्धविच्छेद भएको छ, न त नयाँ सम्बन्धको निर्माण । किन पुगे ओली–प्रचण्ड यो अवस्थामा ? कसले पुर्‍यायो ? यसका पछाडि खास अर्थराजनीतिक कारण छ । वामपन्थी भाष्यमा नेपाली कांग्रेसलाई उदारवादी अर्थनीतिको पक्षपाती र नवसामन्त एवं दलाल–पुँजीपति वर्गको प्रतिनिधिका रूपमा चित्रित गरिन्थ्यो । त्यही भाष्य सापटी लिएर भन्ने हो भने, तत्कालीन नेकपा (एमाले) ले कांग्रेसमा अटाउन नसकेका नवधनाढ्यहरूको प्रतिनिधित्व गर्थ्यो । तत्कालीन नेकपा (माओवादी) संसदीय राजनीतिमा आएपछि त्योभन्दा फरक यात्रा गर्न सकेन । बरु एमाले र कांग्रेसमा अटाउन नसकेका नवधनाढ्यकै प्रतिनिधि बन्न पुग्यो । यसको मुख्य कारण थियो— देशमा नवधनाढ्य वर्ग उदाउन भएको नयाँ आर्थिक सम्बन्धहरूको सिर्जना । रियलस्टेट कारोबार र वैदेशिक रोजगारीको दलाली मात्र होइन, सत्ताशक्तिले उपलब्ध गराउने निर्माण र खरिद प्रक्रिया लगायतका आर्थिक गतिविधिमा एकहट्टी चाहन्थ्यो यो वर्ग ।

चालीसको दशकको अन्त्यबाट उदाउन सुरु गरेका यी नवधनाढ्यहरूलाई बलियो पार्टीको आवश्यकता थियो । त्यसैले दुई दलमा बाँडिएका यी नवधनाढ्यहरूले एमाले र माओवादीलाई मिलाउने कसरत गरे । त्यो कसरतले अझै मूर्तरूप लिएको छैन । सत्ताको बागडोर ओलीको हातमा पुगेपछि नवधनाढ्य वर्गको एउटा हिस्सा असाध्यै मोटाउँदै गएको छ । बेलाबेला अखबारी पानामा समाचार बन्न आइपुग्ने ओम्नी, यतिलगायत त्यसकै दृष्टान्त हुन् ।

तर, हिजोको एमाओवादीसँग गाँसिएका नवधनाढ्यले सत्तासुखको भोगमा समान साझेदारी पाएका छैनन् । ओली र प्रचण्डको घर्षण खासमा नवधनाढ्यहरूको दुई खेमाको घर्षण हो, जसको एउटा मञ्च रिक्त हुँदै गरेका आयोगका पदाधिकारीहरूको नियुक्ति पनि हो । नेकपाका कार्यकर्ताहरू सतहका केही शब्द र वाक्यहरूमा रस्साकस्सी गरिरहेछन् । ती भ्रममा छन् । जसरी जानेर–नजानेर भुसाल पनि भ्रममा पर्छन् । र, कथित ‘एकता’ लाई सैद्धान्तिक एकताका रूपमा बुझ्ने र व्याख्या गर्ने गर्छन् ।

आलोचना गर्दागर्दै जगत् चकित गराएर कृषिमन्त्रीको शपथ खानु ठीक एक वर्षपहिले भुसालले ‘कान्तिपुर’ मा लेख लेखेका थिए । ग्रीक माइथोलोजीको ‘नार्सिसस’ र ‘फिनिक्स’ को रूपक प्रयोग गरिएको उक्त लेखको भव्य चर्चा भएको थियो । उक्त लेखमा उनले श्रमजीवी वर्गलाई महावीर दैत्यका रूपमा चित्रित गरेका थिए । उनको आशय थियो, उक्त दैत्यको आक्रोश र परिश्रमकै कारण नेपालमा राजनीतिक उतारचढाव आएको हो । बहुदलको पुनःस्थापना, २०६४ मा माओवादीको विजय, २०७४ मा नेकपाको भारी बहुमतका पछाडि यही ‘दैत्य’ कारक थियो । बौद्धिक नेता भुसालले यहाँनेर नवधनाढ्यको भूमिकालाई बुझ पचाइरहेका थिए । श्रमजीवी वर्गप्रति उनको आस्था प्रशंसनीय होला तर यथार्थमा नवधनाढ्य वर्गको परीश्रम पो थियो, जसले सत्ताको लाभ मागिरहेछ ।

यही कारणले हो, भुसालले विम्ब, कला, केही अमूर्तता, लालित्यको प्रयोग गर्दै संसद्मा कृषिमन्त्रीका तर्फबाट बजेटमाथि उठेका प्रश्नको उत्तर दिँदै गर्दा संसदीय राजनीतिको मर्यादामाथि प्रश्न उठाएको । यही कारणले हो, प्रदीप गिरीको ‘अभिमन्यु’ को आशंकालाई जयद्रथको उपमाले जवाफ दिनुपरेको । अनि, पटक–पटक ‘म जागिर खान आएको होइन’ भन्ने स्पष्टीकरण दिनुपरेको । कसले बाँध्छ दुईतिहाइ बहुमत सरकारको ‘प्रगतिशील’ मन्त्रीलाई ? जवाफ सरल छ— पार्टीभित्रै बलियो स्थानमा रहेको नवधनाढ्य वर्गले ।

‘आजको मार्क्सवाद र नेपाली क्रान्ति’ पुस्तक लेख्ने भुसाल एमाले र माओवादीको एकताका सुरुआती सैद्धान्तिक आग्रही नेतामध्येका हुन् । उक्त पुस्तक खासमा एकताका सैद्धान्तिक कारणहरूको निरूपण हो । सैद्धान्तिक प्रश्नहरूलाई तिलाञ्जली दिइसकेको नेपाली राजनीतिमा उक्त पुस्तकले पर्याप्त बहस पाएन । कि त तिरस्कृत भयो कि पूजनीय । छलफल र बहस भने कमै भयो । भुसालको सरल आग्रह थियो— माओवादीको क्रान्तिकारी चेत अनि एमालेको संगठनात्मक शक्ति र लोकतन्त्रीकरण गरिएको मार्क्सवादबीच एकता भएर नयाँ पार्टी बन्नुपर्छ । त्यो कस्तो हुन्छ ? त्यो क्रान्तिकारी जोसजाँगरसहित लोकतान्त्रिक चरित्र बोकेको मार्क्सवादी हुन्छ । भुसालको ठम्याइ यस्तै थियो ।

समयक्रमले एमाले र माओवादीको एउटा खेमा जोडिएका छन् । प्रतिफल भने जर्ज बर्नार्ड शसँग जोडिएको बहुचर्चित प्रसंगजस्तो छ । एउटी सुन्दरीले शलाई आग्रह गरिछन्, ‘आऊ, हामी बिहे गरौं । हाम्रो सन्तान तिमी जस्तो बुद्धिमान् र मजस्तो सुन्दर हुनेछ ।’ शको जवाफ थियो, ‘धत् ! त्यो बच्चा त तिमीजस्तो स्वाँठ र मजस्तो कुरूप हुन्छ ।’ भुसालको आकांक्षाविपरीत एमाले र माओवादीको ‘एकता’ शले औंल्याएको सम्भावनाको नकारात्मक पाटो बन्दै छ । यो एकता एमालेको दक्षिणपन्थ र माओवादीको अवसरवादको लगनगाँठो बनेको छ ।

भुसाललगायत दोस्रो पुस्ताका नेताहरू एमाले र एमाओवादी एकताको अर्थराजनीति बुझ्न चाहँदैनन् वा बुझ पचाइदिन्छन् । एक अनौपचारिक भेटमा भुसालले भनेका थिए, ‘प्रतिक्रियावाद सोचेजस्तो बलियो छैन ।’ तर, समयक्रमले प्रतिक्रियावाद आकलन गरेको भन्दा बलियो साबित हुँदै छ । प्रतिक्रियावाद किन पनि बलियो हुँदै छ भने, यसले आर्थिक गतिविधिमा भौतिक आक्रमण र मूर्त हस्तक्षेप मात्र गरिरहेको छैन । यसले चिन्तन प्रणालीमा समेत प्रभुत्व जमाउँदै छ । एकातर्फ जिउँदा रामहरू महँगी, बेरोजगारी र निराशाले मारिँदै छन् अर्कातर्फ मिथक रामको खोजी हुँदै छ । अनि एक खालका बुद्धिजीवीहरू यसैमा बुद्धिविलास गरिरहेका छन् । तिनको आत्मामा कहिल्यै नजागेको राष्ट्रवाद जागेको छ । फेरि माधव घिमिरेको ‘नेपाली हामी रहौंला कहाँ नेपालै नरहे’ गुन्जिँदै छ । तर, फेरिनुपर्ने भाष्य नै यही हो । गुन्जिनुपर्ने थियो, ‘नेपाल देश रहला कहाँ नेपाली नरहे ।’ माटो र मान्छेमा मान्छेको अवमूल्यन गरी माटोको प्रशस्ति मात्र गाइँदै छ । राज्य माटो र मान्छेको मेल हो । यदि मान्छे जीवित छ भने माटोबिना पनि राष्ट्र हुन्छ ।

प्यालेस्टाइनको माटोले राज्यको स्वीकृति नपाए पनि संसारले प्यालेस्टाइन स्विकारेको छ किनभने प्यालेस्टाइनी मान्छे जीवित छन् । तिनको आत्मामा प्यालेस्टाइन जीवित छ । निर्जीव माटोको अचाक्ली भक्तिको आवरणमा सजीव मान्छेको अवमूल्यन हुँदा नेकपाका भुसालहरू किन मौन छन् ? किनभने तिनीहरू अघिल्ला पुस्ताका नेताहरूका अवगुणहरू ‘रेप्लिकेट’ गर्ने डरलाग्दो सम्भावनामा पुगेका छन् । भुसाल आफैंले दुई वर्षअघि अस्वीकार गरेका ‘तान्त्रिक’ हरूको खोजी गर्नु मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई छोडेर इन्द्रजालको पक्षपोषण गर्नु हो । तान्त्रिकको खोजी भुसालले आर्जन गरेको विश्वासको क्षयीकरण मात्र होइन, बरु इतिहासले सुम्पिन आँटेको पार्टी, समाज र देश परिवर्तनको गह्रुँगो भारी बोक्ने साहस नगर्नु हो । युवाहरू बेसमयमै बूढो हुनु हो ।

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७७ ०८:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निङ्गलेन्ने कम्युनिस्टाक्की !

नेपालको कम्युनिस्ट मुख्य धारासँग अब केही पनि छैन, लोगो र झन्डाबाहेक । विचार, आन्दोलन, दिशा, लक्ष्य, सपना र निरन्तर क्रान्तिको प्रण – केही पनि छैन । यो नैतिक, व्यावहारिक, सैद्धान्तिक हरेक हैसियतबाट शून्यमा खसिसकेको छ ।
सरिता तिवारी

भारतको अघिल्लो पुस्ताका कवि उज्ज्वल भट्टाचार्य फेसबुकमा कहिलेदेखि मेरा मित्र थिए, यकिन सम्झना छैन । यिनी प्रस्टवक्ता, मुखर भाषाका कवि र राम्रा अनुवादक हुन् । यिनका पछिल्ला कविताले दिने ऊर्जा र तिनले छोड्ने बहसले मलाई राम्रै आकर्षित गर्छन् । यिनलाई सुनेपछि निश्चिन्त भइन्छ, मान्छे उमेरले होइन सोच्ने शैलीले, चेतनाले बूढो हुने हो ।

केही पहिले यी कविले फेसबुकमा एउटा कविता पढे, ‘निङ्गलेन्ने कम्युनिस्टाक्की’ ! यसको अर्थ हुँदो रहेछ, ‘तिमीले मलाई कम्युनिस्ट बनायौ ।’ उनको यो छोटो कविता मेरा स्मृति र विषादहरूको पोखरीमा एउटा बडेमानको ढुंगाजसरी खसेको छ । त्यसका तरङ्गहरूले बारम्बार मभित्रका कैयौं निजी र सामूहिक प्रश्नहरूलाई अवचेतनको पीँधबाट किनारामा ल्याएर पछारिदिएका छन् । के कोही कम्युनिस्ट बन्न चाहनु वा बन्ने प्रयत्न गर्नु केवल एउटा चौकोस, एउटा फ्रेमभित्र गएर अटाउने तात्कालिक र निजी उद्यम हो वा एउटा लामो र आजीवन चल्ने एकैसाथ निजी (आत्मिक) र सामूहिक प्रक्रिया ? त्यो प्रक्रियामा व्यक्ति एकाइको आफैंमाथिको आलोचना कस्तो हुनुपर्छ ? ‘कम्युनिस्ट’ केवल एउटा लेबल हो कि व्यक्तिभित्रको दृष्टि र त्यसले बोक्ने प्रवृत्ति ?

माथि भनिएको कविताको पार्श्वमा भारतको केरल राज्यमा कम्युनिस्ट सरकार उदय हुनुभन्दा अघिको प्रसंग जोडिन्छ । स्वतन्त्रता आन्दोलनलगत्तै दक्षिण भारतमा विस्तार भएको भूमिगत कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई उचाइमा पुर्‍याउन ठूलो भूमिका खेलेको नाटक थियो, ‘निङ्गलेन्ने कम्युनिस्टाक्की’ ।

थोप्पिल भासीको लेखन र निर्देशनको यो नाटक मलयालम भाषाका अति लोकप्रिय नाटकमध्येको एउटा हो । लेखक भासीलगायत यसका सबै कलाकार कम्युनिस्ट पार्टीसम्बद्ध थिए । उनीहरूले यसलाई केरलाका गाउँगाउँमा पुर्‍याए, जसले संगठन निर्माणको कामलाई अकल्पनीय रूपले तीव्र बनायो । सरकारले लगाएको प्रतिबन्धका बावजुद यसको मञ्चन रोकिएन । नाटक टिमलाई नै पक्रेर थुनियो, मुद्दा चल्यो र अन्ततः मुद्दाको फैसला आयो नाटककै पक्षमा । यी सबै घटनाले यो नाटकप्रति जनस्तरको प्रेम र लोकप्रियता झनै बढाए, संगठित आन्दोलनहरूलाई रफ्तारमा लगे । त्यसैको प्रतिफलस्वरूप सन् १९५७ मा कम्युनिस्टहरू राम्रो मतले विजयी भए र केरलामा हालसम्मकै अधिकांश कालक्रम कम्युनिस्टहरूकै सरकार रहेको छ ।

‘भारत आफ्टर गान्धी’ का लेखक रामचन्द्र गुहाले दाबी गरेजस्तै तत्कालीन कम्युनिस्ट ‘बिग ब्रदर’ सोभियत रुसको ‘इसारा’ मा चुनावमा भाग लिएकै भए पनि साम्यवादको मानक इतिहासविपरीत कम्युनिस्टहरूलाई बुर्जुवा प्रजातन्त्रमा समानुकूलन गराउने एउटा महत्त्वपूर्ण सूचक बन्यो त्यहाँको कम्युनिस्ट सरकार । यो घटना सोभियत रुसकै पृष्ठपोषणमा भएको होस्, संसद्वादी, ‘संशोधनवादी’ कम्युनिस्ट कित्ताको तार्किक अवतरण पनि थियो ।

मुख्य धाराका पार्टीकै चरित्रमा सहवरण गर्दै आएको भाकपा मार्क्सवादीको ‘लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रन्ट’ ले चलाएको यहाँको सरकार नेपालको सत्तारूढ नेकपाजस्तै ‘खाइदास’ चाहिँ होइन, जुन झुटैझुट र बेइमानी नै बेइमानीको गुम्बजमाथि खोक्रो पुत्लाजस्तो उभिएको छ । केरलाको साक्षरता दर र कृषि, पर्यटन लगायतका क्षेत्रमा विकासको गति भारतका अरू राज्यभन्दा कति हो कति अगाडि छ । यसको तुलना नेपाली सत्ताधारी कम्युनिस्टसँग हुनै सक्दैन । तैपनि भारतमा पश्चिम बंगाल र केरलाका कम्युनिस्ट आन्दोलनहरूसँग ठूलो अपेक्षा गरेको पंक्ति ती दुवै राज्यका नेतृत्वसँग निराश भयो । त्यसको विषादमा अनेकौं साहित्य लेखिएका छन् ।

केरलाको इतिहास नै कायाकल्प गर्न सफल त्यही नाटकले बनाएको छाप र स्मृतिको आलम्ब हुन सक्छ, उज्ज्वल भट्टाचार्यको कविता ‘निङ्गलेन्ने कम्युनिस्टाक्की’—

साँच्चै नै

बाल्यकालदेखि नै म बन्न चाहन्थें कम्युनिस्ट

जबकि थिएन मलाई केही थाहा, के हो यो ?

म यत्ति जान्दथें, यो केही सुन्दर कुरा हो ।

यही कुरा मसँग लागू हुन्छ; मजस्ता कतिकति मानिसहरूमा लागू हुन्छ । यो कवितालाई मैले आफैंसँग बढी ‘रिलेट’ गरेर बुझें । निरापद बालखेलका चञ्चलताले भरिनुपर्ने बाल्यकालमा, निर्बन्ध उत्सुकतामा बित्नुपर्ने किशोरवयमा जीवनका भयावह रूप देख्दै हुर्कने मजस्ता कति केटाकेटी समानता र न्यायका सपनाले ‘कम्युनिस्ट’ बन्ने लाइनमा उभिए होलान् । तिनको सपनामा कहीँ, कुनै प्रदूषण थिएन जसलाई सजिलै समयको कन्टेनरमा ‘डम्प’ गरेर बिर्सिदिन सम्भव होस् ।

जसको सबभन्दा ऊर्जावान् युवाकाल कम्युनिस्ट साहित्यका ज्यानले थाम्नेभन्दा गह्रौं शब्दावली (‘जार्गन’ भन्न चाहन्नँ) कै वरिपरि बित्यो अथवा जसले मुक्तिको सपनामा जिन्दगीकै बलि चढाए अथवा जो दलन र दमनको कैदभित्र निःश्वासमय बाँचिरहेको समाजलाई मुक्त गर्न हिँड्दा आफैं अधमरोजस्तो भएर छटपटिँदै बाँच्न विवश छन्, तीमध्ये हरेकलाई कम्युनिस्ट बन्न प्रेरित गर्ने को थियो ? के त्यो कुनै षड्यन्त्रकारी व्यक्ति थियो जसलाई कालान्तरमा सत्ताको अट्टालिका उक्लने अदना मानव–सिँढीहरू चाहिएको थियो ! जसलाई केवल आफ्नो निजी सुखभोगका लागि अरूका सन्तानको बलि चढाउनु बिलकुलै सामान्य थियो ?

होइन ।

कुनै अमुक र अदृश्य ‘ग्र्यान्ड प्रोजेक्ट’ को विचार–प्रयोगशालाले सुनियोजित रूपमा बनाएको ‘रोबोट’ म थिइनँ; कोही पनि थिएन । यस्तो ठान्नु या यसरी बुझ्नु इतिहासको गतिका आधारभूत सत्यको इन्कार गर्नु हो । म कुनै सन्की वैज्ञानिकले बारम्बार आँत गिजोल्ने गिनिपिगजस्तो पनि थिइनँ । म कुनै शक्तिशाली व्यक्तिले काँधमा उचालेर भुक्न लगाएको पाल्तु जनावर पनि थिइनँ ।

वस्तुगत परिस्थितिहरूले, संयोगहरूले, जिन्दगीका दुर्दशाहरूले ठोक्काउँदै–ठोक्काउँदै ल्याउँदा मलाई उनीहरूका कुराले आकर्षित गरे जसले गरिबी, भोक र अभावसँग लड्न हिँड्ने विज्ञानसिद्ध बाटो र दिशा छ भने । उनीहरूले भने— एक्लाएक्लै बाँचेका, अलगअलग भूगोल, समुदाय र लैंगिक अस्तित्वका मान्छेका दुःख र संघर्षको बाटो कसरी ‘सामूहिक’ हुन्छ ।

उनीहरूले नै भने— यस्तो संघर्षको तार्किक परिणतिका लागि संगठन चाहिन्छ । र, संगठनले एक समय वा एक निर्धारित विन्दुमा आएर अडिने वा सकिने गरी होइन, निरन्तर क्रान्ति गर्छ । त्यस्तो क्रान्ति गर्न उद्दाम साहस, लामो धैर्य र योजना चाहिन्छ । यसरी भन्नेहरू को–को थिए ? कृष्णदास श्रेष्ठ ? म्याक्सिम गोर्की ? याङ मो ? रोजा लग्जेम्बर्ग ? एभलिन रिड ? या, स्वयम् एंगेल्स र मार्क्स बाजेहरू ? अथवा, नाम–अनाम अरू थुप्रै ?

नेपालमा कम्युनिस्टहरूले नेतृत्व गरेका क्रान्ति र परिवर्तनका न्यारेटिभ कति वस्तुसंगत थिए र कति अन्धानुकरण मात्रै ? समयले पुष्टि गर्न थालिरहेको छ । यहाँका कम्युनिस्टहरू कति लहडी थिए र कति परिपक्व ?

कम्युनिस्ट बन्ने प्रक्रिया नेतृत्वदेखि भुइँसम्मै कति वास्तविक थियो वा छ र कति बनावटी ? यी कुरा पनि समाजको आधार तहमा घटित कैयौं भयावह दुर्घटना र तिनलाई संस्थानिक ढाकछोप गर्ने अभिव्यक्तिबाट प्रमाणित भइरहेको छ । समयक्रममा धेरै कुरा अर्कै भैसकेको छ । को ‘शुद्ध’ मार्क्सवादी ? को आलोचनात्मक मार्क्सवादी ? को गैरमार्क्सवादी/पुँजीवादी वा को–कोचाहिँ ‘गलत मार्क्सवाद पढिएछ !’ भन्ने ‘एपोलोजिस्ट’ ? यो छलफल पनि अब नयाँ शिराबाट गर्नुपर्ने भएको छ ।

नेपालको कम्युनिस्ट मुख्य धारासँग अब केही पनि छैन, लोगो र झन्डाबाहेक । विचार, आन्दोलन, दिशा, लक्ष्य, सपना र निरन्तर क्रान्तिको प्रण — केही पनि छैन । यो नैतिक, व्यावहारिक, सैद्धान्तिक हरेक हैसियतबाट शून्यमा खसिसकेको छ । योसँगै हिँडेका मजदुर र किसान आन्दोलनहरू, महिला, दलित, मधेसी आन्दोलनहरू, भाषिक आन्दोलनहरू, सांस्कृतिक आन्दोलनहरू सबैको उत्तराधिकार र स्वामित्व यसले गुमाइसकेको छ; आफ्नै हर्कतले, आफ्नै बेइमानीले ।

यही परिदृश्यमा एउटा विराट् खालीपन, एउटा डरलाग्दो ‘भ्याकुम’ सिर्जना भइरहेको छ जहाँ वैकल्पिक भनिएका समूह र अभियानहरूको छिपछिपे उपस्थिति पनि छ । यो उपस्थितिलाई बेवास्ता गर्न त सकिन्न, तर समाजका आधारभूत तहबाट नभई सतहमा देखिने घटना र परिस्थितिको प्रतिक्रियात्मक राजनीति वरपरैबाट व्यक्त हुने यिनका अभियान पुँजीवादको सामान्य सुधारवादी नीतिबाटै निर्देशित लाग्छन् । राज्यका क्रूरतम संरचनालाई जरैसमेत उखेलेर मिल्काउन चाहिने क्रान्तिकारी विचार, इच्छाशक्ति र कार्यक्रम केही पनि उनीहरूसँग छैन । त्यसमाथि पुँजीवादको ढाँचागत शोषण र दोहनका संयन्त्रहरू, मुक्त बजार र उपभोक्तावादसित लड्ने राष्ट्रिय आन्दोलनको प्रतिबद्धता पनि उनीहरूसँग छैन । त्यसैले निरन्तर क्रान्तिको लामो यात्रामा सिर्जना भएको यो ‘भ्याकुम’ पुर्न मार्क्सवादी सन्ततिको विचारसम्पन्न, ताजा र नयाँ संगठनबाहेक अरूबाट सम्भव नै देखिन्न । र, समयको अपेक्षा पनि यही हो ।

कुनै पनि रूपका विभेदहरू रहेसम्म विचारका अस्त्रहरूको अस्तित्व रहन्छ भन्ने सामान्य बोधसम्म नभएका कतिपय मान्छे कुत्सित प्रचार गर्छन्— कम्युनिस्ट विचार र त्यसको स्रोत मार्क्सवाद अब अप्रासंगिक भैसक्यो । उनीहरू ठान्छन्— सामाजिक वर्गहरूको मात्रै व्याख्या गर्ने मार्क्सवादले जातिगत, लैंगिक वा क्षेत्रीय मुद्दा समाधान गर्न सक्दैन । नारीवादका कतिपय बहसमा त कतिसम्म भन्न थालिएको छ भने, महिलाको मुद्दा कम्युनिस्टहरूले पारै लगाउन सक्दैनन्; यसलाई पार्टी राजनीतिबाट ‘डिकोलनाइज’ गर्नुपर्छ, अलग्गै राख्नुपर्छ । आरोपहरू मनोगत र पूर्वाग्रही हुन सक्छन् तर प्रश्न हो— आजको समयमा पनि ‘कम्युनिस्ट’ बन्न प्रतिबद्धहरू यी विषयमा कति गम्भीर छन् ?

यसरी आउने टिप्पणी र प्रतिक्रियामा विचार पद्धति होइन, ‘कम्युनिस्ट’ ब्रान्डका अभिकर्ताका हर्कतहरू जिम्मेवार थिए, जसले ‘क्लास–कास्ट–जेन्डर’ बीचका तमाम असजिला गाँठाभित्र पसेर सम्पूर्णतः मुक्तिको प्रश्नलाई एउटै कार्यक्रमभित्र राखेर हल गर्ने प्रयत्न नै गरेनन्, बरु जनवर्गीय संगठनका नाममा ब्राह्मणवादी, पितृसत्तावादी गैरलोकतान्त्रिक राजनीतिको निष्क्रिय सहभागी मात्रै बनाउने काम गरे । यसको कठोर समीक्षा नगरी आज कोही कसरी ‘कम्युनिस्ट’ बन्न या सबैको साझा संगठन बनाउन सक्छ ?

हामी एकैसाथ अठारौं र एक्काइसौं शताब्दीमा बाँचिरहेको देशका मान्छे हौं । एकातिर जड र पश्चगामी चेतनाले रुग्ण तर संरचनाका तहतहसम्मै चुकुल ठोकेर बसेको जाति–लिंग व्यवस्था छ, अर्कातिर पुँजीवादी ‘टेक्नोकल्चर’, बजार र सांस्कृतिक हस्तक्षेपले प्रतिदिन निम्त्याएका नयाँनयाँ समस्या छन् । तर मुख्य समस्या छ विचारकै तहमा उक्लेर लड्ने मान्छेहरूका सोचमा, जो सांस्कृतिक, आर्थिक, लैंगिक शोषणहरू छन् भन्ने मान्छन् तर त्यसको उपचार पुँजीवादी दलदलभित्रै पसेर गर्न खोज्छन् । जडताको ‘आइसब्रेक’ गर्न सतहमा होइन, फेदैमा जोर मार्ने हम्मर चाहिन्छ र त्यो हम्मर व्यक्ति–व्यक्तिलाई विभाजित गरेर शासन गर्ने पुँजीवादसँग छैन ।

यसरी कुरा गर्दा जडसूत्रवादी भनिने सम्भावना निरन्तर छ । तर आफ्नै विचारलाई समेत आफैंले थाहै नपाई ‘माल’ बनाइदिन सक्ने पुँजीवादविरोधी क्याम्पमा उभिएकी म आफैं कति ‘कम्युनिस्ट’ हुँ ? या होइन अथवा को हुँ ? यो बहस खुलै रहोस् ।

प्रकाशित : श्रावण २०, २०७७ ०८:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×