कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पशुपतिको प्राचीन स्वरूप जोगाऊँ

सम्पादकीय

सम्पदै सम्पदाको सहर काठमाडौंमा केही प्राचीन धरोहर यस्ता छन्, जसको ख्याति नेपालबाहिर पनि उत्तिकै छ । तीमध्ये एउटा प्रमुख सम्पदा हो— पशुपतिनाथ मन्दिर । भारतीय हिन्दु हुन् या भुटानी बौद्ध, काठमाडौं आउँदा पशुपति छिर्ने धोको धेरैलाई हुन्छ ।

कति त पशुपतिनाथको दर्शनकै लागि नेपाल आएका हुन्छन् । दर्शनार्थी मात्र होइन, सम्पदाप्रेमीका लागि पनि यो क्षेत्र दर्शनीय छ । तर, विश्व सम्पदामा सूचीकृत पशुपतिको प्राचीनतामाथि यसैगरी दखल पुर्‍याउँदै जाने हो भने यही अवस्था सधैं नरहन सक्छ ।

पशुपति क्षेत्र विकास कोष आफैंले तयार पारेको गुरुयोजनाले स्विकारेको छ, ‘आधुनिकताको मोहले पशुपतिनाथको प्राचीन स्वरूप ध्वस्त भएको छ । आधुनिक स्वरूप पशुपति क्षेत्रको पुरातात्त्विक मर्यादाप्रतिकूल देखिन्छ । यसको पुरातात्त्विक, प्राचीन वास्तुकलात्मक गरिमाको पुनःस्थापना गर्न प्राविधिक सहयोग र मापदण्ड पालनाको कडा व्यवस्था गर्न आवश्यक छ ।’ विडम्बना, कोष आफैंले गर्न लागेका कामको सूची हेर्दा भने प्राचीनता झन् नामेट पार्न लागेजस्तो देखिन्छ । तसर्थ, गुरुयोजनाप्रतिकूल हुने र सम्पदाको साख नरहने योजनालाई कोषले सच्याउनुपर्छ ।

पश्चिम ढोका भत्काएर प्रांगण विस्तार गर्ने, आर्यघाट हटाउने, ब्रह्मनाल सार्नेजस्ता योजनाले पशुपतिनाथको प्राचीनता अझ मासिने निश्चित छ । मन्दिरको वैभव आधुनिकतासित होइन, प्राचीनतासित जोडिएको यथार्थ कोषका निर्णयाधिकारीले मनन गर्नुपर्छ । त्यस्तै, पशुपतिनाथसँग त्यहाँका बस्तीको सम्बन्ध छ । त्यस क्षेत्रमा नौटोल छन् । पशुपतिमा हुने पर्व पूजा र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै आएका तिनै बस्तीको पनि प्राचीनता मासिँदै गएको छ । कोषले नै ती बस्ती हटाइदिएर त्यहाँको संस्कृति धान्दै आएका बासिन्दालाई तितरबितर पारिदिएको छ । यसबाट कतिपय संस्कृति लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । प्राचीनता मासिएको र बस्ती हटाइदिन खोजेको भन्दै घरघरमा कालो झन्डा गाडेर स्थानीयवासी आन्दोलित छन् । पशुपतिनाथकै संस्कृतिसित जोडिएका स्थानीयवासीको आवाज कोषले सुन्नैपर्छ, उनीहरूको विश्वासमा र मन्दिरको मौलिकतामा कुनै असर नपर्ने गरी मात्र थप कदम चाल्नुपर्छ ।

पशुपतिनाथ प्राचीनकालदेखि नै वैदिक सनातन धर्मावलम्बीका लागि दर्शनीय स्थल हो । पशुपति क्षेत्र इतिहास, धर्म, संस्कृति, कला, वास्तुकला, प्रकृति, प्रथा र परम्पराहरूको एकीकृत रूप हो । कर्मयोगीका लागि कर्मभूमि, दानवीरका लागि दानभूमि, साधकका लागि साधनाभूमि र मोक्षार्थीका लागि मोक्षभूमिका रूपमा चिनिँदै आएको यो क्षेत्रलाई सनातन धर्मावलम्बीहरू कर्म, भक्ति र ज्ञानको त्रिवेणी मान्छन् । धार्मिक, सांस्कृतिक, पुरातात्त्विक र प्राकृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण स्थल भएकैले यो क्षेत्र युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा पारेको हो, जहाँ पशुपतिनाथ, गुहेश्वरीलगायत थुप्रै मठमन्दिर, आश्रम, विहार चैत्य, विहारजस्ता सम्पदा छन् । नदी, घाट, पोखरी, कुण्ड, वनजंगल पनि यहाँका सौन्दर्य हुन् । वर्षैभरि हुने जात्रा र पर्वले यो क्षेत्रलाई जीवन्त बनाएको छ । यस्तो क्षेत्रलाई पुरानै शैलीमा संरक्षण गर्न सकियो भने मात्रै यसको आकर्षण बाँकी रहिरहन्छ । आधुनिकताका दृष्टिले भव्य संरचना त संसारमा जति पनि निर्माण भइरहेकै छन् । हामीले संवर्द्धन र प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने नै हाम्रो प्राचीनता र मौलिकता हो ।

पाशुपत क्षेत्रको विकास गर्न भनेरै पशुपति क्षेत्र विकास कोषको परिकल्पना गरिएको हो । विकास भनेकै आधुनिकता हो भन्ने सोचबाट कोष मुक्त हुनुपर्छ । कोषको उद्देश्य यस क्षेत्रको योजनाबद्ध विकास गर्नु हो, जुन मौलिकता मासेर सम्भव हुँदैन । र, मानव बस्तीले भरिएको क्षेत्र भएकाले यहाँ बन्ने योजनामा तिनको पनि कल्पना हुनुपर्छ । यो क्षेत्र नौ ढोका, नौ ईश्वर, नौ ईश्वरी, नौ धारा, नौ पोखरी, नौ डवली, नौ इनार, नौ मार्ग र नौ चउरहरू मिलेर बनेको एकीकृत स्थल हो । त्यसैले यसलाई ९ गुणा ९ अर्थात् ८१ ग्रह संयोजन भएको स्थान भनिन्थ्यो । तर, बस्ती उठाएपछि नौ बस्ती र नौ जातिको संयोजन बिग्रिएको छ । अब बन्ने गुरुयोजनाले यो संयोजन पुनःस्थापित गर्नुपर्छ । रैथानेको विश्वास र सहभागितामा अघि बढ्दा मात्र यहाँको प्राचीनता, संस्कार–संस्कृति जोगिन्छ । सम्पदाको ऐतिहासिकता, प्राचीनता, पुरातात्त्विकतालाई ध्यान नदिएर अन्धाधुन्द विकास गर्दा कति प्राचीनता नष्ट भैसकेका छन् । थप क्षति हुन नदिन कोष सचेत हुनुपर्छ । सम्पदा क्षेत्रमा संरक्षण नै विकास हो भन्ने सोच राखिनुपर्छ । यस ऐतिहासिक सम्पदालाई पुरानै स्वरूप, शैलीमा संरक्षण गरेर विश्वभरिका दर्शनार्थी र सम्पदाप्रेमीहरूको गन्तव्य स्थान बनाउनुपर्छ ।

प्रकाशित : श्रावण १६, २०७७ ०८:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निर्मला बलात्कार र हत्या प्रकरण : आठ प्रहरीलाई सफाइ

तत्कालीन एसपी दिल्लीराज विष्ट भन्छन्- हामीलाई न्याय मिलेको छ, अब निर्मलाले न्याय पाउनुपर्छ, त्यसमा हामी प्रतिबद्ध छौं ।
भवानी भट्ट, मातृका दाहाल

कञ्‍चनपुर, काठमाडौं — तेह्र वर्षीया किशोरी निर्मला पन्तको बलात्कारपछि भएको हत्यासम्बन्धी घटनामा यातना र प्रमाण नष्ट गरेको आरोप लागेका कञ्चनपुरका तत्कालीन एसपी दिल्लीराज विष्टसहित ८ जना प्रहरीले सफाइ पाएका छन् । जिल्ला अदालत कञ्चनपुरले दुवै आरोपमा एसपी विष्ट र केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) बाट अनुसन्धानमा खटिएका डीएसपी अंगुर जीसीसहित आठै जनालाई बिहीबार सफाइ दिएको हो ।

न्यायाधीश गोपालप्रसाद बाँस्तोलाको इजलासले घटनामा संलग्न रहेको आशंकामा पक्राउ गरेर पछि छाडिएका दिलीपसिंह विष्टका दाजु खडकसिंह विष्ट वादी रहेको यातना कसुरमा तत्कालीन एसपी विष्ट, डीएसपीद्वय जीसी र ज्ञानबहादुर सेठी तथा प्रहरी निरीक्षक एकिन्द्र खड्कालाई निर्दोष ठहर्‍याएको छ । निर्मलाकी आमा दुर्गादेवीले प्रमाण नष्ट गरेको भन्दै सार्वजनिक न्यायविरुद्धको कसुरमा जिल्ला अदालतमा दायर गरेको अर्को मुद्दामा यी चारसहित प्रहरी निरीक्षक जगदीशप्रसाद भट्ट, सइद्वय रामसिंह धामी र हरसिंह धामी तथा प्रहरी जवान चाँदनी साउदले सफाइ पाएका छन् ।

प्रहरी महानिरीक्षक शैलेश थापा क्षत्रीले घटनाको अनुसन्धान जारी रहेकै बेला अदालतको फैसला आएको र यसले आरोपित खोज्न थप सहज बनाएको बताए । ‘यो घटनाको अनुसन्धान भइरहेको छ, प्रहरीले आफ्नो हिसाबले काम गरिरहेकै छ,’ बिहीबार महानिरीक्षक थापाले कान्तिपुरसँग भने, ‘अदालतको फैसलाले हामीलाई सहज बनाएको छ ।’

कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका–२ खोल्टीकी निर्मलाको शव २०७५ साउन ११ मा सोही नगरपालिकाको वडा–१८ स्थित निम्बुखेडा खोला किनारको उखुबारीमा फेला परेको थियो । उनको साउन १० को राति बलात्कारपछि हत्या भएको हो । त्यसपछि सीआईबी र कञ्चनपुर प्रहरीले घटनाको अनुसन्धान गरेका थिए । भदौ ३ मा प्रहरीले दिलीपसिंह विष्टलाई पक्राउ गरेको थियो । जिल्ला अदालतका स्रेस्तेदार यदुराज शर्माका अनुसार यी दुवै मुद्दा २०७५ फागुन २२ मा अदालतमा दायर भएका थिए । मुद्दा दायर भएकै दिन दुर्गादेवीले झुक्याएर उजुरी दिन लगाएको भन्दै फिर्ता लिन निवेदन दिएकी थिइन् । तर अदालतले सरकारवादी मुद्दा भएकाले फिर्ता लिन नमिल्ने जानकारी दिएको थियो ।

‘यातना कसुरमा यातनाको घाउचोट नदेखिएको र स्वास्थ्य परीक्षण गर्दा पनि यातना दिएको पुष्टि नभएको उल्लेख छ,’ जिल्ला अदालतको फैसलाबारे जानकारी गराउँदै स्रेस्तेदार शर्माले भने, ‘निज (वादी खडकसिंह विष्टका भाइ दिलीप विष्ट) लाई अदालतमा म्याद थपका क्रममा पनि पटक–पटक सोध्दासमेत यातना दिएको र अमानवीय व्यवहार भएको भनेका छैनन् ।’ उनलाई जमानीमा छाड्दा गरिएको स्वास्थ्य परीक्षणमा पनि यातना दिएको नखुलेको फैसलामा उल्लेख भएको शर्माले बताए । ‘सार्वजनिक न्यायविरुद्धको कसुरमा पनि प्रमाण नष्ट गरेको नदेखिएको र प्रमाण नष्ट गर्नुपर्ने कारण नरहेको भन्दै सफाइ दिइएको छ,’ शर्माले भने, ‘प्रतिवादीहरूले प्रमाण लोप गराएको भन्ने कुरा कुनै पनि आधारमा प्रमाणित नभएको देखियो ।’

नेपाल प्रहरीका पूर्वएआईजी पुष्कर कार्कीले अदालतको फैसलासँगै अब त्यसबेला संकलन गरिएका तथ्य र प्रमाणका आधारमा अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिन प्रहरीलाई बाटो खुलेको बताए । ‘घटनाको अनुसन्धानलाई प्रभावित पार्ने गरी त्यसबेला सस्तो लोकप्रियता, भीड र हल्लाको पछि लागेर जे–जस्ता गतिविधि भए, ती सबै गलत थिए,’ उनले भने, ‘अनुसन्धानमा जोखिम मोलेर खटिएकामाथि नै गलत मनसाय र अनुसन्धान प्रभावित पार्ने नियत राखियो । त्यसैको नतिजास्वरूप निर्दोष प्रहरीलाई फसाउन खोजियो । यति लामो समयसम्म धेरैले अपमान सहेर बसे तर बिहीबारको फैसलाले निर्दोष प्रहरीलाई न्याय दिएको छ ।’

बिहीबारको फैसलाबाट सफाइ पाएका मध्ये डीएसपी सेठी, इन्स्पेक्टर खड्का र सइ हरसिंह धामीले प्रहरी सेवाबाट अवकाश पाइसकेका छन् । उनीहरूले निलम्बनकै क्रममा अवकाश पाएका थिए । एसपी विष्ट र इन्स्पेक्टर भट्टलाई २०७५ कात्तिक ८ मा सेवाबाट हटाइएको थियो । डीएसपी जीसी, सइ धामी र जवान चाँदनी साउद अहिले निलम्बनमै छन् । सरकारले २०७५ भदौ ९ मा एसपी विष्टलाई निलम्बन गरेको थियो । त्यसको तीन सातापछि भदौ ३१ गते जीसी, सेठी, खड्का, भट्ट र धामी तथा असोज २१ गते हरसिंह धामी र जवान साउद निलम्बनमा परेका थिए । वादी पक्षबाट जिल्ला सरकारी वकिल कविराज शर्मा, विष्णुप्रसाद गौली र कृष्णबहादुर ओलीले बहस गरेका थिए । प्रतिवादीका तर्फबाट १७ जना कानुन व्यवसायीले बहस गरेको शर्माले बताए ।

निर्मलाकी आमा दुर्गादेवीले अदालतको फैसलाबारे खुल्न चाहिनन् । ‘अदालतले गरेको फैसला ठीकै होला,’ उनले भनिन्, ‘फैसलामा मेरो भन्नु केही छैन ।’ दिलीपका दाइ खड्कले भने अदालतको फैसला चित्तबुझ्दो नआएको बताए । ‘यातना दिने र प्रमाण नष्ट गर्नेले सफाइ पाए, हामीले कसरी न्याय पाउनु ?’ उनले भने, ‘त्यत्रो यातना पाए तर अहिले यातना नदिएको ठहर भयो । प्रमाण नष्ट गर्दा अहिलेसम्म अपराधी पत्ता लागेको छैन तर अदालतले प्रमाण नष्ट नगरेको भन्यो ।’

तत्कालीन एसपी दिल्लीराज विष्ट

यसअघि जिल्ला अदालतले यातना र सार्वजनिक न्यायविरुद्धको कसुरमा विपक्षी बनाइएका तत्कालीन प्रहरी अधिकारीहरूमध्ये एसपी विष्टलाई १० लाख ५० हजार, डीएसपीद्वय जीसी र सेठी तथा प्रहरी निरीक्षक खड्कालाई ९/९ लाख धरौटीमा छाडेको थियो । सार्वजनिक न्यायविरुद्धको कसुरमा प्रहरी निरीक्षक भट्टलाई ४ लाख, सइ रामसिंहलाई ३ लाख, अर्का सइ हरिसिंहलाई साढे ३ लाख र प्रहरी जवान साउदलाई २ लाख ५० हजार रुपैयाँ धरौटीमा छाडेको थियो ।

तत्कालीन एसपी विष्टले अदालतको फैसलाले न्याय पाएको बताए । ‘अदालतको फैसलाबाट सफाइ पायौं, हामीलाई न्याय मिलेको छ,’ उनले भने, ‘अब निर्मलाले न्याय पाउनुपर्छ, त्यसमा हामी पनि प्रतिबद्ध छौं ।’ निलम्बनमै रहेका डीएसपी जीसीले निर्मलालाई न्याय दिन आफू अनुसन्धानमा खटिएको तर आफैं अन्यायमा परेर लामो समयसम्म निलम्बनमा बस्नुपरेको बताए । ‘अब हामीले उतिबेलै संकलन गरेका तथ्य र प्रमाणका आधारमा अघि बढ्न बाटो खुलेको छ । आरोपित बनाइएका दिलीपसिंह विष्टलाई पक्राउ गरेर अनुसन्धान अघि बढाउनुपर्छ,’ उनले भने ।

मृतकको शव ११ गते भेटिएको र मुचुल्का गर्दा प्रमाण नष्ट गरेको आरोप प्रहरीमाथि लाग्यो । सीआईबीबाट १३ गते अनुसन्धानका लागि कञ्चनपुर पुगेका जीसीलाई प्रमाण नष्टको आरोप लगाइएको थियो ।

प्रकाशित : श्रावण १६, २०७७ ०७:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×