नवराज विकहरूले सिकाएका पाठ- विचार - कान्तिपुर समाचार

नवराज विकहरूले सिकाएका पाठ

प्रकारान्तरले अपराधी भएका गैरदलितहरूले दलितहरूसँग पुस्तौं अन्याय गरे–गराएकामा सामूहिक माफी माग्ने कि नमाग्ने ?
विद्यानाथ कोइराला

बलिदान दिवस
क्लाउडियस राजा हुन् । प्यागन धर्मावलम्बी । बहु–ईश्वरवादी । भ्यालेन्टाइन क्याथोलिक इसाई । कुरा तेस्रो शताब्दीको हो । क्लाउडियसको आदेश थियो— सिपाहीलाई बिहा गर्न नदिने । भ्यालेन्टाइनले चाहिँ सिपाहीलाई बिहे गराए । त्यसैले उनी सिपाहीप्रिय भए ।

त्यही दोषमा जेल सजाय भोगे । जेलमा हुँदा जेलरकी आठवर्षे दृष्टिविहीन छोरीलाई हेरविचार गर्थे । आफूलाई मृत्युदण्ड दिने दिन उनले जेलरकी छोरीलाई प्रेम सन्देश लेखे । सन्देशमा दुई शब्द थिए, ‘तिम्रो भ्यालेन्टाइन ।’ विश्वभर प्रेम दिवस मनाउने कुरा त्यही सन्देशबाट आयो । सिपाहीलाई बिहे गर्न दिएकाले । ‘तिम्रो भ्यालेन्टाइन’ लेखेकाले ।

नेपाली सिपाहीलाई क्लाउडियसले जस्तो बिहा गर्न कसैले रोकेन । बरु साम्यवादको भ्रूण जन्माउने प्लेटो सिपाही र राजनीतिज्ञले बिहे गर्नु हुँदैन भन्थे । यहाँ क्लाउडियस र प्लेटो मिल्थे । अहिले न क्लाउडियसजस्ता प्यागन धर्मावलम्बी छन्, न त प्लेटोजस्ता साम्यवादी । त्यसैले प्रेमकै कारण ज्यान गुमाएका नवराज विक र प्रवीना (काल्पनिक नाम) मल्लका पुस्ताले न प्यागनको सोच बोके, न प्लेटोको साम्यवादी सोच बोके । रोममा भ्यालेन्टाइन मारिए । नेपालमा नवराज विक, टीकाराम सुनार, गणेश बुढामगर,लोकेन्द्र सुनार, सञ्जीव विक र गोविन्द शाही मारिए । सन्त भ्यालेन्टाइन मार्ने प्यागन थिए । नेपालीको सैद्धान्तिक दुर्भाग्य नै भन्नुपर्छ, नवराजहरू मार्नेमा प्रकारान्तरले साम्यवादी मतदाता नै हुन पुगे । त्यसबाहेक जातीय उच्चता र नीचताको चिन्तन बोक्नेहरू थिए । तिनैले दलित, जनजाति तथा तागाधारी मिलेर प्रेम प्रदर्शन गर्न गएका ६ युवालाई जानीजानी मारे । त्यहाँ स्थानीय सरकार थियो । त्यो मौन रह्यो । त्यहाँ पुलिस थियो । नवराजहरू मार्न जानेलाई तर्साउन त्यसले हवाइफायरसम्म गरेन । गोली पनि चलाएन । यस मानेमा अकर्मण्य बन्यो । आखिर किन ?

नेपालीले भ्यालेन्टाइन दिवस मनाउन थाल्यौं । जोडी हुनेले । जोडी नहुनेहरूले १५ फेब्रुअरी मनाए । त्यसको नाम एकल सचेतना दिवस (सिंगल अवेरनेस डे) राखे । छोटकरीमा ‘स्याड डे’ । नेपाली युवाले स्याड डे मनाउन थालेका छैनन् । कसैले त्यो पनि सुरु गर्न सक्छ । लहर ल्याउन बजार तयार हुन्छ । भ्यालेन्टाइन डे मनाउने जस्तो । यस्ता नेपाली युवाले नवराज विक र साथीहरूको नाममा प्रेम दिवस मनाउन सकिन्न र ? किनकि प्रेममा एकल भएर आत्महत्या गर्नेहरू धेरै छन् । जोडी भएरै आत्महत्या गर्नेहरू पनि थुप्रै छन् । एकल मारिनेहरू पनि छन् । तर नवराज विकहरू सामूहिक रूपमा मारिए । यस अर्थमा नवराजसहित ६ जना १७ देखि २१ वर्षसम्मका युवाहरू प्रेम प्रदर्शन गर्न जाँदा निर्ममतापूर्वक मारिए । त्यस्तो दिनलाई नेपाली प्रेम दिवस भन्न मिल्दैन र ? एक जना भ्यालेन्टाइन मारिँदा भ्यालेन्टाइन डे मनाउने जोडीहरूले एकपटक सोच्ने हो कि ? स्याड डे मनाउनेहरूले पनि सोच्ने हो कि ? क्रान्तिकारी विवाह भनेर समाचार बनाउने तथा समाचार लेखाउनेहरूले क्रान्तिकारी प्रेमको बलिदान दिवस पो मनाउने हो कि ? प्रेमको शहादत दिवस पो भन्ने हो कि ? त्यसैको सम्झनास्वरूप चौरजहारीमा प्रणयपार्क पो बनाउने हो कि ?

राजनीतिक सिद्धान्तको उदय र अस्तय ‘मलाई लिन आऊ’ भन्ने प्रवीनाको एसएमएस पछ्याएर जानेहरू दलित मात्र थिएनन् । जनजाति थिए । तागाधारी थिए । साम्यवादी थिए । नेपाली कांग्रेस थिए । यस अर्थमा युवाहरूमा साम्यवादमा सबै समान भन्ने व्यावहारिक चिन्तन थियो । त्यसैले तिनले नवराजलाई साथ दिए । दलितलाई साथ दिए । त्यो साम्यवादी समताको व्यावहारिक प्रयोग थियो । राजनीतिक सिद्धान्तको उदय थियो । व्यक्तिगत छनोट सिद्धान्तको उदय थियो । यसनिम्ति नवराजहरू साम्यवादी समताका आदर्श हुन् । व्यक्तिगत छनोटका आदर्श हुन् । समता र व्यक्तिगत छनोटको आदर्शलाई आत्मसात् गरेरै प्रवीनाले नवराजलाई एसएमएस लेखिन् । कानुनले नाबालिग भने पनि उनी जानकार हुन् । उनलाई रुकुम पश्चिममा जातीय विभेदको खाडल छैन भन्ने जानकारी थियो । उनी पनि साम्यवाद–दीक्षित युवती हुन् । उनको दीक्षा, शारीरिक बनोट तथा नवराजसँगको प्रेम कहानी त्यसको साक्षी छ । त्यस्ती सबल प्रवीनालाई लिन जाने युवाहरूलाई क्रान्तिकारी साम्यवादी दलका जनप्रतिनिधि डम्बरबहादुर मल्लले सम्मान गरेनन् । उनी वडाध्यक्ष हुन् । माओवादी दीक्षा लिएका । साम्यवादी शिक्षा लिएका । नवराजहरू मार्न जानेमा उनकै मतदाता थिए । उनैका विरादरहरू थिए । एकाध बुढामगर र शाही । जे भए पनि सबै जना तत्कालीन माओवादी र, सीके लालका शब्दमा, अहिलेका दोहोरो नेकपा थिए । मारिने युवामा पनि टीकाराम सुनारबाहेक सबै साम्यवादी थिए । जानकारहरू त्यसै भन्छन् । आफ्नै दलले आफ्नै दलका समर्थक मार्नु भनेको दलीयताको अस्तय हो । त्यो पनि प्रेम गरेको अपराधमा । नेपाली कांग्रेसका युवा मात्र मारिएका भए दलीयताको छनक देखिन्थ्यो । तर त्यसो पनि भएन । यस अर्थमा साम्यवादी राजनीतिक सिद्धान्तको अन्त्य भएको दिन पनि त्यही थियो ।

साम्यवादी राजनीतिमा सर्वहाराको न्यायका लागि लड्ने प्रण हुन्छ । समर्पण हुन्छ । मेरो यही बुझाइ थियो । तर नवराजहरूभन्दा मार्नेहरू सम्पन्न छन् । यस अर्थमा नवराजहरू सर्वहारा हुन् । यहीँनेर प्रश्न आउँछ— सर्वहाराहरू नै सर्वहारालाई मार्न किन उद्यत भए ? साम्यवादीकै शब्दमा सोधौं— के तिनीहरू सुराकी हुन् त ? के तिनीहरू पुँजीवादका पिछलग्गू हुन् त ? के तिनीहरू दलाल हुन् त ? के तिनीहरू नोकरशाही प्रवृत्तिका हुन् त ? के तिनीहरू बिचौलिया हुन् त ? के तिनीहरू उपनिवेशवादी हुन् त ? के तिनीहरू सामन्त हुन् त ? के तिनीहरू सामन्तीका भरौटे हुन् त ? के तिनीहरू विस्तारवादी हुन् त ? के तिनीहरू गद्दार हुन् त ? के तिनीहरू राष्ट्र्रघाती हुन् त ? के तिनीहरू विसर्जनवादी हुन् त ? के तिनीहरू संशोधनवादी हुन् त ? के तिनीहरू फासिस्ट हुन् त ? नाजीवादी हुन् त ? यसरी हेर्दा साम्यवादीले जनतालाई जुरुकजुरुक पार्ने कुनै पनि शब्दले नवराजहरूलाई छुँदैन । आखिर नवराज त प्रेमी थिए । अरू युवाहरू जन्ती थिए । यो यथार्थले प्रश्न गर्न बाध्य गर्छ— के साम्यवादी दर्शनले व्यावहारिक जग नबनाएकै हो त ? साम्यवादीकै शब्दमा, बाघको छाला ओढेको स्याल बनेको हो त ? के साम्यवादी दर्शनको व्यावहारिक अस्त भएकै हो त ? ज्युँदा राजनीतिशास्त्रीहरूले घोषणा गर्लान्— चौरजहारी घटनामा हाम्रो सिद्धान्तको अन्त्य भएकै हो । हामीले पढे–पढाएका मार्क्स, लेनिन, माओका विचारहरूको अवसान भएकै हो । यो स्थितिमा सिद्धान्त र व्यवहार जोड्ने राजनीतिक संस्कार बनाउन नेतृत्वलाई तयार पार्ने कि त ?

पितृसत्ताको अन्त्य

महिला अबला हुन् । समाजले त्यही भन्यौं । कानुनले त्यही भन्यौं । विकासेले त्यही भन्यौं । दोस्रो दर्जाकी हुन् । महिलावादीले त्यही भन्यौं । लैंगिक समतावादीले त्यसै भन्यौं । सरकारले त्यसै भन्यौं । तर प्रवीना मातृसत्ताकी प्रतिमूर्ति हुन् भन्न सकेनौं । उल्टै नाबालिग भन्दै छौं । प्रेम गर्न जान्नेलाई । रोमान्स गर्न जान्नेलाई । केटाको घरमा गएर एउटै कोठामा रात बिताउन सक्नेलाई । प्रेमी मारिएकामा आफ्ना लागि सहानुभूतिको एक शब्दसम्म व्यक्त गर्न नसक्ने महिलावादीहरूलाई कसरी बुझ्लिन प्रवीनाले ? आफ्ना बोली लुकाउने लैंगिक समतावादीलाई कसरी चिन्लिन् उनले ? उनी निर्दोष हुन् । उनको प्रेम पवित्र हो । न उनी नवराजहरूलाई मार्न गइन्, न उनले मारिन् । नवराज बोलाउने उनको एसएमएस हो भने पनि उनी अपराधी हैनन् । प्रेमी हुन् । आफ्नो प्रेमीलाई लिन आऊ भन्नु उनको हक हो । त्यही एसएमएसले उनको कुरकुरे बैंसको प्रेम खोस्यो । ती प्रेमखोसुवा बाबाआमा, नातेदार तथा छिमेकीलाई के भन्लिन् उनले ? कसका निम्ति यो अमानवीय हत्या गर्‍यौ भनेर सोधिन् प्रवीनाले भने के जवाफ दिने अदालतले ? समाजले ? पितृसत्ता र मातृसत्ताको बहस चलाउनेहरूले ? प्राज्ञिकहरूले ?

छोरी लाने निम्ता पाएका नवराजहरू आउँदा ‘फेरि आइस् तँ डु... ?’ भन्ने आमालाई पितृसत्ता भन्ने कि मातृसत्ता भन्ने हो ? बाबुभन्दा पहिले झम्टन आउने प्रवीनाकी आमाको तागतलाई पितृसत्ता मान्ने कि मातृसत्ता मान्ने हो ? प्रेमीसहित ६ जनाको हत्यामा पनि विचलित नभई आफूलाई सन्तुलनमा राखेर बोल्न सक्ने प्रवीनालाई पितृसत्ताको नाममा कमजोर साबित गर्ने कि नगर्ने ? यी र यस्ता प्रश्नको उत्तर दिन नसक्ने महिलावादी तथा लैंगिक समतावादीले के सिकाउने समाजलाई ? कि भनिदिने हो— प्रवीना मातृसत्ताकी नमुना हुन् । प्रवीनाकी आमा त्यस्तै प्रतिमूर्ति हुन् । पितृसत्तालाई चुनौती दिन सक्ने । लैंगिक समताको व्यावहारिक प्रयोग गर्न सक्ने । ती आमा–छोरीको तागतलाई लिएर पितृसत्ताको अन्त्य भएको घोषणा गर्ने कि नगर्ने ? पितृसत्ता र मातृसत्ताका कुरा गर्नेहरूले नेपाली सन्दर्भ जोडेर पढ्ने–पढाउने संस्कार बनाउने कि नबनाउने ?

जातीय सचेतनाको विजय

मल्लहरूमा राजसी शैली छ । बाहुनलाई ठूलो जात भन्नेहरूले यो कुरा बुझेनौं । बुझ्दैनौं पनि । अरू जातजातिले स्विकारेका छन्, बाहुन केटाले कथित पानी चल्ने जातकी केटी विवाह गरे उनको जात माथि उक्लिन्छ । समाजशास्त्रीय तथा मानवशास्त्रीय शब्दमा अनुलोम विवाह हुन्छ । अर्थात्, केटीले केटाको थर स्विकार्छिन् । केटाकै थरको सन्तान जन्माउँछिन् । सामाजिक परम्परा त्यही भन्छ । तर मल्ल, शाह, तथा शाहीहरू भिन्न छन् । वर्णव्यवस्थामा क्षत्री समूहमा पर्ने यी जातका छोरीहरू बाहुनले विवाह गरे पनि बाहुनको थर लिन्नन् । बरु हमाल बन्छन् । माइतीको थर पनि लिन्नन् । मल्ल, शाह, शाहीजस्ता ठकुरी खानदानको चलन त्यही हो । यस अर्थमा ठकुरी खानदानमा जातीय सचेतना बलियो छ । साम्यवादी बन्दा पनि यो सचेतना गएको छैन । आर्थिक निश्चयवादी मार्क्स, लेनिन, माओहरूले बुझ्न नसक्ने सचेतना । त्यही सचेतनामा दबिएर साम्यवादी दर्शन मर्‍यो भनिदिए के हुन्छ ? समाजशास्त्री तथा मानवशास्त्रीहरूले मालनोवोस्की त बुझ्छौं । गर्ज, म्याक्सवेभर र दुर्खाइम त बुझ्छौं । तर जाजरकोट र रुकुम पश्चिमका मल्लहरूलाई भने बुझ्न सक्तैनौं भनिदिए के हुन्छ ? हाम्रा राजनीतिज्ञहरू सिद्धान्तहरू त बुझ्लान, समाज बुझ्दैनन् भनिदिए के हुन्छ ? समाज जोडेर सिद्धान्त बताउन सक्तैनन् भनिदिए के हुन्छ ? नवराजहरूलाई जातीय सचेतनाले खायो भनिदिए के हुन्छ ?

लोकेन्द्र शाही सजातीय भए पनि दलितपक्षीय भएकाले मारिए भनिदिए के हुन्छ ? गणेश बुढामगर जनजाति भए पनि दलितपक्षीय भएकाले मारिए भनिदिए के हुन्छ ? नवराज विक, टीकाराम सुनार, लोकेन्द्र सुनार र सञ्जीव विक दलित भएकै कारण मल्लहरूको जमातबाट मारिए भनिदिए के हुन्छ ? समाजशास्त्री तथा मानवशास्त्रीहरूसँग केही जवाफ छ कि त ? राजनीतिज्ञहरूसँग पो केही जवाफ छ कि त ? यसको अर्थ हो— मानवशास्त्री तथा समाजशास्त्रीहरूले विदेशी दार्शनिकका कुरा गर्दा नेपाली सन्दर्भ जोड्ने संस्कार पो बनाउने कि ?

प्रस्तुतिको सिकार बने–बनाइएका दलित

दलितका परम्परागत पेसाको अनुशीलनले भन्छ— उनीहरू सिद्धान्तकार हुन् । जल, जमिन र वायुको सन्तुलन मिलाउन जान्नेहरू । त्यही सिद्धान्तमा आधारित भएर उनीहरू प्राविधिक भए । समाज वैज्ञानिक भए । व्यावहारिक वैज्ञानिक । सामाजिक हिसाबले उनीहरू पृथ्वी भए । सहनशील । उपमाको दृष्टिले महाभारतका जडभरत । ज्ञानी । अरू अज्ञानीले होच्याउँदा पनि चुपचाप स्विकार्ने । जडभरतले राजाको तामदान बोके जस्तो । तर राजाले जडभरतलाई चिने । नेपाली दलितलाई चाहिँ सरकारले चिनेन । शासकले चिनेन । विकासेले चिनेन । त्यसैले तिनलाई विपन्न मान्यो । यसरी हेर्दा दलितहरू सिद्धान्तकार भएर पनि विपन्न हुन बाध्य भए । प्राज्ञिक भन्नेहरूले तिनका सिद्धान्त खोजेनौं । व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षावालाले तिनलाई प्रमाणपत्रविहीन ठान्यौं । उद्यमीले तिनलाई बेरोजगार मान्यौं । ज्ञानी तथा अध्यात्मवादी भन्नेहरूले तिनलाई अज्ञानी मान्यौं । यसरी हेर्दा दलितहरू प्रस्तुतिको सिकार बने । बनाइए ।

नवराजहरू त्यही प्रस्तुतिको सिकार भए । जन्मसिद्ध वैज्ञानिक नवराजहरू । जन्मसिद्ध प्राविधिक नवराजहरू । जन्मसिद्ध ज्ञानी नवराजहरू । यो र यस्तै यथार्थ परिचय भएको भए नवराजहरू सम्मानित हुन्थे । मारिन्नथे । दलित अधिकारकर्मीहरूले कहिले बुझ्लान् ? कहिले बुझाउलान् ? ‘अप्रिसिएटिभ इन्क्वायरी’ भनेर तालिम दिने विकासेहरूले कहिले सोच्लान् ? स्वरोजगारको फलाको बोक्ने अर्थशास्त्रीले कहिले बुझ्लान् ? यस अर्थमा नवराजहरू नकारात्मक प्रस्तुतिको सिकार भए भनिदिए के हुन्छ ? सरकार चलाउनेहरूको नकारात्मक प्रस्तुतिले नवराजहरू मारिए भनिदिए के हुन्छ ? दलित अधिकारकर्मी तथा विकासेहरूले दलितलाई चित्रण गरेको परिणतिले नवराजहरू मारिए भनिदिए के हुन्छ ? ती सबै प्रस्तुतिमा दलितलाई ‘अछूत’ हौ भन्ने–भनाउने अपराधी शास्त्रकारहरू तथा तिनका मतियारहरूको दलनमा नवराजहरू मारिए भनिदिए के हुन्छ ?

अध्यात्मवादी वा धार्मिक भन्ने–भनाउनेसँग उत्तर छ त ? यसको अर्थ हो— नवराजहरू मार्नमा दलितलाई प्रस्तुत गर्ने धार्मिक, सामाजिक, विकासवादी, सरकारवादी चिन्तकहरू पनि अपराधी हौ भनिदिए के हुन्छ ? यो अपराधबाट मुक्त हुन देशका सबै पालिकाबाट जातीय छुवाछूत अन्त्य गर्ने कि नगर्ने ? यसको प्रमाणका लागि आवश्यक परे मूलशास्त्र, राजनीतिक दर्शन, सामाजिक विश्वासबारे व्यापक संवाद गर्ने कि ? प्रकारान्तरले अपराधी भएका गैरदलितहरूले दलितहरूसँग पुस्तौं अन्याय गरे–गराएकामा सामूहिक माफी माग्ने कि नमाग्ने ? अनुहार मिल्छ । संस्कार मिल्छ । स्थानविशेषको भाषा मिल्छ । धर्म मिल्छ । यो स्थितिमा दलितको अन्तरघुलन अभियान चलाउने कि नचलाउने ?

यसका लागि शुक्लयजुर्वेदी कण्व शाखाको शतपथ ब्राह्मणको बृहदारण्यकोपनिषद्को आधार लिए हुन्छ । त्यसले भन्छ— ब्रह्म जान्ने ब्राह्मण हुन् । सूर्य, ब्रह्म ब्राह्मण हुन् । इन्द्र, सोम, वरुण, पर्जन्य, मृत्यु, यम, ईशान क्षत्री हुन् । वसु, रुद्र, आदित्य, मरुत, विश्वदेव वैश्य हुन् । पूषा, पृथ्वी शूद्र हुन् । वर्णाश्रम धर्म त्यसरी बुझिन्छ (आचार्य श्रीराम, पृ. २५५) । भगवान् बुद्धको त्रिपिटकीय उत्तरले थप आधार दिन्छ । दलित सुजाताको हातको खीर खाएपछि आएको बुद्धत्वले अझ व्यावहारिक उत्तर दिन्छ । सन्त रविदास आफैं दलित हुन् भन्ने बुझ्नेले थप उत्तर पाउँछ । रैक्क ऋषि दलित हुन् भन्ने जान्नेले अर्को उत्तर पाउँछ । सदैव समावेशी बनेका राजा सहलेस दलित हुन् भन्ने जान्नेले थप उत्तर पाउँछ । सामाजिक न्यायका प्रतिमूर्ति हुन् दलित दीना र भद्री बन्धुहरू भन्ने जान्नेले अझ अर्को उत्तर पाउँछ । यस्तो संवादले छुवाछूतको एउटा जरो काटिन्छ । सामाजिक जरो छिनाल्न सामाजिक संवाद नै चाहिन्छ । अन्तरपुस्तेनी संवाद । त्यस्तो संवादले यजुर्वेदसम्मत निरालम्बोपनिषद्को भनाइ खोज्छ । त्यसले भनेको छ— आत्माको शरीर, रगत, मासु केही पनि हुँदैन । न वर्ण हुन्छ । त्यसैले जातजाति भनेको केवल व्यवहारका निम्ति बनाइएको हो । अर्थात्, जातजाति भनेको शरीर–भेद होइन; केवल व्यवहार–भेद हो (ऐ., पृ. २२३) । तेस्रो जरा राजनीतिसँग हुन्छ । तिनको घोषणापत्र लागू गर्नैपर्छ भनिदिए पुग्छ । चौथो जरो कानुनमा हुन्छ । कानुनविद्ले संविधानको प्रावधान लागू गर्नैपर्छ भन्ने हो भने एकसाथ छुवाछूतको जरो काटिन्छ । दलित बस्तीको संस्कृतीकरण तथा अनिवार्य शिक्षा एवं रोजगारीले अन्तरघुलन सम्भव बन्छ । भारतको मेघालयका केही बस्तीमा जस्तो । प्रश्न हो— राजनीतिक नेतृत्वले यो जिम्मेवारी लिन्छ त ? तिनका शीर्षस्थ नेताहरूले यो कुरामा निर्णायक विचार दिन्छन् त ? यसो गर्ने हो भने नवराजहरू चिरकालसम्म सम्झिइन्छन् । कतै दलितमुखी, प्रेममुखी वा राजनीतिक सिद्धान्तमुखी भएर सोच्ने कि ?

प्रकाशित : श्रावण १, २०७७ ०८:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यसरी घरमै पढाइ

विद्यार्थीको वर्ग सात घेराको छ, सबै घेराकालाई फरक–फरक तरिकाले पढाउनुपर्छ ।
अब सबैले चिच्याएर भन्नुपर्छ– वैकल्पिक तरिकाले पठनपाठन गराउने काम तपाईं शिक्षककै हो । प्राध्यापककै हो । त्यसैले विकल्प सोच्नुस् । नभए हाम्रो विकल्पमा काम गर्नुस् ।
विद्यानाथ कोइराला

बहुघेराका विद्यार्थी- घेराहरूको योग हो, चक्रव्यूह हो, रणनीति हो– सिपाहीको प्रतिरक्षात्मक तरिका । महाभारतको कथाले त्यही भन्छ । अभिमन्यु तोड्न जान्छन् । कथा त्यसरी बढ्छ । तोड्छन् पनि । फर्कन जान्दैनन् । त्यहीं मारिन्छन् । कथा त्यत्ति हो ।

सञ्चारको भाषामा हामी त्यस्तै चक्रव्यूहमा छौं । पहिलो घेरामा विपन्न बालबालिका छौं । तिनका अभिभावक छौं । तिनका घरमा रेडियो छैन । टीभी छैन । कम्प्युटर छैन । फोन छैन । अनलाइन सुविधा छैन । दोस्रो घेरामा रेडियोवाला छौं । तेस्रो घेरामा टीभीवाला छौं । चौथो घेरामा फोनवाला छौं– ल्यान्डलाइनवाला, मोबाइलवाला । पाँचौं घेरामा नेटवर्किङ नभएका कम्प्युटरवाला छौं । छैटौं घेरामा अनलाइनवाला छौं– डाटा चलाउने, निश्चित घण्टाका लागि अनलाइन सुविधा लिने, चौबिसै घण्टा अनलाइन सुविधा पाउने । सातौं घेरामा सबै सुविधा पाउनेहरू छौं । हर घेरामा शिक्षा पुर्‍याउने कसरी ? परीक्षा लिने कसरी ? शिक्षक/प्राध्यापक, कर्मचारी, नेतृत्व, अभिभावक, विद्यार्थी, व्यवस्थापन समिति आदिको तयारी गर्ने कसरी ? आधुनिक सञ्चारका साधनले कक्षाकोठाको काम गर्ने कसरी ? गराउने कसरी ? यो लेखले यही कुरा गरेको छ ।

घेरैपिच्छे पढाउने तरिका
पहिलो घेराका विद्यार्थीले पढ्ने प्याकेज खोज्छन् । आजको गणितको पाठ । भाषाको पाठ । यसको अर्थ हो, अहिलेको पुस्तकलाई दैनिक पाठ योजनाका रूपमा तयार पार्नुपर्छ । भातको गाँसजस्तो । विद्यार्थीलाई रुटिन दिनुपर्छ । त्यही रुटिनअनुसार विद्यार्थीले घरमै पढ्छन् । घरमा पढ्न नसक्ने वा नपाउने बालबालिकालाई छिमेकमा आलोपालो भेला गरी पढाउनुपर्छ– विपन्नको हकमा, बाल कामदारको हकमा र सहाराहीनको हकमा । त्यसो गर्दा शिक्षक तथा विद्यार्थी बसाइको कोरोना दूरी कायम गर्नुपर्छ । यो शिक्षकको काम हो । उसैले गर्नैपर्छ । शिक्षक चाहिने समूह पनि त्यही नै हो । स्थानीय बस्तीमा शिक्षक छैन भने सम्भाव्य शिक्षक खोज्नुपर्छ । नेपाली अर्थको स्वयंसेवी । भृत्यज स्वयंसेवी । पुर्खाको शब्दमा पैसा लिएर पढाउने ‘स्वयंसेवी’ ।

यस्ता शिक्षकले चार तरिका अपनाउन सक्छन् । पहिलो कोरोना दूरी कायम गरेर नियमित तरिकाले पाठ पढाउने । दोस्रो विशेष प्याकेज पढाउने । तेस्रो पढाइसँग सम्बन्धित हुने गरी दैनन्दिनसँग जोडिएका कुरा पढाउने । चौथो जिम्मा लिएका विद्यार्थीलाई घरायसी शोध गरी पाठमा जोड्ने । कुन तरिका अपनाउने भन्ने कुरा शिक्षकको तागतमा भर पर्छ । प्राध्यापकको तागतमा भर पर्छ । प्याकेज भने सम्बन्धित शिक्षक तथा प्राध्यापकले नै बनाउनुपर्छ ।

दोस्रो घेराका विद्यार्थीलाई रेडियोले पढाउनुपर्छ । रेडियोका पाठहरू पहिलो घेराकै हुन सक्छन् । शिक्षकको कामचाहिँ रेडियोले गर्छ । गर्नुपर्छ । एकोहोरो रेडियो हुन सक्छ । दोहोरो रेडियो हुन सक्छ । एकोहोरो रेडियोले विद्यार्थीको प्रश्न जम्मा गरेर पछि उत्तर दिन्छ । दोहोरो रेडियोले तत्कालै उत्तर दिन्छ । यसका निम्ति शिक्षक महासंघ तथा प्राध्यापक महासंघ जिम्मेवार हुनुपर्छ । पहल उनीहरूकै हुनुपर्छ । रेडियो नेटवर्कवालाहरूसँग सहकार्य गर्न । लगानी आवश्यक भए सरकार गुहार्नुपर्छ– स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार । यो घेराको शिक्षक सहजकर्ता हो, परिचालक हो । यो नयाँ भूमिकामा शिक्षक तयार पार्ने काम शिक्षक महासंघकै हो । प्राध्यापक महासंघकै हो । स्थानीय सरकारको तहमा स्थानीय शिक्षक महासंघको हो । क्याम्पस तहमा प्राध्यापक संघको हो । प्रदेश सरकारको तहमा प्रदेश शिक्षक महासंघको हो । संघीय सरकारको तहमा संघीय महासंघको हो । शिक्षकको हो र प्राध्यापकको हो ।

तेस्रो घेराका विद्यार्थीलाई टेलिभिजनले पढाउनुपर्छ । यसका सामग्री मिदासमा छन् । कुल्यावमा छन् । शिक्षा मन्त्रालयकै पाठ्यक्रम विकास केन्द्रमा छन् । गैसस तथा अगैससमा छन । ती सामग्री बटुल्ने काम शिक्षक महासंघको हो । प्याब्सन तथा एनप्याब्सनको हो । टेलिभिजनको नेटवर्कसँग सहकार्य गर्ने काम पनि तिनैको हो । लाग्ने खर्चचाहिँ सरकारसँग माग्नुपर्छ । तीनै तहको सरकारसँग । यो घेराका विद्यार्थीलाई बेलाबखत संवाद गर्ने केही शिक्षक भए हुन्छ । यसका लागि टेलिभिजन नेटवर्कले कम्युनिटी टेलिभिजनको पहल गर्नुपर्छ । आलोपालो गरी हेर्न पाउने टेलिभिजन । कोराना दूरी कायम गर्ने टेलिभिजन । पाठ्यसामग्री उत्पादन गर्न बजारलाई लगाउनुपर्छ । पेसेवार तथा स्वेच्छाले काम गर्ने सिकारु (अमेचर) युवालाई यो काममा लगाउनुपर्छ । अहिले पनि टेलिभिजनहरूले यो काम गरेकै छन् । गराइरहेकै छन् । केवल विषयान्तर गर्नुपर्छ । लगानी स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय सरकारसँग लिनुपर्ने हुन्छ ।

चौथो घेराका विद्यार्थीलाई टेलिफोनले पढाउनुपर्छ । अहिले एकोहोरो कोरोना पढाइरहेछ, अब पाठ पढाउनुपर्छ । पढाउने पाठ सहज छ । फलानो सिनेमा हलमा यो सिनेमा छ भनेजस्तो । फलानो कक्षाको फलानो विषयको फलानो पाठ भने हुन्छ । पाठ बनाउने काम विद्यालयको हकमा शिक्षक महासंघको हो । क्याम्पसको हकमा प्राध्यापक महासंघको । निजी विद्यालय तथा क्याम्पसको हकमा तिनकै व्यवस्थापन समितिको र लगानीकर्ताको । उनीहरूले नै शिक्षक तथा प्राध्यापकलाई परिचालन गर्नुपर्छ । किनकि विषयगत विज्ञ तिनै हुन् । हुनु पनि पर्छ । फेसबुक चलाउने शिक्षक तथा प्राध्यापकले अर्काे तरिका गर्नुपर्छ । अहिले पनि उनीहरूले फेसबुक चलाएकै छन् । कसैले डाटाबाट । कसैले नेटवर्कबाट । त्यस्ता शिक्षक तथा प्राध्यापकले विद्यार्थीको फेसबुक समूह बनाउनुपर्छ । अहिले पनि केही शिक्षक तथा प्राध्यापकले त्यो काम गरिरहेका छन् । विद्यार्थीले पनि त्यस्तो पढाइमा मज्जा मान्न थालेका छन् । स्कुल, कलेज जानेभन्दा यस्तो पढाइ पो रमाइलो रहेछ भन्ने महसुस गर्न थालेका छन् । यसैले अब शिक्षक तथा प्राध्यापकले यो कामलाई संस्थागत गर्नुपर्छ । त्यो उनैको जिम्मेवारी हो । बरु टेलिफोन प्रयोग गरेबापत लाग्ने रकम पालिकाहरूसँग मागे हुन्छ । प्रदेश तथा संघीय सरकारसँग मागे हुन्छ ।

पाँचौं घेराका विद्यार्थीलाई अफलाइन सामग्रीमार्फत पढाउनुपर्छ । त्यसको सीडी/डीभीडी वा पेनड्राइभ चाहिन्छ । अहिले उपलब्ध सामग्रीबाटै यो काम थाल्नुपर्छ । यो कामको जिम्मा विषय शिक्षकको हो । उसलाई परिचालन गर्ने काम शिक्षक महासंघको हो । प्राध्यापक महासंघको हो । प्याब्सन, एनप्याब्सनको हो । लगानीकर्ता भने फरक–फरक हुन सक्छन्– स्थानीय सरकार, प्रादेशिक सरकार, संघीय सरकार, विद्यार्थी शुल्क, अभिभावकको सहयोग ।

छैटौं घेराका विद्यार्थीलाई अनलाइनमा पढाउनुपर्छ । ती सुविधाभोगी हुन् । एक त सहरका, नभए पनि सहरकै रसास्वादन गर्न पाएकाहरू । तिनलाई नियमित कक्षा चलाउनुपर्छ । तिनका लागि अहिलेकै पाठ्यसामग्री भए हुन्छ । कक्षा मात्रै भर्चुअल हो– भाइबरमा हो, म्यासेन्जरमा हो, स्काइपमा हो । बजारमा अनेकौं सफटवेयर छन् । नि:शुल्क पाइने, थोरै पैसाले पाइने– तिनलाई उपयोग गर्नुपर्छ । तिनका निम्ति स्कुल, कलेज धाउनै पर्दैन । स्कुल, कलेज तिनकै घरमा छन् । आउँछन् । त्यस्ता स्कुल, कलेजमा रेकर्ड गरेर पछि पढे पनि हुन्छ । तत्काल पढे पनि हुन्छ ।

सातौं घेराका विद्यार्थीलाई जुनसुकै माध्यमबाट पनि पढ्न पाउने प्रबन्ध गर्नुपर्छ । रुचि विद्यार्थीको । उसका निम्ति माथिका कुनै पनि माध्यमका सामग्रीहरू उपयोगी हुन्छन् । विधि उपयोगी हुन्छन् । खालि ऊ जानकार भए हुन्छ । सुविधा तथा रहरअनुसार विद्यार्थीले ती सामग्री प्रयोग गर्न पाउँछन् । शिक्षक र प्रविधिको प्रयोग गर्न पाउँछन् ।

सामना गर्नुपर्ने चुनौती
शिक्षक तथा प्राध्यापकको प्रवृत्ति कार्यगत तहको चुनौती हो । पेसाकर्मी बन्न/बनाउन नसकिएका तिनीहरूका संघ/संगठनको रबैया दोस्रो चुनौती हो । तिनलाई परिचालन गर्न नसक्ने वा नखोज्ने स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार तथा स्वायत्त भनिएका तर ‘माथिको इसारा’ कुर्न बानी लागेका विश्वविद्यालयका पदाधिकारीको आसे नेतृत्व तेस्रो चुनौती हो । मैले नै गर्नु/गराउनुपर्छ भन्ने संघीय कर्मचारी तथा मन्त्रीहरूको बुद्धि चौथो चुनौती हो । सडकमा ओराल्न आ–आफ्ना दलका अरिंगाल तथा छौंडा (प्रधानमन्त्रीको शब्दमा) बनेका शिक्षक, कर्मचारी तथा प्राध्यापकहरूलाई पठनपाठन त तिम्रो जिम्मा हो नि भन्न/भनाउन नसक्ने दलका नेताहरूको हविगत पाँचौं चुनौती हो ।

चुनौती स्विकार्न चाहनेहरूका लागि समाधान
अहिले विकल्प भनिएका सातवटै घेरा भोलिका पूरक कार्यक्रम हुन् । नभए पनि बनाउनैपर्छ । त्यसको कारण हो– विद्यार्थी प्रविधिमैत्री हुँदै छ । परिणामत: ऊ शिक्षक/प्राध्यापकभन्दा बढी सुसूचित छ । नभए पनि पक्का हुन्छ । शिक्षक वा प्राध्यापक त्यो मानेमा पछाडि छौं । यसले अनेकन समाधान जन्मिन्छन् ।

क) सबैले चिच्याएर भन्नुपर्छ वैकल्पिक तरिकाले पठनपाठन गराउने काम तपाईं शिक्षककै हो । प्राध्यापककै हो । त्यसैले विकल्प सोच्नुस् । नभए हाम्रो विकल्पमा काम गर्नुस् ।

ख) शिक्षक तथा प्राध्यापक प्रविधिमैत्री हुनैपर्छ । नभए बनाइनुपर्छ । प्रविधिमैत्री बन्न नसक्नेलाई ससम्मान जागिर छोड भन्नुपर्छ– स्कुल तहको हकमा स्थानीय सरकारले । क्याम्पसको हकमा क्याम्पस प्रमुखले । उसको तागतले नपुगे विश्वविद्यालयका पदाधिकारीले ।

ग) पेसाकर्मीका संगठन हौं भन्ने शिक्षक तथा प्राध्यापकका स्थानीय/क्याम्पस तहदेखि प्रदेश एवं संघीय तहका नेतृत्वहरूले शिक्षकलाई अहिलेको वैकल्पिक शिक्षाको प्रबन्धमा होम्नै पर्छ । यही शिक्षा भोलि पूरक शिक्षा बन्छ । पर्सि मूलधार बन्छ । त्यसका लागि तयार बनौं । नत्र खैरियत छैन भन्नैपर्छ ।

घ) स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय सरकारको तहमा स्रोतकेन्द्रसहितको क्लियरिङ हाउस बनाउनैपर्छ । सम्बन्धित पालिकाले यो काम गर्नैपर्छ । प्रदेश तहमा प्रादेशिक सरकारले, संघीय तहमा संघीय सरकारले, क्याम्पस तहमा क्याम्पस प्रमुखले, विश्वविद्यालय तहमा विश्वविद्यालयका पदाधिकारीले यो काम गर्नैपर्छ । कसैले पनि किन्तु, परन्तु तर भन्न पाउँदैन । मिल्दैन । जसले भन्छ, त्यसले ससम्मान पेसा छोड्नुपर्छ ।

ङ) देशका चिन्तक, सर्जक, उद्यमी आदिलाई देशले विचार माग्यो, देऊ भन्नुपर्छ । ताली बजाऊ हैन । राष्ट्रिय धुन बजाऊ हैन । मानव साङ्लो बनाऊ हैन । थाल ठटाऊ हैन । यसरी संकलित विचारहरूलाई सबै तहका स्रोतकेन्द्रसहितका क्लियरिङ हाउसहरूमा पठाउनुपर्छ । संकलन गर्नुपर्छ । वितरण गर्नुपर्छ ।

च) बजारमा अभ्यास पुस्तिकाहरू उपलब्ध छन् । श्रव्य सामग्रीहरू छन् । दृश्य सामग्रीहरू छन् । श्रव्यदृश्य सामग्रीहरू छन् । अनलाइन सामग्रीहरू छन् । अफलाइन सामग्रीहरू छन् । नि:शुल्क उपलब्ध हुने विदेशी सामग्रीहरू छन् । थोरै लगानीमा पाइने सामग्री छन् । तिनको डबिङ गर्न सकिन्छ । अनुवाद गर्न सकिन्छ । तीनै तहका सरकार तथा क्याम्पसहरूले ती सामग्री भण्डारण गर्नुपर्छ । वितरण गर्नुपर्छ ।

छ) विद्यार्थी तथा अभिभावकको पुनर्अभिमुखीकरण गर्नुपर्छ । तिनैका नेतृत्वलाई यो कामको जिम्मा लगाउनुपर्छ । तिनलाई भन्नुपर्छ— अब विद्यार्थीले घरैमा पढ्छ । मुडलमा । अन्य सफ्टवेयरमा । अभ्यास पुस्तिकामा । सञ्चारका उपलब्ध साधनमा । स्कुल, कलेजमा त छलफल गर्न जान्छ । स्कुल, कलेज बन्द हुँदा जुममा छलफल गर्छ । मीटमा छलफल गर्छ । सञ्चारको जुन साधन छ, त्यसैमा छलफल गर्छ ।

ज) व्यवस्थापन समितिलाई भन्नुपर्छ— तिमीले शिक्षक तथा प्राध्यापक खोज्ने दिन गए । शिक्षक तथा प्राध्यापक सञ्चारका साधनमा छन् । नभए हुन्छन् । नभए तपाईंहरूले त्यस्ता शिक्षक वा प्रधानाध्यापकको रोस्टर बनाउनुपर्छ । एक दिन एउटा देशको शिक्षकले पढाउने । परदेशिएको नेपालीले । सम्बन्धित देशकोले । त्यो देशको शिक्षकले । प्राध्यापकले ।

झ) गैसस/अगैससलाई भन्नुपर्छ— तिम्रो लगानी, हाम्रो योजना । तिम्रा योजना थन्क्याऊ । एजेन्डा थन्क्याऊ । अन्यथा हाम्रो बस्तीमा नआऊ ।

ञ) संघीय सरकारलाई सचेत बनाउनुपर्छ, तिम्रो हुटिट्याउँको बुद्धि काम छैन । संविधान पढ । स्थानीय सरकारलाई विश्वास गर । प्रदेश सरकार तथा क्याम्पसलाई विश्वास गर । तिनैलाई परिचालन गर । तिनको तागत छैन भने तागत भर । अहिले बेला भएको छैन भन्ने स्यालको हुइयाँ छोड । पराशर ऋषिले तर्दै गरेको डुंगामा वातावरण बनाए । मत्स्यगन्धाबाट महर्षि व्यास जन्माए । वातावरण हुने हैन । बनाउने हो । सक्छौ वातावरण बनाऊ भन्ने चिन्तन बोक । अन्यथा ससम्मान आआफ्नो पेसा छोड ।

ट) राजनीतिक दलका नेताहरूलाई भन्नुपर्छ— तिमीहरू आआफ्ना अरिंगाल वा छौंडाहरूलाई आदेश देऊ कि हिजो अरूलाई टोक्यौं, अब आफूले आफंैलाई टोक । अरूको दु:ख थाहा हुन्छ । अर्थात् आफ्नै रगतमा बाँच्न सिक ।

ठ) परीक्षा सञ्चालकहरूलाई भन्नुपर्छ— जबर्जस्ती करणी गर्ने/गराउने परीक्षा प्रणाली बन्द गर । चोर्न चोराउन सिपालुहरूको ठूलो जमात शिक्षा क्षेत्रमा प्रवेश गरिसक्यो । त्यो जमातले पढाउँदैन । पढाए पनि उसको इतिहास जानेको विद्यार्थीले उसलाई पत्याउँदैन । त्यसैले अब खोज्ने प्रश्न बनाऊ । सोध्ने प्रश्न बनाऊ । सारेर लेख्नेहरूलाई कोट गर्ने तथा प्याराफेज गर्ने तरिका सिकाऊ । सीए पढ्नेको जस्तो । विद्यावारिधि गर्नेहरूको जस्तो । त्यसरी लेख्ने तथा लेखाउने उपाय सिकाऊ । स्कुल तहमा, क्याम्पस तहमा । गुगल निर्माताको उपाय सिकाऊ । तथ्य खोज । विश्लेषण गर । विचार देऊ । कार्यान्वयनको ढाँचा देऊ । अहिलेको जाँच लिने पुरानो बुद्धि भत्काऊ । त्यसो गरेमा शैक्षिक क्यालेन्डर बिग्रँदैन । विद्यार्थीलाई समस्या हुँदैन । उल्टै पढाइ व्यावहारिक, जनमुखी, वैज्ञानिक तथा उत्पादनसँग जोडिन सक्छ । स्वरोजगारको समूह बन्न सक्छ । उद्यमीहरूको समूह बन्न सक्छ ।

निचोड
कोरोनाले प्रविधिमा शिक्षा लाने अवसर दियो । सन् १९७० को दशकमा पश्चिमी देशहरूमा यो चिन्तन बनेको थियो । ५० वर्षपछि हामी कार्यान्वयनको तहमा आइपुग्यौं । यो पुगाइले विद्यालयको स्वरूप फेर्न लाग्यो । थोरै तर विज्ञ शिक्षक वा प्राध्यापकले पुग्ने दिन आए । साना स्कुल तथा कलेज भए पुग्ने दिन आए । संवाद स्थलका रूपमा चल्ने । देखाउन चाहिने । अर्थात् अहिले वैकल्पिक ढंगले चलाउन खोजिएको शिक्षा भोलि परिपूरक शिक्षा प्रणाली बन्छ । भोलि परिपूरक हुने शिक्षा प्रणाली पर्सि मूलधारको शैक्षिक प्रणाली बन्छ । अहिलेको मूलधारको शैक्षिक प्रणाली भोलिको शास्त्रीय प्रणाली बन्छ ।

अहिलेको केन्द्रीय सोच र सरकार भोलि विकेन्द्रित सोच र सरकारमा रूपान्तरित हुन्छ । प्रश्न हो— विगतमा टेकेर अघि बढ्ने कि शास्त्रीय बन्दै फोसिलाइज्ड हुने ? समयअनुसार चल्ने कि समयलाई चलाउने ? निर्णायकहरूको मर्जी ।

प्रकाशित : वैशाख २, २०७७ ०७:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×