कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मध्यम वर्गको शोकगीत

मध्यम वर्ग नाफाको चक्करमा समाज र मानवीय सम्बन्धलाई नै बलि दिने पुँजीवादको अब्बल अनुयायी बन्ने होडमा छ । यो कुलीन वर्गजस्तै आत्मकेन्द्री मात्रै बन्दै छैन, असामाजिक र आपराधिक चरित्रको समेत बन्न पुगेको छ ।
सरिता तिवारी

यो लेखको शीर्षक जर्मन कवि हान्स मग्नस एन्जेन्स बर्गरको कविता ‘मिडल क्लास ब्लुज’ बाट सापट लिएकी हुँ । उनको यो छोटो, सरल कविताले औंलामा बढिरहेका नङ चपाएजसरी आफ्नै विवेक र वर्तमान चपाइरहेको एउटा विशाल वर्गमाथि तीखो कटाक्ष गर्छ ।

मध्यम वर्ग भविष्यप्रति दिशाहीन हुँदै, बिस्तारै आफैंलाई ध्वस्त पार्दै मौनताको संस्कृतिमा बाँच्न बानी परेको कुरामा कविसँग मेरो बोधको तान जोडिन्छ । सन् साठीको दशकमा जर्मनीमा लेखिएको यो कविताले सारतः हाम्रो आजको कथासमेत भन्न सक्छ जस्तो लाग्छ ।

मध्यम वर्ग जोसँग आजको समयका सबैभन्दा कठोर चुनौती छन् । मध्यम वर्ग जसको चाहनाले आजको समाजको नापनक्सा नै अभूतपूर्व रूपले फेरिन सक्छ । तर, यो वर्ग त्यस्तो ठोस प्रयत्नका लागि तयार छैन मात्रै होइन, लोभ, आलस्य र आडम्बरले ग्रस्त रोगीसमेत देखिएको छ । जीवनका व्यापक तहमा प्रभाव पार्न सक्ने समाजको ठूलो तप्का पैसा र पैसाले किन्ने नक्कली प्रतिष्ठाको आकांक्षामा अमानवीय र आपराधिकसमेत बन्दै गएको छ । यस्तो प्रवृत्तिको आलोचक पनि मध्यम वर्ग नै हो तर त्यही आलोचक मध्यम वर्ग पनि संगठित र व्यवस्थापनकारी बन्न सकेको छैन । किन ?

000

असार १ गते हेटौंडाको कर्रामा एउटा जघन्य हत्याकाण्ड भयो । यो कुनै आवेशप्रेरित हत्या थिएन । यसमा संलग्न ठहरिएका अभियुक्त पेसेवर हत्यारा वा मानसिक रूपले अस्वस्थ व्यक्ति पनि होइनन् । यो चोरी–डकैतीका क्रममा भएको आकस्मिक हत्या पनि होइन । २४ वर्षकी सुस्मिता क्षत्री भरभराउँदो युवा वयमै मारिइन्, त्यो पनि आफ्नै लोग्नेको घरभित्र !

उनीमाथि रचिएको हिंसा र हत्यासम्मको चक्रव्यूह यस्तो देखिन्छ, कसै गरी उनी ज्युँदो रहने अवस्थै थिएन । त्यो दिन वा अर्को कुनै दिन, उनलाई मारिन्थ्यो नै । शिक्षित, पठित र कथित संस्कारी भनिएका मान्छेले नै तिनलाई मारे । आफ्नै ससुरा, सासू र नन्द–आमाजू मिलेर योजनाबद्ध रूपमा तिनको बाँच्न पाउने अधिकार खोसे । यो हत्याको कारण थियो— सुस्मिताका मृत लोग्नेको नामसँग जोडिएको बिमा रकम । लोग्ने गुमाएकी सुस्मिताको आत्मसम्मान र भविष्यभन्दा बिमाबापत आउने पैसा ठूलो ठहरिएपछि हत्या निर्विकल्प बन्यो । पैसाका अगाडि विवेक पराजित भयो । म महिला भएर वा छोरीकी आमा भएर जति आर्त मनले यो घटनालाई हेर्छु, मानवसम्मत विवेक र समाजको बदलिँदो रूपमाथि आलोचनात्मकसमेत भएर सुस्मिता हत्या प्रकरणका घटनाक्रम केलाउनुपर्छ भन्ने ठान्छु । यो प्रकरण यस्ता अनेक घटनाहरूको एउटा अर्को कडी बन्न आइपुगेको छ । हत्यासम्मकै परिणाममा नदेखिएका अनगिन्ती सुस्मिताहरू अहिले पनि घरघरभित्र प्रताडित छन् भन्ने स्पष्ट संकेत यसले दिन्छ । दाइजो लगायतका आर्थिक–सांस्कृतिक प्रताडनाको सिकार अरू कैयौं सुस्मिताका खबरबाट समाज बेखबर छैन, भलै ती कुनै अखबारमा छापिएका होऊन् या नहोऊन् ।

एक वर्षअघि मात्रै वीरगन्जका डाक्टर सचितानन्द यादवले आफ्नै श्रीमती सुनिता यादवको हत्या गरे । बीसौं लाख बराबरको दाइजोले नपुगेर मारुती कारसमेत माग गरेका डाक्टरले आफ्नो माग पूर्ति नगरेको ‘अपराध’ मा सुनिताको प्राण खोसे । दुई वर्षअघि दाइजोको रकम पूरा नदिएको भन्दै सिरहामा लोग्ने र घरका अरू सदस्यकै हातबाट जस्मिन खातुन मारिइन् । त्यसअघि जनकपुरमा दाइजोकै निहुँमा मारिएकी रञ्जना शर्मालाई मार्ने लोग्ने, जेठाजु र जेठानीसमेत थिए । सुस्मिता हत्या र बाँकी प्रकरणको भूगोल र समुदाय फरक छ । हत्याको कारण पनि तात्त्विक रूपले फरक छ । तराई मधेसलाई ‘दाइजोका निहुँले बुहारी मार्ने’ बर्बर समाजका रूपमा चित्रण गर्ने आम प्रवृत्तिलाई यस्ता घटनाले थप मलजल गरेका पनि छन् । तर प्रश्न पहाडे मूलकै परिवारमा पनि महिलाको अस्तित्व र आत्मसम्म्मान कति सुरक्षित छ भन्ने हो । त्यहाँ सुस्मिता, सुनिता, जस्मिन र रञ्जनाजस्ता छोरीहरू कस्ता कहरले बाँच्दै होलान् भन्ने हो ।

अपवादका रूपमै किन नहोस्, श्रीमतीले श्रीमान्को हत्या गरेका घटना पनि नदेखिएका होइनन् । पछिल्ला दिनमा जातका आधारमा गरिएका हत्या प्रकरण पनि उल्लेख्य छन् । समग्रमा सबै खाले अपराधको डोरो मध्यमवर्गीय चरित्रसँग जोडिन्छ । जहाँ आर्थिक प्रलोभनदेखि सांस्कृतिक र उच्चजातीय अहम्सम्मले ज्यानै लिने अपराधवृत्ति रोज्न प्रेरित गरेको छ । यो व्यक्ति वा निश्चित ठाउँ र समुदायको मात्रै होइन, समग्र मध्यम वर्गको आदर्श र सही देखिने हिप्पोक्रेसीभित्र लुकेको निहित स्वार्थ र प्रवृत्तिसँग गाँसिएको सवाल हो ।

000

आजको कुरा गर्दा मध्यम वर्ग समाजको मूलधार हो । कोरोना प्रकोपले विश्वभर नै वर्गसन्तुलन फेरिन्छ भन्ने अर्थशास्त्रीय भविष्यवाणीका बीचमा उभिएर हेर्दा भोलिको समाजका वर्गीय ग्राफ र चित्र कस्ता होलान्, अहिल्यै भन्न सकिन्न । तर हालसम्मलाई नेपाली जनसंख्याको ठूलो भाग मध्यम वर्गले ओगटेको तथ्य छर्लंग छ । अथाह महत्त्वाकांक्षा र असीमित इच्छाहरूको पांग्रामा गुडेर कुदिरहेको यही वर्ग वास्तविक अर्थमा समाजको चलायमान वर्ग पनि हो । यसले सामाजिक चेतनाका अवयवहरू संस्कृतिदेखि धर्मकर्म, रीतिथिति, नैतिकता, विचार–विमर्श र बजार सबै कुराको अघोषित ठेक्का लिए जस्तो देखिन्छ । र, त्यसमा यो वर्ग अलि बढ्तै ‘गौरवान्वित’ पनि देखिन्छ ।

मध्यम वर्ग उच्च वा निम्न वर्गका तुलनामा वस्तुदेखि विचारसम्मका अनेकौं कुराको ठूलो मात्राको खपतकर्ता हो । यो बाहिरबाट जति नैतिक, सृजनात्मक र प्रगतिशील देखिन्छ, नेपथ्यमा अधिकांशतः मानसिक र चारित्रिक रूपले भ्रष्टीकृत हुँदै, मक्किँदै र ध्वस्त हुँदै गइरहेको समेत छ भन्ने मतमा तपाईं सहमत नहुन पनि सक्नुहुन्छ । तर हाम्रा निजी सम्मति वा असम्मतिले मात्रै समाजको सच्चाइ र चित्र फेरिनेचाहिँ होइन ।

मार्क्सवादी समाजवादीहरू मध्यम वर्गलाई ‘अवसरवादी’ भन्थे । आजका दिनसम्म आइपुग्दा नेपालमा मात्रै होइन, संसारभरि नै न मार्क्सवाद सग्लो छ न समाजवाद नै स्पष्ट छ । अहिले न सर्वहारा र पुँजीपतिबीच आमनेसामने भएर गर्ने संघर्ष प्रकट भएका छन् (जहाँ मध्यम वर्ग दुइटा वर्गबीच हल्लिरहेको पेन्डुलम बन्नुपरेको होस्), न त कुनै एक पक्षतिर लागेर मध्यम वर्गले अवसर छोप्ने दाउपेच नै यति बेला विद्यमान छन् । यतिखेर त मध्यम वर्ग नै हरेक सामाजिक उथलपुथलको विषय र केन्द्र बन्नुपर्ने स्थितिमा छ । यसैसँग नै अहिलेका सामाजिक–राजनीतिक आन्दोलन र अभियान हाँक्ने वस्तुगत आधार र दायित्व छन् । तर यी सबै कुराका लागि यो वर्ग आफैंमा कति तयार छ ? प्रश्न यहाँनेर छ ।

समाजशास्त्रीहरू मध्यम वर्गलाई सर्वहारा र कुलीनबीचको खैरो–धमिलो (ग्रे एन्ड ब्लर) मध्यवर्ती धर्सो भन्छन् । तर पुँजीवादको तीव्र प्रभावले यो धर्सोको विस्तार व्यापक बनाएको छ । आजको मध्यम वर्ग नाफाको चक्करमा अन्धाधुन्ध दौडँदा समाज र मानवीय सम्बन्धलाई नै बलि दिने पुँजीवादको अब्बल अनुयायी बन्ने होडमा छ । यो कुलीन वर्गजस्तै आत्मकेन्द्री मात्रै बन्दै छैन, असामाजिक र आपराधिक चरित्रको समेत बन्न पुगेको छ । समाज सामूहिक होइन, सम्पूर्ण रूपले वैयक्तिक एकाइमा रूपान्तर हुने क्रम आक्रामक रूपले बढ्दो छ । मानवशास्त्री डम्बर चेम्जोङका शब्दमा, ‘पुँजीवादले मानिस सामाजिक प्राणी हो भन्ने तथ्यलाई उल्ट्याएर मान्छे द्रव्यपिशाची जीव हो भन्ने कुरालाई स्थापित गरिदिएको छ । अहिलेको सम्पूर्ण विश्वव्यवस्थाको मूल द्वन्द्व नै सोसल बिइङ र इन्डिभिजुअल बिइङका बीचमा छ ।’

सामाजिकता नष्ट हुँदै व्यक्तिसत्ता नै निर्णायक हुने स्थितिमा कसै गरेर पनि सुविधा, सुख र आडम्बर तीनै चीजको संग्रह गर्न र त्यसका लागि जस्तोसुकै आर्थिक, नैतिक या सांस्कृतिक पतनलाई सही ठहर्‍याउन सक्ने अवस्थामा पुग्ने भएपछि मध्यम वर्ग कुनै नौलो क्रान्तिको वाहक पनि बन्न सक्छ भन्ने पत्याउन मुस्किल छ । हद भए यसभित्रको विवेकवान् समूहले सूचना संयन्त्रबाट केही हस्तक्षेप गर्न सक्ला ।

ह्यासट्याग या अन्य तरिकाले सामाजिक सञ्जालमार्फत जनमत बनाउन सक्ला तर माथि उल्लेख गरिएका जस्ता हत्या र हिंसाले संवेदित, चिन्तित हुने वा त्यस्ता अपराधको अंशियारका रूपमा आफ्ना भूमिकालाई पनि समीक्षा र आत्मसात् गर्ने, प्रतिकार अभियानहरू चलाएर सडकमा निस्कने, सार्वजनिक विरोध गर्ने अथवा अदालत, संसद् र सरकारलाई आलोचनात्मक दबाब दिने स्तरमा आम जनसंख्यालाई प्रभाव पार्न कोही तयार देखिन्न । किनभने मध्यम वर्गसित यति बेला केवल महत्त्वाकांक्षा र तत्कालीन आवेग मात्रै छ, संगठित प्रतिरोधको इच्छा र कार्यक्रम छैन । दलहरूले क्रान्तिको कोर्स सकियो भने जस्तै मध्यमवर्गीय चेतनामा पनि परेको छ— क्रान्ति र आन्दोलनको मौसम त सकिइसक्योÙ अब कमाउनु, खानु, मनोरञ्जन गर्नु र रहर लागे लेखपढ, बुद्धिविलास गर्नु नै आजको मान्छेको साध्य हो ।

निर्मला हत्याकाण्डपछि नेपाली समाज ‘हाइबर्नेसन’ बाट एकपल्ट बौरिए–बौरिए जस्तो भएको हो तर त्यो प्रतिरोधलाई एउटा स्पष्ट विचार र नेतृत्वले कार्यक्रमिक रूपमा ल्याएको थिएन । त्यो स्वस्फूर्त थियो । आन्दोलन र अभियानको स्वामित्व लिने र दिशा दिने स्पष्ट देखिने नेतृत्व नहुँदा सत्ता र शक्तिको खेलले त्यति ठूलो र देशव्यापी जनलहरलाई छल्न र झुटखेती चलाइरहन सम्भव भयो ।

000

दुई दशकअघिसम्म सर्वहारा क्रान्तिको मसाल धपधपाएको समाजमा भकाभक मौलाएको प्रतिक्रान्तिका सूचकहरूले पनि भन्छन्, नेतृत्वको मात्र होइन जनस्तरमा पनि हिजैको जस्तो निम्न वर्गप्रति समानुभूति नरहने र आत्मकेन्द्री चिन्तन विकसित हुँदै जानुले आजका जरुरी आन्दोलन विषयान्तर भएका छन् । मध्यम वर्गका हामी अधिकांश लेख्दा–बोल्दाचाहिँ भयंकर प्रगतिशील, जीवनशैली पुँजीवादी र सोच सामन्तवादी नै रहने प्रवृत्तिको सिकार भएका छौं । यो अवस्था भूमण्डलीकृत पुँजीवादको प्रभावले मात्रै होइन, हाम्रै दिशाहीनता र विवेकहीनताले पनि निम्त्याएको हो ।

अपवादबाहेक वर्गस्वार्थ नमिल्नासाथ मान्छेको अस्तित्वको अस्वीकार हत्याकै तहमा ओर्लंदासम्म हामी लगभग मौन छौं । समाजमा महिला, दलित र उत्पीडितहरूमाथि घोर हिंसा हुँदा, मारिँदा हामी करिबकरिब चुपचाप छौं । अखबार र सामाजिक सञ्जालबाहेक बाँकी समाजमा तृण बराबरको तरंग उत्पन्न हुन सकेको छैन । समाजमा बाहुबलको धाक, घृणाको प्रसार र अपराधको विस्तार हुनुमा भ्रष्टीकृत दलतन्त्र र दण्डहीनतालाई प्रश्रय दिने राज्यसत्ता मात्रै होइन, मध्यमवर्गीय मौनता र बुझपचाइ पनि बराबर जिम्मेवार छैन र ? प्रकाशित : असार २३, २०७७ ०८:३३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मनसुनी प्रकोप र हाम्रो तयारी

खोलाको माथिल्लो भेगमा बस्ने समुदायले त्यो क्षेत्रमा घनघोर वर्षा हुँदा मध्य अनि तल्लो तटमा बस्ने समुदायलाई मोबाइल फोनका माध्यमले समयमै जानकारी मात्रै दिन सके पनि बाढीपहिरोबाट हुन सक्ने जनधनको क्षति रोक्न सकिन्छ ।
सुबोध ढकाल

जब प्राकृतिक विपत्ति आइलाग्छ अनि मात्र यसको कारण र जोखिम न्यूनीकरणका लागि गर्नुपर्ने कामको लेखाजोखा सुरु हुनु हाम्रो देशको नियतिजस्तै बनिसकेको छ । जबकि गहन चिन्तन, अध्ययन, योजना, कार्यदिशाका साथै त्यसको उचित र प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट मात्र यस्तो संवेदनशील तथा अति महत्त्वपूर्ण कार्यमा सफलता पाउन सकिन्छ ।

वर्षायाम सुरु हुनुभन्दा पहिल्यैदेखि वैज्ञानिक नीति र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने पूर्ण इच्छाशक्तिसहितको तयारी हुन सके बाढीपहिरोको जोखिमलाई निकै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ । मुख्य कुरा अन्य देशमा स्थानीय परिस्थितिअनुसार बनाइएका नीति, कार्यक्रम अनि प्रविधि हामीकहाँ हुबहु उतार्न सकिन्छ भन्ने भ्रममा भने पर्नु हुँदैन ।

अहिले हाम्रो देशमा मनसुन सक्रिय बनिसकेको छ । बाढीपहिरोका घटनाहरू ह्वात्तै बढेका छन् । यस वर्षको मनसुनको यो अवधिमै दुई दर्जनभन्दा बढी मानिसको ज्यान गैसकेको आँकडा राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापान प्राधिकरणले दिइसकेको छ । बाढीपहिरोजस्ता प्रकोपबाट हुने जनधनको क्षति कम गर्नका लागि सबैभन्दा पहिले यो समस्याका प्रमुख कारण के–के हुन् अनि तिनको निदान के हो भन्ने बुझ्नुपर्छ । जसरी डाक्टरले कोही किन बिरामी पर्‍यो भन्ने थाहा पाउन अनेक टेस्ट गर्छन् र कारण पत्ता लागेपछि मात्र औषधोपचारबारे निर्णय लिने गर्छन्, त्यसरी नै बाढीपहिरोको कारण र निदान खोजिनुपर्छ । रोगझैं बाढीपहिरो पनि सकेसम्म नआओस् भन्नेमै जोड दिनुपर्छ ।

तर बाढीपहिरोका कुनैकुनै कारण यस्ता हुन्छन्, जसलाई आफ्नो बलबुताले भ्याएसम्मको उपाय लगाउँदा पनि रोक्न सक्दैनौं । यस्तो अवस्थामा दोस्रो विकल्प अवलम्बन गर्नुपर्छ— बाढीपहिरो आइहाले पनि धेरैभन्दा धेरै मानिसको ज्यान जोगाउन सकियोस्Ù आर्थिक, भौतिक र वातावरणीय क्षति पनि कम होस् । यसका लागि विपत्पूर्व नै कुन ठाउँमा कुन प्रकोपको सम्भावना कति होला अथवा जोखिमको स्तर कस्तो होला भन्ने ज्ञान र सूचना राख्नु जरुरी हुन्छ । नेपालमा जोखिम पहिचान राम्रोसँग गर्न नसकेकैले धेरै मानिसले ज्यान गुमाउनुपरेको छÙ धेरै धनसम्पत्तिको पनि विनाश हुने गरेको छ ।

त्यसो त ठाउँविशेष अति जोखिमयुक्त छ भन्ने थाहा पाएरै पनि धेरै मानिस आफ्नो र परिवारको ज्यान दाउमा राखी जीविकोपार्जन गरिरहेका भेटिन्छन् । जस्तो कि, एक–दुई वर्षअघि मात्र बाढीले बनाएको बगरमा मानिसहरू कटेरो हालेर बसिरहेका देखिन्छन्, केही वर्षपहिले गएको पहिरोको माथिल्लो, मध्य र तल्लो भागमा पनि मानिसहरू घर बनाएर बसिरहेका छन् । ‘यस्तो जोखिमयुक्त स्थानमा किन बसेको ?’ भन्ने प्रश्नको जवाफ धेरैजसोबाट ‘अन्यत्र जग्गाजमिन नभएकाले बाध्य भएर बसेको’ भन्ने पाइने

गरेको छ । उब्जनी नै नहुने ठाउँमा खेती गर्ने, बाढीपहिरोको जोखिम रहेका ठाउँहरूमा बस्ती बसाउने, सबै कुराको असुविधा भएको ठाउँमा बलजफ्ती सहर बसाउने, राम्रो उब्जनी हुने जग्गाहरूमा सहरीकरण गरी सडक संरचना निर्माण गर्ने, वनजंगल मास्ने जस्ता कामले गर्दा हाम्रो देशमा विपत् न्यूनीकरणका लागि भनेर जति पैसा खन्याए पनि नतिजाचाहिँ हात लाग्यो शून्य नै भैरहेको छ । मनसुनको झरीलाई रोक्ने सामर्थ्य त कसैसँग हुन्न, तर जोखिमयुक्त ठाउँहरूबाट मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने विषय चाहिँ हाम्रो क्षमताभित्रै पर्नुपर्छ । यस्ता समस्याको समाधानको सुरुआत वैज्ञानिक भू–उपयोग नीति र जोखिमरहित ठाउँमा बस्ती विकासबाटै गर्नु जरुरी छ ।

यस्ता नीति नहुँदा मानिसको जीवन, लगानी, समय र आयस्रोत सबैमा नकारात्मक प्रभाव परिराखेको छ । यो काम रातारात भने हुन सक्दैन । यसमा कुशल योजना, कार्यदिशा, बलियो इच्छाशक्ति, जाँगर, व्यवस्थापन र सबैको अपनत्वसहितको साझा सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ । सबै प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम घटाउने र समग्र व्यवस्थापन गर्ने मुख्य जिम्मेवारी राष्ट्रिय विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको हुन्छ । उसैले जोखिम स्तरीकरण गरी बाढीजस्ता प्रकोपको हिसाबले

देशका कुनकुन बस्ती बढी खतरामा छन् भनी यथाशीघ्र पत्ता लगाइहाल्नुपर्छ । यस्ता बस्तीलाई तुरुन्तै नजिकैका जोखिमरहित ठाउँ पहिचान गरी सार्नुपर्छ । यसको लेखाजोखा गर्दा सबै खाले प्रकोपको एकीकृत जोखिम मूल्यांकन जरुरी हुन्छ । अति दूरगामी प्रभाव पार्ने यस्तो जटिल काममा विपत् प्राधिकरणलाई पूर्ण अधिकार दिनुपर्छ । बस्ती स्थानान्तरण केन्द्रसँगै प्रदेश र स्थानीय तहका पनि विभिन्न निकायसँग सम्बन्धित हुन्छ र यी सबै निकायसँग समन्वय गरी निर्णय लिने अधिकार प्राधिकरणले लियो भने काम सहज बन्न जान्छ । मध्यम खालको जोखिमा रहेका बस्ती र ठाउँहरूको त्यसरी नै पहिचान गरी बस्ती नै स्थानान्तरण नगरे पनि सम्भावित बाढीपहिरोबाट हुने क्षति घटाउने कामका योजना, प्रविधि र कार्यक्रम तुरुन्तै लागू गर्नुपर्ने हुन्छ । यदि यो काम गर्न अहिलेको बर्खासम्म भ्याइँदैन भने त्यस्ता पहिचान गरिएका बस्ती वा घरमा रहेकाहरूलाई अवस्था हेरी जोखिमरहित अस्थायी शिविरहरूमा सार्नु जरुरी छ । अहिले पहिचान गरिएका र बनाइएका कार्यक्रमहरूले भविष्यको मनसुनमा हुन सक्ने जोखिमलाई अवश्य पनि घटाउनेछन् । यस्ता कार्यक्रमहरू खोलाको मुहानदेखि मध्य अनि तल्लो तटसम्म रहेका उल्लिखित सबै खाले जोखिम न्यूनीकरण गर्ने खालका हुनुपर्छ । उपल्लो तटीय क्षेत्रमा कुनै जोखिम घटाउने कार्यक्रम नगरी तल्लो तटीय क्षेत्रमा मात्र कार्यक्रमहरू चलाउनु अवैज्ञानिक सिद्ध हुनेछ ।

बाढीपहिरो सुरु भैसकेको अहिलेको अवस्थामा यो काम भैहाल्ला भन्ने आशा कम भए पनि, हुन सके भविष्यका लागि विपत् नियन्त्रणमा अवश्य ठूलो सफलता मिल्नेछ । यस्ता योजना बनाउँदै गर्दा के बिर्सन हुन्न भने, अहिलेका हाम्रा बस्तीहरू, मानिसहरू र धनसम्पत्तिको सुरक्षा राज्यको जिम्मेवारी हो । तर राज्यको मुख ताकेर बसिरहने अवस्था अहिले छैन । सरकारको अहिलेसम्मकै उपस्थिति भनेको विपत् आइसकेपछि गरिने खोज र उद्धारमै सीमित छ । त्यसैले यस्ता काममा गाउँगाउँका युवाहरू अलि बढी सक्रिय हुनुपर्छ । प्रत्येक बस्तीमा युवाहरूको टास्कफोर्स बनाई पानी पर्ने पूर्वसूचनादेखि बाढी आइहाल्दा बस्ने सुरक्षित स्थानको पहिचान, त्यहाँसम्म जाने बाटोको पहिचान, त्यहाँसम्म जाने साधनको जोहो अनि यस्ता सेल्टरमा अत्यावश्यक खानेपानी र खानेकुराको बन्दोबस्त गरिराख्नु अत्यावश्यक छ । विपत्सँग सम्बन्धित सम्पूर्ण जानकारी समुदायसम्म सम्प्रेषण र अन्य स्थानका टास्कफोर्सका साथै सरकारी निकायसँग समेत समान्वय गर्ने काम यिनै टास्कफोर्सले गर्नुपर्छ । सम्बन्धित सरकारी निकायहरूले तिनलाई दिल खोलेर सहयोग र प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । बस्तीबस्तीका टास्कफोर्स अनि सम्बन्धित सबै स्थानीय तहबीचको आपसी समन्वय, सद्भाव अनि क्रियाशीलताले नै बाढीपहिरोजस्ता तत्कालको मनसुनजन्य प्रकोपबाट हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ ।

बाढीको हकमा, खोलाविशेषको माथिल्लो भेगमा बस्ने समुदायले त्यो क्षेत्रमा घनघोर वर्षा हुँदा मध्य अनि तल्लो तटमा बस्ने समुदायलाई मोबाइल फोनका माध्यमले समयमै पूर्वसूचना मात्रै दिन सके पनि धेरै जनधन जोगाउन सकिन्छ । त्यस्तै, बर्खायाममा पानी जथाभावी बगेको छ र त्यसको कुनै व्यवस्थापन गरिएको छैन भने कुलो काटेर पानी तर्काउने, बस्तीमा परेको चिरा वा खाडल टाल्ने वा पुर्ने, खोला घुमेको ठाउँ आफ्नो बस्तीको फेदीमा पर्छ भने त्यहाँ सम्भावित कटान रोक्न त्यही खोलाका ठूलठूला ढुंगा थुपार्ने जस्ता काम समुदाय आफैंले गर्न सक्छन् । यसबाट पहिरोको जोखिम पनि कम हुन्छ । दीर्घकालीन रूपमा चाहिँ आधुनिक पूर्वसूचनाका प्रविधिलाई बढी जोखिमयुक्त स्थानमा विस्तार गर्दै जानुपर्छ ।

(इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् ढकाल त्रिभुवन विश्वविद्यालयका सह–प्राध्यापक हुन् )

प्रकाशित : असार २३, २०७७ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×