समृद्धिनिम्ति व्यवस्थित सहर- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

समृद्धिनिम्ति व्यवस्थित सहर

काठमाडौंको टोखा नगरपालिकाको क्षेत्रफल १७ वर्गकिमि र स्थायी जनसंख्या १ लाखभन्दा माथि छ भने र डोल्पाको ठूलीभेरी नगरपालिकाको ४२१ वर्गकिमिमा ८ हजार । पूर्वाधारको अभाव र अवैज्ञानिक जनसंख्या वितरण सहरको समृद्धिमा बाधक बनिरहेको छ ।
राम गुरुङ

नेपालजस्ता गरिब देशलाई माथि उकास्न सहरीकरण सही रणनीति मानिन्छ । यसले आर्थिक वृद्धिलाई बल पुर्‍याउँछ । केन्द्रीकृत जनसंख्या, एकीकृत आर्थिक प्रणाली र व्यवस्थित बसोबास, आर्थिक वृद्धिका मुख्य आधार हुन्, जसलाई नेपालमा नगर विस्तारमार्फत भइरहेको सहरीकरणले साथ दिने अपेक्षा गरिएको छ । तर सहरीकरणको लय घरपरिवार र भविष्यका सहरका लागि भने चुनौतीपूर्ण बन्दै छ ।

समथर जमिनको भ्रम
समृद्ध र व्यवस्थित सहर जमिनको बनोटले होइन, जमिनको कुशल र वैज्ञानिक उपयोगमा भर पर्छ । उद्योग, बजार र उपभोक्ताले यसलाई जिउँदो बनाउँछन् । तर हामी अहिले पनि ५ सय वर्षभन्दा पुरानो सहर बसाल्ने युरोपेली ढर्रा नै पछ्याइरहेका छौं । मध्यपहाडका गोरखाको पालुङटारजस्ता ३२ वटा नगरपालिका र अछामको मंगलसेनजस्ता अन्य ५७ वटा नगरपालिका साना समथर बेंसीमा बसाइएका छन् । यो त ‘आउटडेटेड’ चलन हो । पुरानै लयमा बनेका काठमाडौं, विराटनगर र वीरगन्जजस्ता ऐतिहासिक सहरको खस्कँदो हालत देखिएकै छ । यी सहरमा अति जनसंख्याको चाप, वातावरणीय प्रदूषण, अस्तव्यस्त यातायात र अराजक ढल निकासको सकस सल्टाउनै नसक्ने भएको छ † त्यहाँ आर्थिक विकास र समृद्धि अटाउँदैनन् । समृद्ध सहर र आर्थिक प्रणालीको सम्भावना पूर्णत: सकिएको छ ।

हामीकहाँ समथर जमिन नै सहरीकरणको ‘लोकेसन’ बनेको देखिन्छ । तर मध्यपहाडमा समथर उपत्यकाको संख्या र क्षेत्र दुवै थोरै छ । केही हजार हेक्टरमा फैलिएका यस्ता समथर जमिन सकिएपछिको सहरीकरण कस्तो होला भन्नेबारे सोचिएको छैन । एक अध्ययनअनुसार, ९७ प्रतिशतभन्दा बढी सहरी अभियन्ता नै यसबारे अन्योल छन् । यही मोडलमा भविष्यमा न्युयोर्कजस्ता ‘मेगासिटी’ कसरी बन्न सक्छन् ? यसका लागि पहाडी भूगोल र आर्थिक जनजीवन मिल्दो सबअर्बान बनाउनुको विकल्पै छैन । यस्तै लय जारी रहे अबका केही वर्षमा सहरीकरणका सम्पूर्ण काम रोकिनेछन् । रोजगारी र व्यापार टाट पल्टनेछन् । सहर चरम आर्थिक मन्दीमा फस्नेछ । हाम्रा सहर अमेरिकी सहर एटलान्टिक सिटीजस्तो शिथिल हुनेछन् । र, करिब ६५ प्रतिशत पहाडी जनसंख्या सहरी जीवन, सुविधा र पहुँचभन्दा बाहिर हुनेछ, जसले समृद्ध र दिगो सहरको जग हल्लाउनेछ ।

पूर्वाधार निर्माणको गलत अभ्यास
अहिले करिब देशको आधा जनसंख्या घोषित नगरक्षेत्रमा बसोबास गर्छ । नगरपालिकाको संख्या बढेर २९३ पुगेसँगै नगरवासीको जनसंख्या पनि बढेको छ । घरघडेरी, सडक, खानेपानीको माग पनि बढेको छ । सार्वजनिक तथा निजी भौतिक पूर्वाधार बन्दै छन् । सडकजस्ता पूर्वाधार स्थानीय सरकारले बनाए पनि घरजस्ता भौतिक संरचना भने मनपरी हिसाबले बनेका छन् । भूगोल र जनसंख्याको अवस्था हेरी नगर बन्नुपर्ने हो । तर सडक, ढल, खानेपानी, अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाको व्यवस्थित निर्माणलाई नगर विस्तारको आधार बनाइएको देखिन्न । नगर व्यवस्थित नभए भोलिको सहर कसरी अराजक हुन्छ भन्नेबारे त बहसै भएको छैन ।

अहिले बन्ने व्यवस्थित बसोबासबाटै दिगो आर्थिक वृद्धि हुन्छ, समृद्ध सहर बन्छ । र, भोलिको सम्भावित सहरको बनोट र चरित्र निक्र्योल गर्छ । जनसंख्याको वैज्ञानिक वितरण गर्न र सोहीअनुसार सहरी संरचना बनाउन सघाउँछ । तर कतिपय नगरपालिका अस्तव्यस्त सडकले कुरूप भइसक्दा पनि मध्यपहाडी नगरपालिकाहरूका ७७ प्रतिशत घरपरिवार अझै सडकसँग जोडिएका छैनन् । ५३ प्रतिशत सडकखण्ड स्थानीय राजनीतिक नेता तथा व्यापारीका घरआँगन भएर गएका छन् । अधिकांश सडक साना किसानका खेतबारी मासेर बनाइएका छन् । सार्वजनिक धारा शक्तिशाली स्थानीय नेताको घरपायक बनेका छन् । ९० प्रतिशत घरपरिवारसँग ढल निकासको व्यवस्था छैन । करिब सबै नगरपालिका व्यापार कहाँ गर्ने, बस्ती कता बसाल्ने र उद्योग कहाँ खोल्ने भन्नेबारे स्पष्ट छैनन् । जति घर–सडक बनेका छन्, तिनमा पुनर्निर्माणको सम्भावनै
छैन । अनि त्यस्ता नगर/सहर कसरी दिगो हुन्छन् ?

उर्वर जमिनको विनाश
सन् २००६ यता सहरीकरण उर्वर जमिनमा भइरहेको छ । आवश्यक भौतिक पूर्वाधार नै नबनाई गाउँलेलाई सहरिया बनाइएको छ । बर्सेनि ७ हजार हेक्टरभन्दा बढी उर्वर जमिन मासिँदै गर्दा, २५ देखि ८२ प्रतिशतसम्म उर्वर जमिनमा सहर बनिसकेको छ । करिब ३९ हजार वर्गकिमिमा फैलिएका २९३ नगरपालिकाभित्र उपत्यका र टारजस्तो समथर उर्वर जमिन १४ हजार वर्गकिमि पनि बाँकी छैन । यसको ज्यादा मार साना किसान घरपरिवारमा परेको छ । उनीहरूको झन्डै १३ हजार हेक्टर उर्वर खेतबारीमा घर/सडक बनेका छन् । यसले गर्दा मध्यपहाडमा मात्रै वार्षिक झन्डै २७ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी खाद्यान्न अभाव हुँदै गएको छ ।

करिब २८ हजार वर्गकिमिभित्रका १३८ पहाडी नगरपालिकामा ८३ प्रतिशत समथर जमिन २ रोपनीभन्दा कम टुक्रामा बाँडिएको छ, जहाँ अन्धाधुन्ध नगर बन्दै छ । आफ्ना खेतबारीमा बजार बने पनि ६२ प्रतिशत साना किसान घरपरिवारको ५७ प्रतिशत उत्पादनशील उमेर समूहका सदस्य कमाइ गर्न ठूला सहर वा विदेश नै जान्छन् । तथापि यो आँकडा ठाउँ हेरी केही तलमाथि छ । सहरीकरण जतिसुकै तीव्र भए पनि यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बदल्न सकेको छैन । रेमिट्यान्सको अधिकांश हिस्सा खानेकुरामा खर्च भइरहँदा स्थानीय तहमा आर्थिक विकास र पुँजी निर्माणका काम भएका छैनन् । स्थानीय पुँजीबिना साना नगर समृद्ध हुनै सक्दैनन् ।

जनसंख्याको असन्तुलित वितरण
नगर व्यवस्थापन जनसंख्याको चापमा भर पर्छ । जनसंख्याको अवस्थानुरूप रोजगारी नभए सहरी गरिबी बढ्छ, आर्थिक–सामाजिक असमानता चर्किन्छ । चाहिनेजति आम्दानी नभएपछि आर्थिक अपराध बढ्छ । सहरलाई बलियाले लुट्छन् । सर्वसाधारणलाई बाँच्नै मुस्किल हुन्छ । अहिले जसरी थोरै नगरपालिकाभित्र धेरै जनसंख्या थुप्रिएको छ, यसले जनसंख्याको आपूर्ति र आर्थिक विकासको क्षेत्रीय सन्तुलन बिगार्ने निश्चित छ । जनसंख्याको स्थिति कस्तो छ भने, काठमाडौं वरपरका सबअर्बान टोखाजस्ता ६ नगरपालिकाको जति जनसंख्या पुर्‍याउन कम्तीमा मध्यपहाड डोटीको शिखर नगरपालिकाजस्ता २० र उच्च पहाड डोल्पाका ठूलीभेरीजस्ता ७५ नगरपालिका चाहिन्छन् । यसले सहरको माग र आपूर्तिको चक्र नै बिगारेको देखिन्छ । कतै जनसंख्या त कतै पर्याप्त जमिनको अभाव छ । जमिन तथा जनसंख्याको सन्तुलन मिलाउन, कतिपय
नगरको तत्काल पुनर्निर्माण र कतिपय नगरमा द्रुत उद्योगको विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ । तर यसो भइरहेको छैन ।

काठमाडौंको टोखा र डोल्पाको ठूलीभेरी नगरपालिकालाई हेरौं । टोखाको क्षेत्रफल १७ वर्गकिमि र स्थायी जनसंख्या १ लाखभन्दा माथि छ । ८७ प्रतिशत जमिनमा घर–सडक छन् । जनसंख्याको चाप यति छ, झन्डै ६ हजार स्थायी जनसंख्या १ वर्गकिमिभित्र कोचिएको छ । डेरावालाको हिसाबै छैन । जमिन घट्दै गएकाले नगरको विस्तार झन्डै सकिएको छ । नगरलाई जिउँदो राख्ने हो भने पुनर्निर्माणको अर्को विकल्प छैन । तर जथाभावी बनेका घर–सडक नै त्यसमा तगारो बनेका छन् । उता, ४२१ वर्गकिमिमा फैलिएको ठूलीभेरीको जनसंख्या ८ हजार मात्रै छ ।अस्तव्यस्त नगर र असन्तुलित जनसंख्या वितरणको राम्रो दृष्टान्त हो यो । यसले सानो भूगोलमा खुम्चिएका टोखाजस्ता नगरपालिकालाई आन्तरिक रोजगारी सिर्जना गर्ने चुनौती थपेको छ, जुन अहिलेकै हालतमा सम्भव छैन । अर्कातिर, ठूलीभेरीजस्ता थोरै जनसंख्या र ठूलो भूगोल भएका नगरपालिकालाई भौतिक पूर्वाधार विस्तार गर्न मानव संसाधन र पुँजीकै अभाव छ । यस्तो विकृत सहरीकरणबाट समृद्ध सहरको अपेक्षा गर्न सकिन्न ।

सानो क्षेत्रमा धेरै जनसंख्या थुपार्दा व्यापार त बढ्छ, तर व्यापार र बजारलाई दिगो बनाउने सक्षम उपभोक्ताको आपूर्ति हुन सक्दैन । उद्योगधन्दाबिनाका उपभोक्ता त पानीका फोकाजस्ता हुन् । यसबारे कति नगरपालिकाले सोचेकै छैनन् । व्यापार र उपभोक्ता मात्र थुप्रिएका सहरका दीर्घकालीन बेफाइदाबारे बहस हुनु जरुरी छ ।

व्यापारमाथिको निर्भरता कारोबार नै सहरको आम्दानी हो । उद्योग, व्यापार, श्रमशक्तिको कारोबार जेसुकै भने पनि सबैको पहिलो आधार परिवार/व्यक्ति नै हो, जसले गर्ने नोकरी, पेसा/व्यवसाय र व्यापारबाट नगरको जीवन चल्छ । यसबाट आउने करले सहरका सडक, पुल र पार्क बन्छन् । यहीँनेर राज्यले कस्तो स्रोतबाट कर असुल्दै छ भन्ने कुरा आउँछ । किनभने, करको चरित्रले नै नगरको आम्दानी कति बलियो र दिगो छ भन्ने नापिन्छ, जुन सहरको निर्माण र पुनर्निर्माणसँग सीधा जोडिएको छ ।

नेपालमा २०४६ सालदेखि नै फाट्टफुट्ट आधुनिक नगर बन्न थालेका हुन् । जिल्ला सदरमुकाममा थन्किएका तत्कालीन नगरको आम्दानी राज्य प्रशासनका सेवाग्राहीको किनमेलले धानेको थियो । २०७२ सालयता भने नगरपालिकाहरू ह्वात्तै बढे । आमसहरीकरण सदरमुकामबाहिर पनि विस्तार भए । तर अद्यापि यस्ता नगरको आम्दानी व्यापारमै झुन्डिएको छ । सबै नगरपालिकाले आफ्नो भूगोललाई विस्तारित नगर बनाउन सक्दो जोड गरेका छन्, तथापि नगर विस्तारको औचित्यबारे अन्योल छ । बुझ्नैपर्ने कुरा, समृद्ध र दिगो नगर/सहरको जग नै उद्योग हो । व्यावसायिक कृषि, खानी तथा प्राकृतिक सम्पदाको विकास र उपयोग हुने विभिन्न उद्योग खोल्नु हो, ताकि रोजगारी र व्यापार बढाओस् । तर ७१ प्रतिशत नयाँ नगरपालिकामा एउटै उद्योग छैन । आम्दानीको स्रोत नै माथिल्ला सरकारले दिने विभिन्न अनुदान र साना व्यापारिक कर हो । दिगो आम्दानीका स्रोतको खोजी वा पहिचानै भएको छैन ।

व्यापारबाहेक मध्यपहाडी नगरपालिकाहरूको अर्को मुख्य आम्दानी बालुवा, गिट्टी, काठ तथा अन्य वनपैदावरको बेचबिखन हो । यो अझै केही वर्ष लम्बिनेछ । नगरपालिकाको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा उद्योगको योगदान १ प्रतिशतभन्दा कम छ । झन्डै ७६ प्रतिशत नगरपालिका प्रमुखलाई कस्तो उद्योग खुल्दा सहर दिगो होला भन्ने जानकारीसम्म छैन । व्यापारिक बजार नै नगर/सहर हो भन्ने भ्रममा छन् ती । कृषिबाहेक प्राकृतिक स्रोत र कच्चा पदार्थलाई कसरी मूल्य अभिवृद्धि गरी बेच्न सकिन्छ भन्ने ज्ञान पनि छैन । राजनीतिक प्रतिस्पर्धाले गाँजेको सहरीकरणका लागि आर्थिक विकास र वृद्धि गर्न प्राविधिक, प्रशासकीय तथा आर्थिक क्षमता बढाउनेतर्फ ध्यान दिइएको देखिन्न । तत्काल उद्योग आधारित सहरीकरणको विस्तार होला भन्न गाह्रो छ । हामीकहाँ भइरहेको सहरीकरण सन्तान पढाउन बजारतिर डेरा सर्ने र बजारमा डेराबहाल तिर्न खाडी पस्नुपर्ने सहरीकरण हो ।

अपर्याप्त प्राकृतिक स्रोत
देशैभर नगरपालिकाभित्र घरबार जोड्ने काम एकदम छिटो भएको छ । बर्सेनि ५ प्रतिशतका दरले घरहरू थपिइरहँदा जनसंख्याको चाप पनि बढेको छ । ७ प्रतिशतभन्दा माथि रहेको पूर्वाधार उपभोगको मागले नगरको विस्तार र व्यवस्थापन क्षमता भने घटाउँदै लगेको छ । पानी र सडकजस्ता अत्यावश्यक मागलाई व्यवस्थापन गर्न वैज्ञानिक रणनीति तथा योजना छैनन् । यसले गर्दा काठमाडौं र पोखराजस्ता ठूला सहर आसपास बन्दै गरेका सबअर्बानहरू बनिनसक्दै संकटग्रस्त हुँदै छन् ।

पानीको अभाव यति भयावह छ, ८२ प्रतिशत घरपरिवारमा नियमित र पर्याप्त पानीको आपूर्ति नै हुन्न । भूमिगत पानीको विकल्प छैन । कतिपय नगरले सुक्खायाममा मागको २५ प्रतिशतसम्म पानी आपूर्ति गर्न सक्दैनन् । पानीकै कारण नगरबाट बसाइँ सर्नेहरू बढेका छन् । अव्यवस्थित भौतिक संरचना र जनसंख्या नै नगर–संकटको कारण हो भन्ने अझै स्विकारिएको छैन, जसले सहर/नगरको आयु छोट्याइरहेको छ ।

प्रकाशित : असार १९, २०७७ १०:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘पृथ्वीको ब्रह्मनाल’ बन्दै सहर

मानिसहरु ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध विश्लेषण गर्न गलत तथ्य र साँघुरा तर्कको सहारा लिन्छन् । तर, सहरको घोरविरोधी वा घोर समर्थक मात्रै बनेर ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध बुझ्न सकिन्न ।
राम गुरुङ

मान्छेको अर्थतन्त्रमा ‘सहर’ घुसेको झन्डै ६,५२० वर्ष भयो । गएको ७०० वर्षदेखि सहर सुख र समृद्धिको विम्ब बनेको छ । जागिर खाने, व्यापार/व्यवसाय गर्ने र सम्पत्ति कमाउँदै त्यसको उपभोग गर्नेबाहेक अहिलेका लागि सहरको अर्को विकल्प छैन । गाउँमै बस्नेले पनि आफ्ना चीजबीज सहरमा बेचेर सुख आर्जन गर्ने प्रयत्न गरिरहेका छन् ।

मान्छे, जनावर वा पर्यावरण, कुनै न कुनै हिसाबमा सहरसँग जोडिएकै छन् । तर, थुप्रिँदै गएको ढुंगामाटो, सिमेन्ट, गिट्टी, बालुवा, इँटा वा फलामले भने सहरलाई पृथ्वीको जीवन सेलाउने ब्रह्मनालजस्तो बनाउँदै छ ।

अहिले पृथ्वीको केन्द्र नै सहर हो । हावापानी, माटो, पशुपन्छी सबै सहरतिरै खिचिएका छन् । यसलाई प्रविधि र सूचनाले ऊर्जा दिएको छ । गएको दुई पुस्तामा सहरी जीवन मानवीय इतिहासमै लोभलाग्दो र अत्याधुनिक पनि बनेको छ । तर, सहरले पृथ्वीलाई जसरी भोगचलन गरिरहेको छ, त्यो पृथ्वीकै भविष्यमाथि प्रश्न उठ्ने खालको छ । सहरबारे चर्चा गर्दा मान्छेहरू बाँडिन्छन् । ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध विश्लेषण गर्न गलत तथ्य र साँघुरा तर्कको सहारा लिन्छन् । तर, सहरको घोर विरोधी वा समर्थक मात्रै बनेर ‘पृथ्वी–सहर’ सम्बन्ध बुझ्न सकिन्न ।

सहरको परिक्रमा

आजका धेरैजसो सहर एउटै पुर्खाबाट जन्मिए । त्यो पुर्खा इसापूर्व ४५०० को अरेबियन पठार (अहिलेको सिरिया र टर्की) को मेसोपोटामिया सहर थियो । करिब ३,९४२ वर्षअघि नै छालाका टायरवाला चारपांग्रे गाडा बनाउने यो सहरको प्रगति लोभलाग्दो थियो । यसले खेती र व्यापार गर्‍यो । त्यसपछि मानिसमा सम्पत्ति र सुखको तिर्खा बढ्यो । लाखौं वर्ष लामो मान्छे र पृथ्वीको सम्बन्ध फेरियो । पृथ्वी मान्छेको अधीनमा गयो । खनिज तथा पर्यावरणको प्रयोग मानिसले आफू बाँच्न मात्रै गरेन, मान्छेले यसलाई निजी सम्पत्ति थुपार्ने स्रोत पनि बनाए ।

यातायात र सञ्चारको विकास भएको थिएन । यसले गर्दा मेसोपोटामियाको सहरी नक्कललाई पृथ्वी परिक्रमा गर्न करिब साढे चार हजार वर्ष लाग्यो । तथापि गाडामै सीमित व्यापार भने पालडुंगा (सेलबोट) चढेर विश्वभर पुग्न थालिसकेको थियो । पोर्तुगाली क्याप्टेन इस्तिभाओ गमेजले मेसोपोटामियाको युरोपियन नस्ललाई ३,००० वर्षपछि सन् १५२५ मा अमेरिकाको न्युयोर्क पुर्‍याउँदा, त्यहाँका आदिवासी अद्यापि जमिनमाथि खनजोत गर्दै थिए । पोर्तुगाली सम्राट् जोन तेस्रोको नाफाको भोकले पोर्तुगाली व्यापार न्युयोर्कसम्म पुगेको थियो । व्यापारले न्युयोर्कलाई उत्तरी गोलार्द्धको केन्द्र बनायो । अहिले न्युयोर्क १०० वर्षभित्रै विश्व–वित्तीय सत्ताको बादशाह भइसकेको छ ।

महाभारतमा द्वारका, अयोध्या तथा भुवनेश्वरजस्ता प्रख्यात सहर नभएका होइनन् । नेपालमै पनि तिलौराकोट वा कान्तिपुरजस्ता समृद्ध सहर थिए । तर, दक्षिण एसियामा युरोपियन ढर्राको सहर आइपुग्न भने झन्डै २,८३४ वर्ष लाग्यो । सन् १६८६ मा ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीले कलकत्तामा व्यापार सुरु गरेपछि नै आधुनिक (?) सहर एसिया पसेको हो । चन्द्रशमशेरले सन् १९२२ मा नेपाल ल्याएको गाडी र जुद्धशमशेरले सन् १९३६ मा विराटनगरमा खोलेको जुटमिललाई पछ्याउने हो भने मेसोपोटामियाको सहरी रवाफ नेपाल आइपुग्न करिब ३,१७० वर्ष लाग्यो । हजारौं वर्षमा नेपाल आइपुगेको युरोपियन ढर्राको सहर, गएको ३० वर्षमा दक्षिण एसियामै सबैभन्दा छिटो विस्तार भइरहेको छ ।

व्यापारभित्र पृथ्वी

उत्पादन, वितरण र उपभोगको त्रिवेणी नै सहर हो । यसले मानिसलाई सुख नै दिएको छ । सहरमा बस्ने धेरैको उन्नति पनि भएको छ । सहर अत्यन्तै छिटोछिटो बन्दै छ । यसको निर्माणमा जे प्रयोग भएको छ, त्यो (फलाम, तेल आदि) मान्छेले उत्पत्ति गर्न सक्ने खालका होइनन् । पृथ्वीमाथि निर्भर यी कुराको प्रयोग मुख्यतः किनबेचमा अल्झिएका छन् ।

मेसोपोटामियाले विश्वलाई नाफा के हो सिकायो । झन्डै २,९२२ वर्षपछि युरोप पुगेको व्यापारको स्वादले दुनियाँका सहर नाफामय बने । नाफाले पृथ्वीको ढुंगामाटो र वनपाखा सबै खोतल्न थाल्यो । कोइला र फलामका खानी पृथ्वीको तलतिर पसे । खानीहरू यति गहिरा भए, कोइला निकाल्न खानीभित्र पसेका मजदुर नै बाहिर फर्केनन् । ती खानीभित्रै जमेको पानीमा डुबेर मरे । तैपनि तिनले निकालेका कोइला र फलामले पृथ्वीका सयौं कारखाना चलिरहे ।

खानीमा सामान्य औजार प्रयोग हुन्थे । विशिष्ट प्रविधि र औजार नहुँदा खानीभित्र जम्ने पानीले खानी पुरिरहन्थे । मागअनुसारका फलाम वा कोइलाको आपूर्ति भएन । तर, जब सन् १६८० मा स्पेनका थोमस सेभरीले खानीबाट पानी तान्ने बाफ–इन्जिन बनाइदिए, पृथ्वीको इतिहासले नै कोल्टे फेर्‍यो । पृथ्वीमाथि कष्ट आइलाग्यो । सहरको समृद्धि नै पृथ्वीभित्र खनिने खानीमाथि उभियो । पृथ्वी भत्काउँदै सहर बन्न थाले । लाखौं वर्षमा बनेका खनिज, सयौं वर्षमा हुर्केका जंगल, केही दकशमै खपत भए । सन् १८०४ मा बाफ–इन्जिनलाई रेलमा जोडियो । कोइलाको धूवाँले रेल र पानीजहाज चल्न थाले । बाफ–इन्जिन बनेको १२० वर्षमै लन्डन र बेइजिङ व्यापारले जोडियो । युरोपियन व्यापार पृथ्वीको तीन चौथाइ भागमा पुग्यो ।

सत्रौं शताब्दीयताको ३०० वर्षमा सहर व्यापारमा खुम्चिएन । पृथ्वीमा भएका कोइलादेखि जंगली जनावरसम्म उपभोग गर्ने थलो बन्यो । सहरमा बस्नु, घर बनाउनु मान्छेका लागि प्रगति र प्रतिष्ठाका विषय भए । यसले सिमेन्ट, फलाम, तेल वा कोइला मात्र होइन सुनचाँदीको उत्खनन पनि बढायो । यो नै पृथ्वीमाथि भइरहेको बेलगाम सहरी दोहनको शृंखला हो । सहरको टाउको र पुच्छर नै आर्थिक वृद्धिले जोडेको छ, जसलाई सजिलै बुझिन्न । तर, अलिकति घोत्लिने हो भने यो छर्लंग देखिन्छ । सहरमा जे भइरहेका छन्, ती सबै मानिसलाई ‘अरू–केही–चीज’ थप्न उक्साउने खालको छ । जागिरेले तलब र व्यापारीले नाफा थप्न चाहन्छन् । उद्योगीले अरू थप उत्पादन गर्न खोज्लान् । हो, यस्तै अरू केही गरौं वा थपौं भन्ने होडले नै करिब ६०० वर्षदेखि सहरका हातखुट्टा तन्किरहेका छन्, जसले पृथ्वीको ज्यान बिगारेको छ ।

जब मान्छेले सम्पत्ति वा सुख थप्छ सामान्यतः त्यो नै आर्थिक वृद्धि हो । तर, मानिसले जे–जति थपेको छ, त्यो सबै मान्छेको एक्लो मिहिनेत वा आविष्कारले मात्रै होइन । ती आविष्कारलाई पृथ्वीका खानी, पानी, ढुंगा–माटो, वनजंगल र पशुपन्छीले अकाट्य साथ दिएको छ । मान्छेको आवश्यकताको सूची लामो छ । ठूला घर, गाडी, धेरै बैंक ब्यालेन्स खोज्नु सहरको विशेषता हो । यसले सहरको महत्त्व झनै चुलिएको हो । बढ्दो घरबास र जनसंख्याले घर, गाडी र बाटोको माग पनि बढेको छ । बढेको मागले पृथ्वीको दोहनलाई ऊर्जा दिएको छ । सहरमा भइरहेको फलाम, सिमेन्ट, बालुवा आदिको खपत सहरी इतिहासमै उच्च विन्दुमा पुगेको छ, जसको मूल स्रोत पृथ्वी हो । तर, यसका सीमा छन्, जसलाई अनन्त उत्खनन गर्न सकिन्न ।

पृथ्वी खन्दै पुरिँदै छ सहर

भौतिक विज्ञान र इन्जिनियरिङमा मानिसको अभूतपूर्व चमत्कार सहरकेन्द्रित छन् । लामा फलामे पुल, हजारौं हवाइजहाज, हजारौं रेल गुड्ने रेल–वे र रेल, सानासाना छडीमा अडिएका असंख्य विशाल भवन आदिले मानिसलाई ‘सुखी’ बनाएको छ । अद्भुत भनिएका भौतिक विज्ञान वा चामत्कारिक भनिएका विविध इन्जिनियरिङ– सबैको खुट्टा पृथ्वीमा पाइने जैविक इन्धन, पानी, ढुंगामाटो र फलाममा उभिएको छ । यसको मूल लक्ष्य नै सहरको समृद्धिमा ठोक्किन्छ ।

पृथ्वीमा भएका खनिज (फलाम, तेल, वा अन्य), ती केही वर्षमा बनेका होइनन् । न ती खनिज मान्छेले बनाएको हो । यी त हजारौं/लाखौं वर्षमा बनेका हुन् । अस्ट्रेलियाको ह्याम्स्ले प्रदेशमा गरिएको अध्ययन (२०१४) ले एक टन फलाम बन्न कम्तीमा पच्चीस सय वर्ष लाग्ने तथ्य निकालेको छ । तर, अहिले विश्वमा एकै दिन करिब १४ करोड मेट्रिक टनसम्म फलाम खपत भइरहेको छ । सन् १९५३ यताको ६७ वर्षमा सहर बनाउन मात्रै झन्डै ४ खर्ब मेट्रिक टन फलाम खर्च भयो ।

वर्ल्ड स्टिल एसोसिएसन (२०१९) का अनुसार, सन् २००४ यता सहरलाई बर्सेनि करिब १६ अर्ब मेट्रिकटन फलाम चाहिन्छ । अब पृथ्वीमा लगभग २ खर्ब मेट्रिकटन फलाम बाँकी छ । यही गतिमा खपत भइरहे अबको २० वर्षमा पृथ्वीमा भएको फलाम करिब सकिनेछ । तर, पृथ्वीमा अझै झन्डै ४० प्रतिशत जनसंख्यालाई सहरमा बसाउनै बाँकी छ ।

तेलकै कुरा गरौं । सहर मात्रै बढेको छैन, सवारीसाधनको माग र चापमा पनि उस्तै वृद्धि भएको छ । हरेक दिन विश्वलाई ९ करोड ब्यारेल तेल चाहिन्छ । यो पहिलेको भन्दा ४४ प्रतिशतले बढी हो । बर्सेनि ३६ अर्ब ब्यारेल तेल खपत भइरहँदा, अब १६ खर्ब ब्यारेल तेल पनि बाँकी छैन । यसले मुस्किलले अबको ३७ वर्ष जति धान्ला । यसपछिको अवस्था के होला भन्न सकिन्न ।

इन्टरनेसनल इनर्जी एजेन्सी (२०१९) ले भन्छ— सहर बनाउन र यसलाई अन्य भूगोलसँग जोड्न बर्सेनि ३९ अर्ब १७ करोड मेट्रिकटन सिमेन्ट चाहिन्छ । यति सिमेन्ट बनाउन हरेक वर्ष करिब ४२ अर्ब मेट्रिकटन क्लिंकर (विशेष प्रकारको ढुंगामाटो) पृथ्वीबाट निकालिन्छ । सिमेन्ट एसोसिएसन (२०१७) लाई आधार मान्दा नेपालमै पनि सन् २०२३ सम्ममा सिमेन्टको खपत बर्सेनि १० करोड टनमाथि पुग्ने अनुमान छ । निर्माणमा चाहिने अन्य सामग्रीको आधिकारिक तथ्यांक नै छैन ।

बढ्दो जनसंख्याले सहरिया घरमा उपभोग गरिने फर्निचरको माग चुलिएको छ । फर्निचरका लागि जंगल व्यापक फाँडिएका छन् । फुड एन्ड एग्रिकल्चरल अर्गनाइजेसन (२०१८) का अनुसार, फर्निचर बनाउन लगभग १४ अर्ब क्युबिक मिटर काठ खपत भइसकेको छ । एउटा रूखबाट मुस्किलले २५ क्युबिक मिटर काठ निस्कन्छ । फर्निचरकै लागि बर्सेनि करिब ५५ लाख रूख ढालिन्छन् । विश्वमा बर्सेनि ७० वर्गकिलोमिटर र दैनिक करिब २०० वर्गमिटर वनजंगल मासिइरहेका छन् ।

पृथ्वीबाट गरिने उत्खनन ट्यांकीमा पानी भरेजस्तो होइन, जसलाई रित्तिएपछि भर्न सकिन्छ । सहर बनाउने काम बढेसँगै फलाम, इँटा वा बालुवाको खपत बढेको छ । पृथ्वी पनि रित्तिँदै छ । सहरले गरिरहेको अत्यासलाग्दो खपत मान्छे वा पृथ्वी, कसैको दिगो हितमा छैन । पछिल्ला दशकमा भएका खपत छोटो समयमा छिट्टै भइरहेका छन्, यसले पृथ्वीलाई क्षतविक्षत पार्दै छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७७ १०:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×